کد خبر: ۸۸۶۱
تاریخ انتشار: ۰۸ خرداد ۱۳۹۸ - ۰۹:۴۳-29 May 2019
«دستگاه دیپلماسی؛ گاهی زیادی شلوغ، گاهی زیادی خلوت»
به این آمار عجیب و مضحک دقت کنید: از مرگ مظفرالدین شاه (دی ۱۲۸۵ شمسی) تا برکناری رضاشاه (شهریور ۱۳۲۰)، یعنی در مدت ۳۵ سال، ایران بیش از چهل بار وزیر امور خارجۀ خود را عوض کرد!
ضمن این‌که در چند نوبت نیز به جای وزیر، کفیل ادارۀ امور وزارت خارجه را در دست داشت که آن‌ها را به شمار نیاوردم. البته برخی از وزرای خارجه در این مدت چند بار عهده‌دار وزارت خارجه بودند. در مجموع در این ۳۵ سال، ۲۵ دولتمرد مختلف، در بیش از ۴۰  نوبت وزیر خارجۀ ایران بودند.

این شلوغی وزارت خارجه پس از رفتن رضاشاه و آمدن محمدرضا شاه نیز همچنان تا پایان دهۀ ۱۹۳۰ ادامه داشت. از شهریور ۱۳۲۰ تا اسفند ۱۳۳۹، در کابینه‌های مختلف ۲۷ بار وزیر خارجه عوض شد! در این ۲۰ سال، وزارت خارجه بین ۲۰ دولتمرد دست‌به‌دست شد.

حالا بیایید این آمار را بین سال‌های ۱۲۸۵ (یعنی مرگ مظفرالدین شاه) تا ۱۳۳۹ (حدوداً پایان نیمۀ اول سلطنت محمدرضا شاه) در نظر بگیریم: در این ۵۵ سال بیش از ۶۷ بار وزیر امور خارجۀ ایران عوض شد (منهای مواردی که کرسی وزیر خالی بود و این وزارتخانه کفیل داشت).

در همین بازۀ زمانی‌ای که حساب کردیم، یعنی ۱۲۸۵ تا ۱۳۴۰ (یعنی ۱۹۰۶ تا ۱۹۶۱) بریتانیا ۱۷ بار وزیر خارجه‌اش را عوض کرد؛ آمریکا ۱۵ بار؛ آلمان ۲۱ بار؛ و روسیه (شوروی) نیز ۱۷ بار. 

وزارت خارجه نه فقط در ایران، که در همۀ کشورها و نظام‌های حکومتی تابع دولت‌ها یا حکومت‌هاست و آشفتگی یا ثبات در وزارت خارجه تابع آشفتگی یا ثبات دولت‌هاست. در واقع، برای آسیب‌شناسی وضع دیپلماسی یک کشور، باید به آسیب‌شناسی «دولت‌داری» پرداخت. اما نگاه به دستگاه دیپلماسی کشورها نکات معناداری دارد. 

در مورد ایران، ثبات از اوایل دهۀ چهل در وزارت خارجه ایجاد شد. غلامعباس آرام در نیمۀ اول دهۀ چهل حدود پنج سال وزیر خارجه بود و پس از او اردشیر زاهدی نیز برای پنج سال (۱۳۴۵ تا ۱۳۵۰) در کابینۀ هویدا وزیر خارجه ماند. پس از این دو، نوبت به عباسعلی خلعتبری رسید تا طولانی‌ترین دوران وزارت خارجه را از دوران ناصرالدین شاه داشته باشد: خلعتبری از شهریور ۱۳۵۰ تا شهریور ۱۳۵۷ عهده‌دار وزارت خارجه بود. او پیش از آن‌که وزیر خارجه شود، سفیر ایران در ورشو و بعد مدتی طولانی دبیرکل پیمان سِنتو بود که آن زمان یکی از نهادهای بین‌المللی مهم جهان بود. خلعتبری پس از انقلاب بازداشت و محاکمه شد. فهرست بلندبالایی از اتهامات علیه او مطرح بود، از فساد فی‌الارض و استخدام عناصر ساواک و سیا در وزارت خارجه تا امضای پیمان الجزایر. خلعتبری فروردین ۱۳۵۸ اعدام شد. رکورد هفت سالۀ او را پس از انقلاب علی‌اکبر ولایتی زد. او ۱۶ سال وزیر خارجه بود. ولایتی که پزشکی اطفال خوانده بود، پس از انقلاب مدت کوتاهی به عنوان معاون وزارت بهداری خدمت کرد و سپس از ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۶ وزیر خارجه بود. 

چنان‌که اشاره شد، ثبات در وزارت خارجه معلول ثبات در دولت است و ثبات در دولت هم به عواملی متعددی بستگی دارد. ثبات می‌تواند نتیجۀ جریان‌های اجتماعی نیرومند و بادوام باشد که خود را در احزاب و سپس در حاکمیت منعکس می‌سازند؛ یا می‌تواند نتیجۀ حاکمیت نیرومند باشد (که الزاماً هم چندان پیوند مستقیمی با جامعه ندارند؛ یا حتی مستقل از جامعه عمل می‌کنند). برای مثال، آندرِی گرومیکو ۲۸ سال (۱۹۵۷ـ۱۹۸۵) وزیر امور خارجۀ شوروی بود! این طولانی‌ترین رکوردِ وزارت خارجه در همۀ جهان است. 

در مورد ایران نیز با همین داده‌هایی که مرور کردیم، به نظر می‌رسد ثبات در دولت‌ها بیش‌تر از نوع دوم بوده است؛ یعنی حاکمیتی نیرومند که می‌توانسته با مهار جامعه و تکثر آن، ثبات ایجاد کند. از انقلاب مشروطه (۱۲۸۵) تا تاجگذاری رضاشاه (۱۳۰۴) که شاید بی‌ثبات‌ترین سال‌های تاریخ معاصر باشد،  ۳۷ بار وزیر خارجۀ ایران تغییر کرد (فقط در عرض ۱۹ سال). پس از انقلاب ۵۷ هم دورۀ کوتاهی همین وضع وجود داشت؛ در مدت کمتر از سه سال، هشت وزیر و سرپرست وزارت خارجه داشتیم. و در نهایت اگر بخواهم در یک جمله دستگاه دیپلماسی ایران را توصیف کنم، باید بگویم: «گاهی زیادی شلوغ، گاهی زیادی خلوت!»

 مهدی تدینی

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان