کد خبر: ۹۴۹۹
تاریخ انتشار: ۰۵ تير ۱۳۹۸ - ۱۱:۰۵-26 June 2019
انتظارات نابجا از علم؛ تحلیلی مرتونی
بدن انسان از چندین سیستم/دستگاه تشکیل شده و برای داشتن بدن سالم نیاز است که هر یک از این دستگاه‌‎ها در تعامل با دیگر دستگاه‌ها وظیفه خود را به درستی انجام دهد. 
وظیفه هر دستگاه مشخص است و نمی‌توان از یک دستگاه انتظار داشت که وظیفه دستگاه دیگر را نیز انجام دهد. مثلا از دستگاه گوارشی که وظیفه هضم غذا را برعهده دارد انتظار نمی‌رود که وظیفه گردش خون را که مربوط به قلب و رگ‌هاست را انجام دهد. 

 جامعه نیز به عنوان یک کل از مجموعه‌ای از نهادها مانند دین، خانواده، علم، سیاست، اقتصاد، روشنفکری و سایر نهادها تشکیل شده است و برای داشتن جامعه خوب هر یک از این نهادها بر اساس اصل تقسیم کار باید وظیفه خود را به انجام رسانند و نباید انتظار داشت که یک نهاد وظیفه سایر نهادها را هم به انجام برساند؛ چه آنچه اولا همانند بدن چنین چیزی ممکن نیست و ثانیا، اگر هم با زور بخواهیم چنین چیزی اتفاق بیافتذد نهایتا کارکرد و وظیفه اصلی آن نهاد مختل می‌شود. مثلا نمی‌توان انتظار داشت که نهاد علم وظیفه نهاد اقتصاد را به انجام برساند و یا بالعکس.

 هر نهادی در جامعه برای انجام کارکرد ویژه خود نوعا تابع مجموعه‌ای از هنجارها و قواعد است.

از نظر رابرت مرتون-پایه‌گذار جامعه‌شناسی علم- چهار هنجار اصلی علم عبارتند از؛ 

 جهانروایی؛ اعتبار یافته‌های علمی باید فارغ از گرایشات فردی و اجتماعی-سیاسی فعالین آن باشد

 اشتراک گرایی؛ با هدف ارتقا رویکرد همکارانه، مالکیت معنوی یافته‌های علمی متعلق به همه است. مخفی‌کاری با این هنجار ناسازگار است

 بی‌غرضی؛ دانشمندان باید تلاش کنند که تا جای ممکن به صورت بی‌طرفانه به کار علمی بپردازند  

 شک سازمان یافته؛ هیچ جنبه ای از علم را نباید مقدس یا درخور احترام غیر انتقادی انگاشت.

حال براساس این چهار هنجار می‌توان بررسی کرد که علم چه کارهایی را نمی تواند انجام دهد؛

1. علم نمی‌تواند روشنفکر تولید کند؛ چرا که روشنفکری مدعی دانستن حقیقت و طرفداری از همان حقیقت مسلم فرض شده است و این خصوصیات روشنفکر با هنجار بی‌طرفی علم ناسازگارند. ضمنا روشنفکر به دلیل نقشی که در جامعه دارد نوعا رویکردی تجویزی دارد که این نیز با رویکرد توصیفی علم ناسازگار است. 

 2. علم نمی‌تواند انسان متعهد دینی تولید کند؛ به دو دلیل: اول اینکه در نهاد دین یکی از مهمترین هنجارها احترام و عدم شک در امور مقدس است و این هنجار با هنجار شک‌سازمان‌یافته علم ناسازگار است و دوم اینکه، در دین مجموعه‌ای از باورها مسلم انگاشته شده و فرد دین‌باور به دنبال تثبیت آنهاست و این با هنجار بی‌طرفی در علم منافات دارد.

 3. علم نمی‌تواند کارآفرین/بیزینسمن تولید کند؛ چرا که در فضای کسب‌وکار یکی از مهمترین هنجارها مخفی نگه‌داشتن آخرین دستاوردها در قالب اسرار تجاری است که این با هنجار اشتراک‌گرایی و نظام پاداش علم که بر اساس اولویت کشف و انتشار سریع نتایج می‌باشد ناسازگار است.

 بنابراین اگر بپذیریم که علم نهادی است که کارکردی مهم در جامعه دارد، آنگاه باید تلاش کرد که از اختلال در کارکرد آن از طریق دخالت سایر نهادها اجتناب کرد. به عبارت دیگر نباید فعال علم را در دوگانگی هنجاری‌ای قرار داد که نداند آیا شک کند خوب است یا شک نکند، آیا تلاش کند بی‌طرف بماند یا باید به دفاع از آرمانی خاص بپردازد و آیا نتایج فعالیت‌هایش را منتشر کند خوب است و یا باید آنها را مخفی نگه دارد. 

پینوشتها

1. داشتن افراد متعهد، روشنفکر و بیزینس من برای جامعه بسیار مهم و ضروری است و هدف این نوشته طرد آنها نیست. نکته اصلی متن این است که هر چند افراد اشاره شده برای جامعه ضروری و مفید هستند اما نباید پرورش چنین افرادی را از نهاد علم انتظار داشت. تولید این افراد وظیفه نهادهای دیگری است که باید کارکرد نهادی خود در جامعه را به درستی انجام دهند.

2. علم با دانشگاه متفاوت است. دانشگاه در معنای یونیورسته ماهیتی فراتر از علم دارد و لذا آنچه درباره علم صدق می‌کند لزوما درباره دانشگاه صادق نیست.

3. هر فرد می‌تواند چندین نقش داشته باشد. یعنی فعال علم در خارج از نهاد علم می‌تواند فعال سیاسی/ اجتماعی/اقتصادی باشد. نکته مهم خلط نکردن این حوزه‌های مختلف باهم است. مثلا نمی‌توان فعالیت روشنفکری تجویزی داشت ولی آن را به عنوان نتایج علمی معرفی کرد. 


علی چاپرک


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان