کد خبر: ۹۷۶۹
تاریخ انتشار: ۱۳ تير ۱۳۹۸ - ۰۱:۴۴-04 July 2019
ماه‌گرفتگی یا خسوف پدیده‌ای است که به سبب عبور ماه از درون سایه زمین ایجاد می‌شود.
  
1-محاسبه قطر و فاصله ماه در زمان گرفت
ماه‌گرفتگی یا خسوف پدیده‌ای است که به سبب عبور ماه از درون سایه زمین ایجاد می‌شود. در ما گرفتگی کامل قرص نقره ای ماه به تدریج تیره و تیره تر می‌شود و بدلیل شکست نور از درون جو زمین رنگ ماه به قرمز و یا زرد تبدیل می‌شود. در طول گرفتگی کامل منظره زیبایی در آسمان پدید می آید. ابرخفس اخترشناس یونان باستان با رصد ماه‌گرفتگی تلاش کرد که قطر و فاصله ماه تا زمین را محاسبه کند اما او میبایست برای این کار فاصله زمین و خورشید را بداند.خورشید به شکل قرص نورانی دیده می‌شود و به همین دلیل از تمام جهات به زمین می‌تابد. نتیجه این تابش این است که سایه‌ای در فضا ایجاد می‌شود. سایه زمین دو بخش دارد : بخش درونیف سایه تیره‌تر است. اگر ناظر در این بخش قرارگیرد، هیچ چیزی از خورشید نمی‌بیند . زمین به طور کامل جلوی نور خورشید را می‌گیرد. این بخش را اصطلاحاً تمام سایه می‌گویند. در هاله کم‌نورتر اطراف، بخشی از خورشید دیده می‌شود که آن را نیمسایه می‌نامند. 

2-اندازه‌گیری مخروط سایه 

در شروع کار توپ تنیسی را در نظر می‌گیریم. قطر توپ تنیس 6.5 سانتیمتر است و مدل خوبی برای زمین است. چون زمین جو دارد، حاشیه دایره تمام‌سایه شکل محوی دارد. توپ تنیس هم پوشش کرکی دارد و حاشیه تمام‌سایه‌اش محو است. در زمانی که خورشید ارتفاع کمی از افق دارد، توپ تنیس را در مقابل دیواری نگه‌دارید. دو بخش سایه توپ روی دیوار دیده می‌شود، و برعکس هرچه توپ از دیوار دورتر نگه‌داشته شود، تمام‌سایه‌اش کوچکتر می‌شود و هرچه به دیوار نزدیکتر شود تمام‌سایه‌اش بزرگتر دیده می‌شود. روش دیگر برای مشاهده این موضوع به صورت مستقیم است. در این روش شما باید از عینک شماره 14 جوشکاری بهره ببرید. در این روش توپ را در جلوی نور خورشید قرار دهید و از پشت آن به خورشید بنگرید و فاصله مخروط را محاسبه کنید. با استفاده از هرکدام از روشهای گفته شده، میتوانید عامل دلتا ( ∆ ) را بدست آورید که از فرمول زیر محاسبه میشود. 

قطر توپ / طول مخروط سایه = ∆


با اندازه‌گیری‌های انجام شده، مقدار متوسط دلتا برای توپ تنیس 104 بدست می‌آید. با در نظر گرفتن فاصله متوسط زمین تا خورشید مقدار دلتا برای زمین 108 محاسبه می‌شود. قطر متوسط زمین هم 12740 کیلومتر است. با این حساب اندازه مخروط سایه زمین 1375920 کیلومتر است. 

3-فاصله و قطر ماه 

به طور تقریبی ماه در هر ساعت نیم درجه در آسمان به سمت شرق تغییر مکان می‌دهد. زمانی که ماه وارد سایه زمین می‌شود، با استفاده از دو روش می‌توان اندازه زاویه‌ای دایره تمام‌سایه را حساب کرد. اگر گرفتگی جزیی باشد، در هر ساعت طرحی از قرص ماه و بخش تیره شده آن را رسم کنید. بعد با توجه به قطر زاویه‌ای ماه در آسمان، در کنار خط کشی که ساعتهای رصدی را نشان می‌دهد. 
در این روش می‌توانید بخشی از دایره تمام‌سایه را که بوجود آمده مشاهده کنید و اندازه‌گیری قطر ماه میسر می‌شود. چند نکته را حتماً در طراحی رعایت کنید: اول اینکه اندازه دایره فرضی را که برای قطر ماه در نظر می‌گیرید، تغییر ندهید. دوم اینکه، توجه کنید که قطر ماه می‌باید معادل اندازه خطی یک ساعت در خط‌کش ساعتی باشد. روش دیگر که بهتر می‌توانید در آن عمل کنید و از دقت بالاتری برخوردار است، روش عکاسی میباشد. البته در این عکسها شما فقط مقداری از قطر تمام سایه را می‌بینید و به آسانی می‌توانید اندازه زاویه‌ای کل دایره را نسبت به قطر ماه اندازه بگیرید. البته با تعداد بیشتری از این عکسها مقدار دقت شما افزایش میابد. 

حال به اصل ماجرا می‌رسیم. اینکه چگونه فاصله و قطر ماه را اندازه بگیریم. با فاصله گرفتن از زمین، قطر واقعی تمام سایه، با افزایش عامل f کاهش می یابد. اندازه f در قله مخروط سایه " یک " است. بر این اساس 

قطر واقعی تمام سایه =*12740(f-1)


قطر زاویه‌ای تمام سایه را قبلاً بر حسب درجه محاسبه کرده‌ایم و اکنون آنرا بر حسب رادیان تبدیل کنید. D بنامید. اندازه قطر واقعی تمام‌سایه تقسیم بر فاصله ماه از زمین. 
پیشتر حاصل تقسیم 12740/1375920 را دلتا ∆ در نظر گرفته بودیم. با این حساب معادله بالا به صورت زیر تغییر می‌یابد: 

(1 + (∆ * D )) / 1 = f


مقدار دلتا که 108 است. قطر زاویه‌ای تمام‌سایه (D) هم بر حسب رادیان مشخص است. از رابطه 3 f را محاسبه کنید و فاصله ماه بر حسب کیلومتر برابر است با f * 1375920 و برای محاسبه قطر واقعی ماه ابتدا تمام سایه را از رابطه 1 بدست آورید. از طرفی نسبت قطر زاویه‌ای ماه به تمام‌سایه را هم از طریق رصد محاسبه کنید. اگر قطر واقعی تمام‌سایه را در این نسبت ضرب کنید، قطر واقعی ماه محاسبه می شود. امیدواریم این مقاله رصدی بتواند نیاز منجمان آماتور را تا حدودی بر طرف سازد. منتظر رصد های شما هستیم.
 
 4-محاسبه فاصله زمین و خورشید با استفاده از گذر زهره
  • اندازه گیری فاصله زمبن و خورشید با استفاده از مشاهده گذر زهره از دو مکان متفاوت که بر روی یک نصف النهار قرار گرفته باشند. البته محاسبه این فاصله از روی دو نصف النهار متفاوت نیز امکان پذیر است ولی احتیاج به روابط ریاضی پیچیده ای دارد.
  • ارائه یک روش ساده شده که براساس اندازه گیری های انجام شده در قرن 18 به دست آمده.
مفروضات

1-دو محل مشاهده بر روی سطح خورشید تصویر می شوند و مراکز زمین، خورشید و زهره در یک صفحه قرار دارند. 
2-مدار زمین و زهره به دور خورشید دایره است. 
پیش زمینه های لازم: 

الف )اطلاعات ریاضی: 
  • مجموع زوایای داخلی یک مثلث برابر با 180 درجه است.
  • تعریف سینوس و کسینوس یک زاویه
  • نسبت های مستقیم
  • تئوری فیثاغورث

ب )اطلاعات نجومی 
  • قانون سوم کپلر
  • تعریٿ parallax افقی
  • ادموند هالی( Ser Edward Halley) در سال های 1761، 1769 پیشنهاد برپائی مسابقه ای در زمنیه مشاهده گذر زهره را داد و جین نیکلاس دلیسله (Jean Nicolas Delisle) نتایج آن را گرد آوری کرد. ما این مشاهدات را برای محاسبه فاصله زمین و خورشد با استفاده از یک روش ساده برای رصد گران در نصف النهارهای یکسان (با عرض از مبداهای متفاوت) به کار می گیریم. برای افزایش دقت محاسبات بهتر است افراد در مکان هائی با حدکثر اختلات ممکن در عرض جغرافیایی قرار گیرند.
img/daneshnameh_up/f/fe/asmansb.jpg
روشی که در این جا استفاده می شود، ساده شده نسخه ای است که هالی از آن در قرن 18 میلادی استفاده کرد. 
مکان هائی که در آن زمان برای رصد به کار می رفت، بسیار دور افتاده بودند و سفر کردن به خاطر جنگ های اقوام و ملت ها و طوفان بسیار خطرناک بود. به طوری که در زمان مورد بحث ما در اقیانوس هند، انگلیس و فرانسه جنگ بود. 
لازم به ذکر است که برای اولین بار در گذر سال 1761 چنین موقعیتی پیش آمد که یک مسابقه علمی بین المللی با بیش از 130 حضور در سراسر جهان برگزار شود. 
در سال 1769 نیز 151 رصد گر در 77 جای مکان مختلف به مشاهده گذر پرداختند. هریک از این گروه ها مشکلات خاص خود را داشتند که باعث می شد نتایج مورد نظر حاصل نشود. 

مشاهدات از روی زمین: 

حال دو رصد گر را در نظر می گیریم که در موقعیت های A و B بر روی یک نصٿ النهار با عرض از مبدا های متفاوت قرار دارند. 
زهره به صورت یک دیسک کوچک بر روی سطح خورشید در دو نقطه A` و B` دیده می‌شود، و این به خاطر آن است که خطوط نور که به A و B می رسند با هم فرق دارند. 

img/daneshnameh_up/4/4b/starh.jpg


با قرار دادن نتایج دو مشاهده در کنار هم، امکان محاسبه Parallax فراهم می‌شود. با قرار دادن مراکز در خورشید (یکی برای ناظر A و دیگری برای ناظر B) بر روی هم A`B` فاصله مکانی بین دو مشاهده در یک لحظه بدست می آید. 

img/daneshnameh_up/b/b2/mah.jpg

اگر ما حرکت زهره را از زمان تماس اول تا انتها مشاهده کنیم و خط مسیر آن را روی خورشید در طول گذر ترسیم کنیم دو خط متفاوت ولی موازی یکی برای مشاهده از A و یکی برای B خواهیم داشت. فاصله این دو خط، جابجایی( parallax (Δβ است 


5-چگونه فاصله بین خورشید و زمین را محاسبه کنیم:

خورشید به مرکز C، زمین به مرکز O و زهره به مرکز V را در نظر می‌گیریم: 
شخصی که در نقطه A قرار دارد زهره را در A` بر روی خورشید می بیند و شخصی که در نقطه B قرار دارد زهره را در B` می‌بیند. همان طور که می‌بینید مرکز زمین، زهره و خورشید بر روی یک خط قرار ندارند (شکل 1) ولی این به ما در جهت ساده سازی روابط ریاضی کمک می‌کند. 

img/daneshnameh_up/a/a5/khrba.jpg

شکل 1


مثلث های APV و BPC دارای زاویه خارجی برابر در نقطه P هستند می توان نوشت: 

βv + β1 = βs + β2

بنابراین: 
βv - βs = β2 - β1 = Δβ


که در آن Δβ ٿاصله بین دو خط اثر گذر زهره بر روی سطح خورشید است. با ساده سازی خواهیم داشت: 

Δβ = βs (βv / βs) - 1)

فاصله بین زمین‌ـ خورشید را re و زهره‌ـ خورشید rv را در نظرمی‌گیریم

Parallax زهره برابر است با βv = AB / (re- rv) و parallax خورشید

βs = AB / re می باشد. با استٿاده از این دو نسبت βv / βs را حساب می کنیم


βv / βs = re / (re- rv)

با جایگذاری این نسبت در رابطه Δβ خواهیم داشت


Δβ = βs (re / (re- rv) - 1) = βs rv / (re- rv)


بنابراین: 

(βs = Δβ (re / rv) - 1)


img/daneshnameh_up/0/04/mikro.jpg


نسبت rv / re را می توانیم با استٿاده از قانون سوم کپلر به دست آوریم. همان طور که می دانیم یک سال زمینی 365.25 روز و یک سال برای سیاره زهره معادل 224.7 روز است. 
(re / rv)3 = (365.25 / 224.7)2


بنابراین: 
re / rv = 1.38248

با استٿاده از نتایج روابط parallax خورشید، خواهیم داشت

βs = Δβ (re / rv) - 1) = Δβ (1.38248 - 1)


در نتیجه 

βs = 0.38248 Δβ


و در نهایت با استٿاده از تعریف parallax ، فاصله زمین از خورشید، re این چنین تعریف می شود: 
re = AB / βs

در نتیجه به فاصله بین دو رصد گر (AB) و Δβ ناشی از اطلاعات دیداری احتیاج داریم. 


مشاهدات سال 1769 

برای وضوح بیشتر از محاسبات گذر سال 1769 استٿاده می‌کنیم، که این اطلاعات را در کتاب تاریخ نجوم ("A History of Astronomy" by A. Pannekoek) ثبت شده است. این کتاب شامل طراحی ها و جداول گذر است که در مکان های مختلٿ در سال های 69 و 61 به دست آمده، در اینجا از اطلاعات مربوط به Lapland و Tahiti برای روشن شدن مطلب استٿاده می کنیم. 


img/daneshnameh_up/8/82/mahgamr.jpg

نقطه زهره در تائیتی از این زمان نام‌گذاری شده


الف )فاصله بین دو نقطه رصد A و B : 

فاصله AB به وسیله عرض از مبدا دو نقطه مشاهده شده، محاسبه می‌‌شود. بر روی شکل φ1 و φ2 عرض از مبدا دونقطه A و B هستند و R شعاع زمین. 

img/daneshnameh_up/d/da/moh.jpg


در مثلث بازی که مثلث متساوی الساقین RAB را قطع می‌کند داریم: 
sin (φ1 + φ2) / 2) = (AB / 2) / R

با توجه به این رابطه خواهیم داشت

AB = 2 R sin (φ1 + φ2) / 2)


دقت کنید! اگر نقاط A و B در یک چهارم یکسانی از دایره باشند زاویه مورد نظر (φ1 - φ2) / 2)خواهد بود. 

img/daneshnameh_up/a/a4/gmr.jpg


به طور مثال لایلاند و تائینی بر روی یک نصٿ النهار قرار دارند با عرض از مبدا های 70° 21' N و 17° 32' S . 


img/daneshnameh_up/3/33/siarhmah.jpg


در نتیجه هندسه مساله تغییر می کند و زاویه جدید φ برابر است با : 
φ = (90 - φ1) + 90 + φ2 = 127° 11' R = 6378 km


و با توجه به شعاع زمین R = 6378 km خواهیم داشت: 
AB = 2 R sin(φ / 2) = 11425 km


img/daneshnameh_up/1/1a/olmpik.jpg

سٿر کاپیتان جیمز کوک به هائیتی


ب) محاسبه Δβ 

برای محاسبه Δβ از روش اندازه گیری مستقیم، قطر خورشید D و A'B' را از روی طراحی و یا عکس حساب می کنیم. قطر زاویه ای خورشید که از روی زمین دیده می شود 30' است. با استٿاده از تناسب خواهیم داشت: 

Δβ / 30' = A'B' / D

بنابراین: 
Δβ = (30') (A'B' / D)

دقت کنید که برای محاسبات باید قطر زاویه‌ای خورشید را بر حسب رادیان نوشت در نتیجه داریم: 

Δβ = (30 π / 10800) (A'B' / D)

Δβ = (π /360) (A'B' /


img/daneshnameh_up/e/eb/msbah.jpg


با اندازه گیری فاصله بین دو خط مستقیم 1و3 خواهیم داشت: Δβ = 1.5 mm وقطر برروی طراحی ‌برابر با 
D = 70 mm است. در نتیجه 

Δβ = (π / 360)(1.5 / 70) = 0.00019 radians

در محاسبه مستقیم Δβ ، خطا در اندازه گیری به وجود می آید 

 نویسنده:مسعود اشجع

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان