کد خبر: ۹۹۶۷
تاریخ انتشار: ۱۹ تير ۱۳۹۸ - ۱۹:۰۷-10 July 2019
بحث درباره حجاب در ایران وضعی خسته کننده و فرسایشی به خود گرفته است
حوادثی مانند آنچه در ماجرای تحریم اسنپ رخ داد، نشانه ای از آن است؛ نشانه ای از بن بست فکری و فرهنگی و سیاسی در حل مسائل و تمایل به فروکاستِ امر سیاسی به امر هویتی و در نتیجه اردوکشی ها و کشاندن گسلها به داخل جامعه و خرج کردن از انرژی هویتی و مناسکی و مذهبی برای منحل کردن مسائل و به عقب راندن مخالفین. در این بن بست فکری و فرهنگی و سیاسی تمام عیار، با تقسیم شدن جامعه به دو توده ی هویتی با شناسنامه های جعلی «غربگرا» و «اسلامگرا» کشور بیش از پیش به آستانه فروپاشی اجتماعی (که نسبت به فروپاشی سیاسی بسیار مخربتر است) نزدیک می شود.
 

اما با مقاومت در برابر این سرخوردگی و امتناع گفتگو که از سوی تریبونهای رسمی از یکسو، و نیروهای اجتماعی ای که تنها به منافع طبقاتی خود می اندیشند از سوی دیگر، لازم است که محل مناقشه بار دیگر مورد بررسی قرار گیرد. این تکرار و تذکر دوباره یک مناقشه قدیمی –که در جای خود لازم است- نیست بلکه هر نسلی لازم است که صورت بندی مستقل خویش را از مسائل قدیمی بدست آورد.

 

اصلیترین مسأله به زعم من تبیین این نکته است که حجاب اجباری از مقوله دین و شرع نیست که موافقان و مخالفان بتوانند با تمسک به موافقت یا مخالفت با شرع یا دین درباره آن سخن بگویند. منظور از امور شرعی اموری است که هر فرد مسلمان مستقل از دولت-شهری که در آن زندگی می کند، به نحوی اختیاری و با انتخاب عقلانی خویش با پیروی از رهبران، علما یا در اصطلاح شیعی مراجع تقلید خود در زندگی و مراودات اجتماعی خود پی می گیرد. اکراه در دین راه ندارد به این معنا که وارد شدن در قلمروی یک مذهب، بقای در آن و اجرای توصیه های آن امری کاملاً اختیاری است و در صورت ارتکاب اجباری از هیچ ارزش الهی و اخلاقی و دینی برخوردار نیست، هرچند ادیان به مرور به سنتها و آداب رسوخ یافته ای در امتها مبدل می شوند که شرعیات را به عادات فروکاسته و در واقع جوهر دینی آنرا می زداید. از این منظر حجاب بانوان سنتی دیرینه در ایران است که رشد و زوال آن از منطق پیچیده رشد و زوال سنتها (چه عادتی و چه اختیاری) پیروی کرده، می کند و خواهد کرد.


اما حجاب اجباری از مقوله قانون هم نیست، چرا که قانون میثاقی مدنی میان مردم است، حدودی است که مردم خود بر خود می پذیرند تا خواسته ها و آرمانها و نظم مطلوبشان تحقق یابد. در این تعریف مجرم کسی است که تعهد و میثاقی که قبلا پذیرفته زیرپا می گذارد و حال آنکه از مواهب آن همواره بهره مند شده است. طبعاً کسانی که این میثاق جمعی را نمی پذیرند نه شهروندان این نظام محسوب می شوند و نه در صورت تخطی مجرمند و حقوق و تعهدات این اقلیتها به طور جداگانه باید تعیین گردد. قانون اگر میثاق جمعی باشد، نمی تواند جامعه را به دو طبقه خودی و غیرخودی تقسیم کند، بلکه برعکس قانون آمده است که همگان در برابر آن برابر باشند. اگر قانونی به جای اقامه برابری به سلطه گروهی بر گروه دیگر بینجامد قطعاً از قانونیت خود خارج شده است.

 
سومین مقوله ای که حجاب اجباری به نظر نمی رسد از قسم آن باشد، مصلحت است که در ایران منظور از آن  مصلحت نظام و دولت است که بارویکردی عرفی و فایده گرایانه بررسی می شود. مصلحت در برخورد با هر مسأله ای با سنجشی عینی و عمل گرایانه می پرسد که نسبت آن با حفظ نظام و اقتدار دولت مرکزی چیست و تیغ مصلحت آنقدر برنده هست که هر موضوعی را ولو مخالف شرع و قانون و ایدئولوژی برای حفظ نظام مباح و حتی مقدس کند، مشابه آنچه مرحوم هاشمی رفسنجانی در اوایل دهه هفتاد در رابطه با اقتصاد، سیاست خارجی و بازسازی پروژه نوسازی پهلوی انجام داد. با این حال با توجه به هزینه های زیاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی که حجاب اجباری روی دست نظام گذاشته است و توفیقات اندکی که در مقیاس اجتماعی بدست آورده، به هیچ وجه نمی توان آنرا حداقل در انتهای دهه نود شمسی از مقوله مصلحت تلقی کرد.




با توجه به پیچیدگی جامعه شناسی نظام سیاسی در ایران، به نظر می رسد حجاب اجباری بیشتر از سه مقوله ی دیگر باشد. یک مقوله هویت است، یعنی حجاب در زمره چیزی مثل زبان فارسی یا نشانه ای بر مسلمانی یا پرچم ملی در نظر گرفته می شود و مخالفت با آن زیر سؤال بردن هویت جمعی دانسته می شود. به همین معنا زمانی که مسلمانان با مسیحیان در جنگهای صلیبی یا شیعیان صفوی با سنیان عثمانی می ستیزند، بنیاد این مناقشه بر سیاسی شدنِ هویت استوار است. بر همین قیاس آنچه در ماجرای تحریم اسنپ رخ داد و دامن زدن برخی گروه ها و رسانه های رسمی به نزاع «باحجاب-بی حجاب» در جامعه، این ذهنیت را بوجود می آورد که حجاب اجباری در ایران به نوعی «سیاست حیثیتی» برای بخشی از جامعه مبدل شده است.

 
از یک جهت دیگر با توجه به تلقی وسیعی که از بعد از کودتای ۲۸ مرداد در ایران از «امنیت ملی» شگل گرفت، به نظر می رسد که حجاب نیز در زمره مقولات امنیتی تلقی می شود. خاستگاه بسیاری از سیاستها در ایران نهایتاً به بنیادهایی چون امنیت غذایی، امنیت اقتصادی، امنیت اخلاقی، امنیت اجتماعی و امنیت سیاسی بازمی گردد که همگی شعب مختلفی از امنیت ملّی تلقی می شوند و به موجب آن هر اقدامی در هر حوزه ای ساختار رسمی دولت-ملت مرکزی را به چالش بکشد از مقولات امنیتی محسوب می شود. به این معنا همانطور که باحجابی دانشجویان دانشگاه تهران در سال ۵۶ در گزارشهای ساواک منعکس می شود، تمایل به بی حجابی دانشجویان هم بعنوان مسأله ای امنیتی بررسی می شود.
 
 

ششمین مقوله که به زعم نگارنده حجاب اجباری امروز از سوی برخی در چارچوب آن صورت بندی می شود، رویکردی است که معمولاً با رویکرد دینی (مقوله اول) خلط می شود و می توان آنرا «بنیادگرایی» نامید. بنیادگرایی را در یک معنای وسیع می توان «دیکتاتوری حقیقت استعلایی» نامید و تحقق آن منوط به ایجاد یک دولت مدرن با امکانات وسیع مهندسی اجتماعی و رشد علوم اجتماعی، علوم روانشناختی، تسلط کامل بر اقتصاد، نوسازی ارتش فوق اجتماعی، گسترش بوروکراسی، ابزارهای برنامه ریزی و تبلیغات و تأمین منابع اقتصادی لایتناهی و غیرمالیاتی مانند نفت است و به ندرت بتوان مشابهی برای آن در دوران پیشامدرن جستجو کرد، هرچند به لحاظ تئوریک ریشه های آن تا افلاطون قابل ردگیری است. بنیادگرایی حقانیت تام  خود را بر یک ایدئولوژی استوار می کند که آن نیز به نوبه خود جزمیت خود را از یک دستگاه فلسفی، مذهبی یا علمیِ سنتی یا مدرن و فرآوری آن به صورت یک ایدئولوژی بسته و غایی اخذ می کند. رضا پهلوی پایه گذار چنین شکلی از دولت در ایران است، و پسر او نیز با انقلاب شاه و مردم قدم در همان مسیر گذاشت، هرچند الگوی بنیادگرایی مدرن پیش از آن در شوروی وآلمان نیز تحقق یافته بود.

 

بحث درباره حجاب اجباری تنها بر پایه فلسفه سیاسی بلوغ یافته ای ممکن است که قادر باشد وجوه شش گانه فوق را در تحلیل خود  متمایز، و موضع خویش را در قبال هریک از این وجوه بویژه در نسبت با تحولات تاریخی ایران تصریح کند. در غیراینصورت منازعه ی فرسایشی کنونی مانند بسیاری از مسائل لاینحل دیگر، کشور را تا آستانه فروپاشی اجتماعی و خشونت افسارگسیخته پیش خواهد برد.

جمهوری سوم
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان