کد خبر: ۹۹۱۷
تاریخ انتشار: ۱۶ تير ۱۳۹۸ - ۱۱:۰۸-07 July 2019
بررسی­هایی که در تاریخچه سکونت کلیمیان در ایران انجام شده است حاکی از آن است که اولین گروه‎های کلیمیانی که در ایران و بخصوص درتهران زندگی می‎کرده‎اند، همواره بدنبال مکان­هایی برای عبادت به­درگاه پروردگار خود بوده­اند و بطور کلی می­توان گفت، که از اواخر سلسله قاجاریه در ایران بناهای اولیه کنیساها در تهران شکل گرفت.
 در حدود ۱۱۰ تا ۱۱۵ سال پیش، کلیمیان در قسمت عودلاجان تهران که در حوالی خیابان سیروس و اطراف بیمارستان سپیر در ناحیه سرپولک و سه راه دونگی می‎باشد، 

ساکن بودند که در حال حاضر بازارچه ای به همین نام (روبروی بازار آهنگران در منطقه بازار تهران) توسط شهرداری و سازمان میراث فرهنگی مورد احیاء و بازسازی کامل قرار گرفته است. 

گفته می شود که در آن دوران هیچ خانواده کلیمی خارج از آن محدوده که در منطقه ارگ قدیم تهران واقع شده بود سکنی نمی‎گزید. ناگفته نماند که در آن زمان کلیمیان بیشتر به جهت رعایت و حفظ امنیت خودشان در یک منطقه مشخص ساکن بوده و از زندگی بصورت پراکنده اجتناب می‎کرده­اند.


۱-  کلیمیان ایران، لفظ کِنیسا را به جای کنیسه استفاده می­کنند.
چگونگی پیدایش و شرح حال کنیسا حئیم تهران 
گذری بر تاریخچه کنیسه ­های تهران «کنیسای حئیم » 
 

مهندس مهران ملک

کارشناس معماری


بین سال­های ۱۲۸۵ تا ۱۳۹۰ خورشیدی، ۲ نفر از افراد سرشناس کلیمی به نام­های اسحق مردخای (اسحق مرادف) و اسحق صدق به جهت تجارت به اروپا رفته بودند و با مشاهده آزادی بیشتر یهودیان در اروپا در مراجعات بعدی خود به تهران، جرأت کردند که در خارج از محله یهودی نشین، قطعه زمینی خریداری کنند که هر کدام نزدیک به ۱۰۰۰ مترمربع مساحت داشت، به امید آن که یهودیان آن زمان از تنها محله یهودی نشین خارج شوند. از آن پس به تدریج کلیمیان جرأت پیدا کردند به محدوده خیابان­های حافظ، شیخ هادی و اطراف میدان حسن­آباد بروند. 

در سال ۱۲۹۱ خورشیدی زمین کنیسای حئیم خریداری شد و پس از آن با جمع آوری کمکهای مالی مردم در ابتدا دورتا دور زمین مذکور را دیوارکشی کردند سپس کنیسای کوچکی که در واقع اطاقی به ابعاد حدود ۴ در ۷ متر بیشتر نبود ساختند. در فاصله کوتاهی از ساخت این اطاق مشخص شد که این اطاق جوابگوی جمعیت زیاد مردم جهت انجام فرائض مذهبی (تفیلا) نیست. 
در سال ۱۲۹۲ خورشیدی کنیسای کنونی ساخته شد و کنیسای کوچک را تخریب کردند. کار معماری کنیسا را در آن زمان استاد عزیزاله بنایان یگانه مهندس کلیمیان در آن زمان برعهده داشت. در جمع­آوری هزینه های مربوط به کنیسا می توان از حاج بنیامین اصیل مازندرانی نام برد که در انجام این امر مهم نقش اساسی برعهده داشت.

مسیر دسترسی به کنیسای حئیم 
 کنیسای حئیم در منطقه ۱۲ شهرداری تهران در خیابان ۳۰ تیر واقع می باشد که در تاریخ ۲۳/۷/۱۳۸۴ به شماره ۱۳۵۶۶ توسط سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده است. 
وجه تسمیه بنا 

 کلمه حئیم در زبان عبری به معنای «زندگان» یا «زندگی» می باشد. باید خاطرنشان کرد که در ابتدا کنیسا به اسم حسن آباد معروف بود و مردم کنیسا را با اسم کنیسای حسن آباد می‎شناختند. در حدود ۵۰ سال قبل به لحاظ استفاده مکرر از این کنیسا و رفت و آمد زیادی که به آن صورت می‎گرفت به اسم «حئیم» معروف شد و رسماً به این نام نامگذاری گردید. (لازم به ذکر است که این نام ارتباطی با نام شخص خاصی ندارد). 

کنیسای کوچک یا کنیسای لهستانی 

در اواسط جنگ جهانی دوم با پیشروی ارتش آلمان نازی در کشورهای اروپایی و به دنبال فرار یهودیان از قاره اروپا، عده­ای از آنان به ایران آمده و برخی به زیرزمین این کنیسا پناه آوردند و به دلیل ازدحام و جمعیت زیاد مردم در کنار کنیسای اصلی، کنیسای کوچکتری بنا شد که بعدها به کنیسای لهستانی (یا اشکنازی) معروف گردید. 

شرح فضاهای کنیسا حئیم بطور اختصار


 از آنجائیکه ورودی، رابط میان یک مکان مقدس و فضای غیرمقدس به شمار می‎رود، از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. ورودی کنیسا دارای ۷ پله بوده که به هشتی راه پیدا می‎کند. یکی از اصول طراحی و ساماندهی کنیساها در ایران، گذشته از فرهنگ ایرانیان، اصل درونگرایی است، بدین­گونه که اصل، درون ساختمان است و دیوارهای بیرونی بسیار ساده و آرایش نشده رها می‎شوند. از اصول دیگر ساماندهی کنیساها محورگرایی و مرکزگرایی است بدین معنی که نقاط واقع در مرکز کنیسا کانون توجه است و تمامی اجزا و عناصر واقع در کنیسا به سمت آن آرایش می‎یابند که همانا قسمت میشکان می‎بـاشد که به لـحاظ مذهبی از اهمیـت خـــاصی برخوردار است. 

اصل محورگرایی فضای داخلی کنیسا حئیم نیز به مانند سایر فضاها در کنیساهای ایران در راستای شرقی – غربی (به سمت غرب) یعنی به سمت مغرب که جایگاه نگهداری تورات مقدس (هخال) بوده و دارای پلانی مستطیلی شکل می‎باشد. در قسمت زیرزمین کنیسای اصلی محوطه­ای است نسبتاً بزرگ که از بخشی از آن به عنوان آب انبار تا سال ۱۳۵۵ استفاده می­شد و بخش دیگر آن دارای چندین انباری می‎باشد که در نیم قرن گذشته گاهی به عنوان محل سکونت مهاجرین جنگ­زده از آن استفاده شده است. سقف کنیسا بهره گرفته است از سبک معماری عصر قاجار که به شکل ۸ ضلعی منتظم (زنبوره­ای – مقرنس) ساخته شده است. 
جایگاه تورات مقدس (هخال) 
 جایگاه تورات مقدس که در دین یهود از آن به عنوان «هخال» نام برده می‎شود، در منتهی الیه ضلع غربی سالن کنیسای اصلی واقع شده است که با پرده زرشکی رنگی مزین به این دعا که به زبان عبری می‎باشد آراسته شده است: 

«پدرما، پادشاه اجداد ما، دروازه‎های آسمان را برایمان بگشا تا که تفیلا بخوانیم به درگاه تو». 
لازم به ذکر است که پرده هخال سالن اصلی کنیسا حئیم درسال ۱۳۳۵ توسط مراد اَریه نماینده وقت کلیمیان ایران در مجلس شورای ملی به کنیسا اهدا گردیده است. 

جایگاه نشیمن بانوان و جایگاه های خانوادگی 
 قسمت بانوان در یک نیم طبقه با ظرفیت ۶۰ نفر در ضلع شرقی کنیسا واقع شده که از راه پله­ای در ضلع جنوبی (هشتی) می‎توان به آن راه یافت. لازم به ذکر است که در حال حاضر به دلیل کاهش چشمگیر افراد کنیسا از آن استفاده‎ای نمی‎شود.

جایگاه نشیمن آقایان 
 از ضلع غربی هشتی کنیسا وارد سالن اصلی کنیسا شده که محل تفیلای آقایان  می‎باشد. این سالن با فرش دستباف مفروش بوده و در حال حاضر تعداد ۱۴۱ صندلی چوبی در اطراف جایگاه شالیج صیبور (میشکان) چیده شده است. 

تزئینات داخلی کنیسا حئیم 

 تزئینات مرسوم در کنیساها نسبت به کلیساهای مسیحی زیاد نیست و دربرگیرنده چند نماد محدود می‎باشد که ریشه در باورها و اعتقادات مذهبی کلیمیان در داخل ایران دارد. بیشتر تزئینات این کنیسا در قسمت بالا و اطراف هخال می‎باشد که قسمت اعظم آن را گچبری تشکیل می‎دهد که نقوش بکار رفته در آن عبارتند از نقوش گیاهی (از جمله خوشه انگور)، نقوش هندسی، هفت شمع (منورا). از دیگر تزئینات هخال، آئینه کاری 
می­باشد که با گچبری آمیخته شده است. 

سایت انسان شناسی و فرهنگ

منابع: 
⦁    شرحی بر ابعاد هندسی و معماری بناهای مذهبی در ایران (نوشته: مهندس فریدون تولانژاد) 
معابد ادیان جهان در یک نگاه (نوشته ریچارد جونز- ترجمه : مهندس سهیلا محمودی فرد) 

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان