کد خبر: ۹۳۲۱
تاریخ انتشار: ۲۷ خرداد ۱۳۹۸ - ۱۳:۴۶-17 June 2019
فاطمه خانم عصمت‌الدوله دختر ناصرالدين شاه گرچه در حرم پدر نماند اما ارتباط وي با اين حرم پايدار بود و از فرزندان محبوب پدر محسوب مي‌شد که زندگي نسبتا متفاوتي با ديگر خواهران خود داشت. گرچه اين تفاوت را بايد در زندگي مشترک با همسرش جست و جو کرد.
فاطمه خانم عصمت‌الدوله فرزند خجسته خانم تاج‌الدوله و ناصرالدين شاه در ۱۲۷۲ ق ۱ متولد شد. مادر او نوه فتحعلي شاه و نخستين همسر عقدي ناصرالدين شاه بعد از برتخت نشستن وي بود. خود عصمت‌الدوله دومين دختر شاه بود و برادر کوچکتري به نام سلطان معين‌الدين ميرزا داشت که از سوي پدر به وليعهدي انتخاب شد ولي نه ساله بود که مرگ او  را ربود و فرصتي براي سلطنت پيدا نکرد. ۲

 

فاطمه خانم ده سال بيشتر نداشت که دوستعلي خان معيرالممالک او را براي پسر ده ساله خود امير دوست‌محمدخان از شاه خواستگاري کرد، ‌پاسخ شاه مثبت بود. دوستعلي خان در ۱۲۸۳ق مراسم عروسي مجللي برپا کرد و هفت شبانه‌روز  و قولي ده شبانه‌روز ۳ جشن گرفت. جشن عروسي‌اي بي نظير که تا مدتها زبانزد مردم بود و حکايت آن براي نسلهاي بعد نقل مي‌شد. معيرالممالک ميوه‌هاي باغ خود از قبيل آلبالو، ‌گيلاس و گوجه را نقل گرفته، مسير عروس از خانه پدر به خانه شوهر را با فرش و از در خانه شوهر تا اندرون را با طاقه شالهاي گرانبها مفرش، در هر دو طرف مسير نوازندگاني از کشمير و افغانستان گماشت. ۴ شاهدي از اين شب روايت مي‌کند:

 

             شبي که مي‌خواستند عصمت‌الدوله را از قصر سلطنت به باغ معير ببرند از فيلخانه دولتي يک فيل بزرگ آوردند و روپوش مرواريددوزي روي فيل انداختند و حجله مرصعي نيز روي گرده‌اش  قرار دادند. قرار شد عروس، ‌يعني عصمت‌الدوله را سوار فيل کنند اما عصمت‌الدوله  که ده دوازده سال بيشتر نداشت مي‌ترسيد سوار فيل شود عاقبت معير بزرگ يعني پدر داماد  آمد مقابل ناصرالدين  شاه تعظيم کرد و عرض نمود اگر اجازه بفرماييد اول من سوار بشوم  بعد عصمت‌الدوله را سوار کنند  تا ترس او بريزد. ناصرالدين شاه گفت خيلي خوب عروس‌ات را سوار کن... ۵

 

دوستعلي خان معيرالممالک راضي از اين پيوند بر سر عروس خود «مرواريد و نگينهاي جواهر» شاباش کرد ۶ و مهر عصمت‌الدوله را ملک حسين‌آباد خود قرار داد که به همين مناسبت مهرآباد نام گرفت.


 

در نخستين سفر ناصرالدين شاه به خراسان در سال ۱۲۸۴ق عصمت‌الدوله و دوست‌محمدخان نيز شاه را همراهي مي‌کردند شاه در توقفي در سمنان «اندک وقتي محضر اظهار التفات به سرکار عصمت‌الدوله و ملاحظه اصطخر مکث فرموده...». ۷ در سال ۱۲۸۸ شوهر او که تا حال پسر معير خوانده مي‌شد لقب پدر را دريافت کرد  و به حکومت يزد نيز منصوب شد. با مرگ دوستعلي خان نظام‌الدوله در سال ۱۲۹۰ مشاغل پدر را علي‌رغم ميل خود برعهده گرفت.

 

از سال تولد نخستين فرزند اين زوج اطلاعي در دست نيست اما ناصرالدين شاه در سال ۱۲۹۰ ق مي‌نويسد: «پسر معير کوچکه که از عصمت‌الدوله بود او هم مرده است.» ۸ فرزند دوم عصمت‌الدوله در سوم ربيع‌الاول ۱۲۹۱ متولد و عصمت‌الملوک نام گرفت. فرزند بعدي امير دوستعلي خان در سوم رجب ۱۲۹۳ در باغ فردوس و فرزند چهارم فخرالتاج خانم در ۲۹ جمادي‌الثاني ۱۲۹۶ متولد شد. ۹ معيرالممالک جوان سوداي زندگي‌اي ديگر را در سر داشت و نظارت و دخالت مادرش ماه نساء خانم او را در اين سمت حفظ مي‌کرد. با مرگ مادر دوست‌محمدخان جوان از بند شغل پدري خود را رها کرد، به دنبال بخشي از ثروت او همسر و فرزندان را پشت سر گذاشت و در ۱۲۹۹ق مخفيانه راهي کربلا شد. در کربلا به گنجينه پدر دست يافت و پس از فرستادن چند قطعه از جواهرات براي همسر در تهران راه اروپا را در پيش گرفت. سر راه خود به اروپا در مصر ناصرالدين شاه براي جلب نظر وي او را به عنوان نماينده خود در مراسم افتتاح کانال سوئز انتخاب کرد ۱۰ معير پس از حضور در اين مراسم راه خود را در پيش گرفت و به اروپا رفت.

 

دوست‌محمدخان طي سه سال اقامت در پاريس ثروت پدري را به پايان رساند و دراين ايام گهگاه نيز دست به دامن همسر خود شده تا براي وي از تهران براي پول ارسال کند. «...شاه  شنيد که دخترش ثروت خود را براي خاطر شوهرش تلف مي‌کند نيز شنيده بود که معيرالممالک، مبلغي را که زن با محبت او، براي او مي‌فرستد به مصارف بد مي‌رساند و به طور شايسته و با احترامي زندگي نمي‌کند... شاه به دختر خود قدغن کرد که ديگر پول براي شوهر خود بفرستد.» ۱۱

 

عصمت‌الدوله در دوران خوشگذراني همسر در فرنگ در خانه خود ماند و اداره خانواده را بر عهده گرفت، برادرزاده خود قمرالملوک دختر کامران ميرزا نايب‌السلطنه را براي ‌فرزند شش ساله‌اش دوستعلي خان نامزد کرد ۱۲ سرپرستي پسر خود دوستعلي خان را در نبود پدر به دايي خود جهانگير ميرزا سپرد.

 

بعد از سه سال اقامت معير در اروپا کيسه او خالي شد و چاره‌اي جز بازگشت به خانه نداشت. عصمت‌الدوله مامور شد تا نزد پدر وساطت کند و اجازه بازگشت او را بگيرد. او با حمايت مادر خود تاج‌الدوله پدر را راضي کرد و معير در محرم ۱۳۰۲ به تهران بازگشت. ‌ناصرالدين شاه در اين مورد مي‌نويسد:

                معير که مدت دو سال بود از عتبات رفته بود طرف مکه و معير  پاريس اقامت داشت از راه وينه و انزلي تفليس ديشب که بيست و هشتم  محرم بود وارد تهران شد امروز او و برادرش را که  از عقب رفته پاريس به او محلق شده بود ديدم هر دو ترکيب غريبي، زرد، لاغر منحوس، چيز غريبي بودند. ۱۳

 

              معير در تهران ماند و به شاه اعلام کرد که مشغله دولتي نمي‌پذيرد. او به اموري که به آن علاقمند بود پرداخت اموري چون عکاسي، شکار و باغداري. سوژه بيشتر عکسهاي او همسرش عصمت‌الدوله و فرزندانش بودند که به خواسته عکاس خانگي تن داده، در نقشي که او از آنان مي‌خواست ظاهر مي‌شدند. شايع بود که «عصمت‌الدوله و شوهرش در شمار شادترين و موفق‌ترين زوجهاي تهرانند. ۱۴

 

با ورود پيانو به ايران در سال ۱۲۸۱ قمري، ‌دوستعلي خان معيرالممالک، ‌پدر دوست‌محمدخان از نخستين کساني بود که يک پيانو خريد و در منزل خود جاي داد بي آنکه کسي نواختن آن را بداند. عصمت‌الدوله با زيرکي بسيار، تبسم کنيز خود را به نزد محمدصادق خان سرورالملک مي‌فرستاد و از طريق تبسم نواختن پيانو را فراگرفت. اين اقدام وي مورد پسند شاه واقع شد و شبهايي که در اندرون مي‌ماند پدر از وي مي‌خواست که پيانو بنوازد « او نيز با مناعت و وقاري پشت پيانو قرار گرفته به نواختن مي‌پرداخت و چون دستگاه آواز به پايان مي‌رسيد يکي از بانوان نغمه ‌ساز مي‌کرد» ۱۵ او بعدها به فراگيري بيشتر پيانو نزد همسر متس اتريشي پرداخت و معير نيز در سفر بعدي خود به پاريس در حدود ۱۳۰۵ معلم فرانسوي زبان به نام مادام کلمانتين را به همراه آورد که عصمت‌الدوله نزد وي گلدوزي، ‌زبان و پيانو  مي‌آموخت. ۱۶

 

عصمت‌الدوله ميزباني زنان سفراي خارجي را برعهده داشت ۱۷ و از مناسبات با آنان لذت مي‌برد. علاوه بر آن مهمانيهاي مفصل زنانه در منزل خود برپا کرده و اهالي اندرون شاهي و بزرگان حکومت را به آنها فرامي‌خواند. جدا از ثروت همسر او  خود صاحب يکصد و دو باب دکان در بازار ارسي‌دوزها بود. ۱۸

 

پس از بازگشت معيرالممالک از سفر فرنگ اين دو صاحب فرزند ديگري به نام دوست‌محمد خان اعتصام‌الدوله شدند. با مرگ ناصرالدين شاه، برادري بر تخت نشست که مناسبات نزديکي با عصمت‌الدوله داشت و در دوره ولايتعهدي خود هر بار به تهران سفر مي‌کرد به ديدار اين خواهر مي‌شتافت. ۱۹ در سفر مظفرالدين شاه به اروپا در سال ۱۳۱۸ق سوءقصدي به جان او صورت گرفت. مظفرالدين شاه از دوستعلي خان اعتصام‌السلطنه فرزند عصمت الدوله خواست تا: «زود تلگرافي به همشيره عصمت‌الدوله بزن و از سلامتي ما او را مطمئن ساز». ۲۰

 

فاطمه خانم عصمت‌الدوله در سال ۱۳۲۳ سخت بيمار و در باغ خود در سوهانک بستري و در ۲۹ جمادي‌الاخري ۱۳۲۳ به بيماري تب نوبه درگذشت. ۲۱ مراسم تشييع جنازه با شکوه فراوان برگزار شد: «در هنگام حرکت جنازه سه تير، در دروازه تهران سه تير، در حضرت عبدالعظيم سه تير توپ شليک شد ... و در جوار پدر به خاک سپرده شد...» ۲۲ مظفرالدين شاه که در سفر فرنگ بسر مي‌برد به ايران بازگشت و هنوز به تهران نرسيده بود که به ديدار تاج‌الدوله مادر عصمت‌الدوله شتافت و: «دست در گردنش کرده زماني هر دو زار گريستند». ۲۳ دوست‌محمدخان پس از فوت عصمت‌الدوله که او را «حضرت عصمت» ۲۴ مي‌خواند ديگر ازدواج نکرد.

 

عصمت الدوله در صدايي که از وي به جا مانده از عقب ماندن ايران درعرصه علم غبطه مي‌خورد:

 

             اگر بخواهم شرح اختراعات اين دوره را ذکر نمايم سخن به درازا مي‌کشد پس سخن را مختصر مي‌کنم يکي از اين اختراعات جالب اين فنوگراف يا ضبط صوت است که مطالب مرا ضبط خواهد نمود و هر زماني که بخواهم رو خواهد کرد. حال ملاحظه کنيد ما که از تمام دول همسايه بزرگتر و مقتدرتر بوده‌ايم اقتدار ما در انظار خارجه اسباب حيرت و تعجب بود حال چه شده است که ما بايد از اختراعات و صنايع آنها در شگفت باشيم  در صورتي که ما قديم بوده‌ايم و اينها و دولتشان جديد. بايد ديد جهت چيست و علت کدام، ‌يقين دارم بر همگان پوشيده نيست بل آشکار است بهتر است سخن را کوتاه نمايم والا مطلب گفته شد. عصمت‌الدوله دخت ناصرالدين شاه پادشاه ايران. ۲۵

   نویسنده: فاطمه معزی
 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
   

۱. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه. المآثر و الآثار. به کوشش: ايرج افشار. تهران،‌ اساطير،‌ ۱۳۶۳. ج ۱، ص ۳۴.

۲. دوستعلي خان معيرالممالک. يادداشتهايي از زندگاني خصوصي ناصرالدين شاه. تهران، نشر تاريخ ايران، ‌۱۳۹۰. ص ۱۷ .

۳. کارلا سرنا. سفرنامه کارلاسرنا. مردم و ديدنيهاي ايران. ترجمه: غلامرضا سميعي. تهران، ‌نشر نو، ۱۳۶۳. ص۲۷۴.

۴. دوستعلي خان معيرالممالک. رجال عصر ناصري. تهران،‌ نشر تاريخ ايران، ۱۳۶۱. ص ۳۹. مهدي بامداد. شرح حال رجال ايران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴. تهران، ‌زوار، ۱۳۷۱. ج ۱،‌ ص ۴۹۶.

۵. خاطرات مونس‌الدوله، نديمه حرمسراي ناصرالدين شاه. به کوشش: سيروس سعدونديان. تهران، ‌زرين، ۱۳۸۰. ص ۲۱۲-۲۱۳ .

۶. خاطرات مونس‌الدوله. ص ۲۱۲-۲۱۳ .

۷. علينقي حکيم­الممالک. روزنامه سفر خراسان. تهران،‌ انتشارات فرهنگ ايران زمين، ۱۳۵۶. ص ۵۴ .

۸. روزنامه خاطرات ناصرالدين شاه در سفر اول فرنگستان. به کوشش: فاطمه قاضيها. تهران، انتشارات سازمان اسناد ملي ايران، ۱۳۷۷. ص ۳۹۲ .

۹. المآثر و الآثار. ج ۱. ص ۳۵ .

۱۰. دوستعلي خان معيرالممالک. رجال عصر ناصري. ص ۱۴۶ .

۱۱. ساموئل گرين ويلربنجامين. ايران و ايرانيان. به اهتمام رحيم رضازاده ملک. تهران، ‌گلبانگ، ۱۳۶۳. ص ۲۶۵ .

۱۲. دوستعلي خان معيرالممالک. «هشتاد و پنج سال زندگي در چند صفحه»، يغما، س ۱۲، ‌ش ۱. ص ۷۹ .

۱۳. يادداشتهاي روزانه ناصرالدين شاه. به کوشش: پرويز بديعي. تهران،‌ سازمان اسناد ملي، ‌۱۳۷۸. ص ۱۱۰ .

۱۴. کارلا سرنا. مردم و ديدنيهاي ايران. ص ۲۸۲ .

۱۵. يادداشتهايي از زندگاني خصوصي ناصرالدين شاه. ص ۲۳-۲۴ .

۱۶. دوستعلي خان معيرالممالک. «هشتاد و پنج سال زندگي در چند صفحه»، يغما، س ۱۲،‌ ش ۱. ص ۷۶ .

۱۷. دوستعلي خان معيرالممالک. يادداشتهايي از زندگاني خصوصي ناصرالدين شاه. تهران، ‌نشر تاريخ ايران،‌ ۱۳۹۰. ص ۸. شرحي از يکي از اين مهمانيها را سياح ايتاليايي خانم کارلا سرنا در سياحتنامه خود آورده که در اين شماره در قسمت زنان در سفرنامه‌ها نقل شده است.

۱۸. آمار دارالخلافه تهران. به کوشش: سيروس سعدونديان و منصوره اتحاديه. تهران، ‌نشر تاريخ ايران، ‌۱۳۶۸. ص ۵۵۳ .

۱۹. رجال عصر ناصري. ص ۱۵۱ .

۲۰. دوستعلي خان معيرالممالک. «هشتاد و پنج سال زندگي در چند صفحه»، يغما، س ۱۲، ش ۴. ص ۱۸۳.

۲۱. عبدالحسين خان ملک‌المورخين سپهر. يادداشتهاي ملک‌المورخين و مرآت‌الوقايع مظفري. با توضيحات دکتر عبدالحسين نوايي. تهران، زرين،‌ ۱۳۶۸. ص ۱۸۹ .

۲۲. دوستعلي خان معيرالممالک. «هشتاد و پنج سال زندگي در چند صفحه»، يغما، س ۱۲، ش ۷. ص ۳۲۱ .

۲۳. همان‌جا.

۲۴. ساسان سپنتا. «صداهاي بازمانده  از رجال عصر قاجاري»، آينده، س ۹، ش ۲،  ص ۱۴۷.

۲۵. ساسان سپنتا. ص ۱۴۸ .
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان