کد خبر: ۷۶۷
تاریخ انتشار: ۰۵ تير ۱۳۹۶ - ۰۵:۲۶-26 June 2017
گاه‌شماری هجری قمری، گاه‌شماری براساس چرخش ماه است که توسط مسلمانان و نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان سالنمای مذهبی یا در مواردی سالنمای مدنی استفاده می‌شود. از این سالنمای در بسیاری از آیین‌های اسلامی، از قبیل روزه، حج، تعیین ماه‌های حرام، و عزاداری استفاده می‌شود.

تقویم قمری مشهودترین تقویم قابل استفاده توسط بشر بوده است. برای استفاده از این تقویم تنها کافی است ماه را در آسمان شب مشاهده و بر اساس شکل  آن، روز را به صورت حدودی تعیین کنید. گرچه این نوع تقویم مشکلات خاص خود را دارد ولی یک مزیت آن، سادگی استفاده است. البته تقویم قمری منظور مفهوم کلی آن است و نه تقویم هجری قمری که رویت هلال آن هر سال بحث انگیز و پیچیده می‌شود.

در چند سال اخیر تلسکوپ‌ها از رصد ستاره‌ها به رصد سیاره‌ها تغییر وضعیت داده‌اند. حتی یک اصطلاح به نام شکار سیاره(Planet Hunting) به وجود آمده است. در ابتدا که دانشمندان سیارات دور دست را رصد می‌کردند از وضعیت آنان متعجب می‌شدند. برای مثال برخی سیارات با سرعت زیاد به دور ستاره خود می‌چرخیدند به طوری که در شش یا هفت روز یک دور کامل می‌زدند. یا سیاره‌های غول پیکری که بسیار نزدیک ستاره بودند و به نام مشتری داغ(Hot Jupiter) مشهور می‌باشند. بعد از رصد به تعداد کافی  متوجه شدند که آنها تقریبا شبیه هم هستند و این منظومه شمسی است که با بقیه فرق دارد.

به نظر می‌رسد هر قدر به زمین نزدیک‌تر هستیم شرایط خاص و ویژه‌تر می‌باشد. یکی از این موارد خاص، ماه است. ماه جنبه‌های اسرار آمیز زیادی دارد. یکی از این موارد، اندازه بزرگ آن است. با مقایسه نسبت سیارات و قمرهای آنان متوجه می‌شویم که نسبت اندازه ماه به زمین غیرعادی است. این وضعیت نظریات زیادی را در مورد پیدایش ماه سبب شده است. برای مثال یک نظریه این است که ماه یک سیاره سرگردان بوده که به دام جاذبه زمین افتاده است. در نظریه‌ای دیگر بعد از برخورد یک سیاره به زمین، ماه از به هم پیوستن باقی‌مانده‌های انفجار آنان پدید آمده است. شرایط عجیب ماه باعث شده که دانشمندان به طور کامل نتوانند در مورد این نظریات به قطعیت برسند. به عنوان نمونه طرف ماه که همیشه رو به سمت زمین است با طرف دیگر کاملا متفاوت است.

تاثیر ماه بر روی زمین به آن حد زیاد بوده است که در صورت نبودن آن نه حیات و نه تمدن بر روی زمین شکل می‌گرفت. یک تاثیر ماه در آرامش زمین است. این قمر باعث شده است که زمین حول محور خود با کمترین ارتعاش بچرخد. در صورتی که ماه نباشد زمین حول محور خود ارتعاش قابل توجهی داشته و باعث بی نظمی‌هایی بر روی زمین می‌شود. به عنوان نمونه سونامی‌های غول آسا ناگهان قسمت زیادی از یک خشکی را به زیر آب می‌بردند. یا موقعیت نواحی سرد و گرم مانند استوا و قطب‌ها به صورت قابل توجهی تغییر می‌کرد.

حتی در صورت نبودن ماه، امروزه بر روی زمین فلزات وجود نداشت. در زمانی که زمین به صورت گداخته بوده است نیروی گرانش ماه سبب شده است فلزات که سنگین هستند در اعماق زمین ته‌نشین نشده و بر روی پوسته زمین باقی بمانند. بدیهی است که تمدن بشری بدون وجود فلزات وجود نداشت و یا خیلی کندتر از وضعیت فعلی انجام می‌گرفت.

موارد ذکر شده تنها اندکی از جزییات بود که با جستجوی عبارت "effect of moon on the earth" در Google و نگاه به برخی قسمت‌های نتیجه اول و دوم(در زمان جستجو به ترتیب عبارتند از How Earth and the Moon interact  و If We Had No Moon) نوشته شد. به طور قطع موارد بسیار دیگری قابل یافتن هستند که به علت اینکه در اینجا موضوع درباره تقویم هجری قمری است و نه ماه از ادامه آن خودداری می‌شود.

گرچه ماه منشا تحولات بر روی زمین بوده اما ممکن است تصور شود این تغییرات محدود به پدیده‌های بلند مدت می‌باشد. مواردی که در قبل ذکر شدند در طول تغییرات زمین بوده‌اند که سنی حدود 5 میلیارد سال دارد. سوال این است که آیا تاثیرات ماه بر روی موجودات زمین که عمر آنان به ندرت از 100 سال تجاوز می‌کند، محسوس است؟ بسیاری از پدیده‌ها گرچه وجود دارند ولی در طول عمر یک موجود زنده می‌توان آنان را ثابت در نظر گرفت. به عنوان نمونه قاره‌ها بر روی زمین هر سال چند سانتی‌متر جابجا می‌شوند ولی این جابجایی نسبت به اندازه آنان و با توجه به محدوده زمانی عمر ما تقریبا صفر است.

پاسخ این است که نیروی گرانشی ماه آنقدر محسوس می‌باشد که نه تنها بر روی محیط زندگی مانند سطح آب دریاها تاثیر می‌گذارد بلکه بر روی موجودات نیز تاثیراتی دارد. با بررسی آماری می‌توان متوجه شد که تاثیرات ماه نه تنها در طول زندگی بلکه حتی در یک چرخه ماهانه آن نیز وجود دارد. یک بررسی آماری در مرکز درمانی حیوانات نشان داد که مراجعه به اورژانس در شب به هنگام ماه کامل برای گربه‌ها و سگ‌ها به ترتیب 23 و 28 درصد بیشتر بوده است. در ماه کامل، بد رفتاری و ایجاد جراحت این حیوانات افزایش می‌یابد. محققان نمی‌توانند دلیل این امر را تعیین کنند ولی حدس می‌زنند که در ماه کامل این حیوانات به علت روشنایی، زمان بیشتری را بیرون می‌گذرانند. یک پدیده مشابه که سال 2011 در مجله PLOS ONE منتشر شد نشان داد که احتمال حمله و کشتن انسان توسط شیرهای آفریقایی در روز بعد از ماه کامل بیشتر است. در این موارد شاید ماه کامل تاثیر روانی مخرب بر این حیوانات دارد.

تقویم قمری به معنی مبنا قرار دادن شکل ماه هنوز هم در گاه‌شماری‌های چینی، کره‌ای، هندو، عبری و سایر موارد دیگر جز لاینفک گاه‌شماری به حساب می‌آید. آنچه که وجه مشترک این تقویم‌ها است تصحیح شدن آنان برای همزمان شدن با فصل‌ها می‌باشد. به عبارت دیگر تمامی این تقویم‌ها به صورت قمرشمسی درآمده‌اند تا نیاز یاد شده را تحت پوشش قرار دهند.

در میان کلیه تقویم‌های جاری دنیا تنها تقویم هجری قمری یک تقویم کاملا قمری باقی مانده است. علت اصلی قمری ماندن این تقویم تاکید آیه 37 سوره توبه مبنی بر حرام شمردن نسی‌ء و تاکید مجدد پیامبر در حَجه الوداع مبنی بر این موضوع می‌باشد. لازم به ذکر است که نسی‌ء اضافه کردن یک ماه در فواصل گوناگون برای همزمان شدن با فصل‌های طبیعی بوده که توسط اعراب جاهلی به تقلید از سایر گاه‌شماری‌ها مانند بابلی انجام می‌شده است. در این آیه با شدت زیادی از این کار  نهی شده است. آیه 37 سوره توبه می‌فرماید:

إِنَّمَا النَّسى ءُ زِیَادَةٌ فى الْکفْرِ یُضلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یحِلُّونَهُ عَاماً وَ یحَرِّمُونَهُ عَاماً لِّیُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَیُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُیِّنَ لَهُمْ سوءُ أَعْمَلِهِمْ وَ اللَّهُ لا یَهْدِى الْقَوْمَ الْکفِرِینَ

نسی‌ء گناهی است علاوه بر کفر، کسانی که کافر شدند به وسیله آن گمراه می‌شوند، یک سال آن ماه‌ها را حرام می‌کنند و یک سال را حلال، تا با عده ماه‌هایی که خدا حرام کرده مطابق شود، پس(این عمل باعث می‌شود که)حلال کنند چیزی را که خدا حرام کرده، (آری) اعمال بدشان در نظرشان جلوه کرده و خداوند مردمان کافر را هدایت نمی‌کند.

در مورد چگونگی تعیین مبدا این تقویم نیز روایات زیادی وجود دارد. یک روایت این است که پیامبر با ورود به مدینه در هجرت از مکه دستور ایجاد گاه‌شماری با همان مبدا یعنی ربیع الاول آن سال را صادر فرمودند. روایت دیگر این است که در زمان خلیفه دوم عمر بن خطاب، دستور ایجاد گاه‌شماری با مبدا هجرت و با شروع از ماه محرم صادر شد. این روایات به شکل‌های مختلف وجود دارند برای مثال یک مورد این است که گاه‌شماری از زمان پیامبر وجود داشته و خلیفه دوم به رسم زمان جاهلی تنها ماه شروع را از ربیع الاول به محرم تغییر داده است. به هر حال از این روایات به صورت قطعی نمی‌توان نتیجه مشخصی گرفت.

تقویم هجری قمری شالوده و زیربنای بسیاری از اعمال و آیین‌های دینی مسلمانان می‌باشد. در برخی موارد با شدت زیادی بر یک ماه یا ماه‌های مشخص تاکید و عدول از آن حرام شمرده شده است. برای مثال ماه رمضان خصوصیاتی دارد که سایر ماه‌ها ندارند. حتی تاکید قرآن این است که این ماه‌ها پس و پیش هم نشوند. این که چه فلسفه و یا چه مبنای کیهانی در پس این ماجرا است، به صورت دقیق روشن نیست. در برخی موارد شدت کاهش می‌یابد و بهتر بودن انجام یا انجام ندادن یک کار مطرح می‌شود. برای مثال قمر در عقرب  قابل ذکر است. این مورد زمانی است که ماه در صورت فلکی عقرب می‌رود. روایت شده است که در این زمان کارهایی مانند انعقاد نطفه، افتتاح کسب و کار و سایر موارد حساس دیگر انجام نشود. اینکه چقدر این موارد موثق هستند و چه مبنای علمی می‌توانند داشته باشند نیاز به پژوهش دارد. البته در این زمینه مواردی مانند هم فاز شدن انرژی‌های منفی و سایر موارد مطرح شده‌اند ولی مبنای علمی دقیقی ندارند.

در این گاه‌شماری هر سال ۱۲ ماه دارد که هر کدام باتوجه به ماه هلالی ۲۹روزه یا ۳۰روزه هستند. ماه هلالی یک دور چرخش کره ماه بر مدار خود مابین فاصله زمانی مشاهده دو هلال ماه است که طول متوسط آن ۲۹٬۵۳۰۵۹ روز (۲۹روز و ۱۲ساعت و ۴۴دقیقه و ۲٬۷۸ثانیه) می‌باشد. باتوجه به طول سال قمری حقیقی (مجموع ۱۲ماه هلالی) برابر ۳۵۴٬۳۶۷۰۸ روز (۳۵۴روز و ۸ساعت و ۳۵٬۷۱۲ثانیه)، سال تقویمی آن ۳۵۴روزه (در سال‌های عادی) یا ۳۵۵روزه (در سال‌های کبیسه) است.

ماه‌های این گاه‌شماری به‌ترتیب عبارتند از: محرم، صفر، ربیع‌الاول، ربیع‌الثانی، جمادی‌الاول، جمادی‌الثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده، و ذیحجه. شعری از ابونصر فراهی از کتاب نصاب الصبیان برای کمک به حفظ کردن نام ماه‌های قمری وجود دارد:[

ز محرم چو گذشتی برسد ماه صفر
دو ربیع و دو جمادی ز پی یکدیگر
رجب است از پی ° شعبان، رمضان و شوّال
پس به ذی‌القعده و ذی‌الحجه بکن نیک نظر

روز اول هر ماه در این گاه‌شماری معمولاً بر اساس مشاهده یا پیش‌بینی مشاهده‌پذیری هلال ماه نو در شامگاه روز ۲۹ یا ۳۰ ماه قبل، که آن را استهلال می‌نامند، تعیین می‌شود. این گاه‌شماری باتوجه به شیوه‌های مختلف تعیین اول ماه و تعداد روزهای ماه هر سال با عناوین گاه‌شماری هجری قمری هلالی، قراردادی و ام‌القری شناخته می‌شود.

گاه‌شماری هجری قمری هلالی

گاه‌شماری هجری قمری هلالی معمول‌ترین شیوه محاسبه ماه‌ها در تقویم قمری است که در کشورهای اسلامی به منظور تعیین اعیاد و مناسبت‌های مذهبی استفاده می‌شود، که روز اول هر ماه در این گاه‌شماری بر اساس مشاهده یا پیش‌بینی مشاهده‌پذیری هلال ماه نو در شامگاه روز ۲۹ یا ۳۰ ماه قبل، که آن را استهلال می‌نامند، تعیین می‌شود. این نوع روش آغاز ماه، پیش از اسلام به ویژه در بین اقوام سومری، بابلی و یهودی نیز رایج و سابقه طولانی داشته‌است. پیش‌بینی وضعیت رؤیت هلال ماه‌های قمری به مقادیر مشخصه‌های ماه و خورشید و موقعیت جغرافیایی رصدگر در لحظه غروب خورشیدِ روز بیست‌ونهم ماه قبل بستگی دارد. در واقع در این تقویم کارشناسان با محاسبه مشخصه‌های ماه و خورشید در زمان غروب خورشید روز بیست‌ونهم ماه قمری و مقایسه آن با معیارها و رکوردها، وضعیت رؤیت‌پذیری هلال ماه را پیش بینی می‌کنند. این امکان وجود دارد که هلال ماه نو در مکانی بر روی کره زمین، دقایقی بعد از غروب خورشید روز بیست‌ونهم رؤیت شود و در مکان دیگری رؤیت نشود که این اختلافِ یک شبانه‌روزی در رؤیت هلال ماه‌های قمری، اختلاف یک شبانه‌روزی را در گاه‌شماری هجری قمری هلالی محلی کشورهای اسلامی سبب می‌شود. مطابق حکم شرعی اگر هلال ماه در شامگاه بیست‌ونهم ماه رؤیت شود، آن ماه به پایان رسیده و فردا اول ماه بعد است؛ ولی اگر هلال ماه در شامگاه روز بیست‌ونهم رویت نشد، ماه ۳۰ روزه می‌شود. در گاه‌شماری هجری قمری، برای توالی ماه‌های ۲۹ و ۳۰ روزه نظم و قاعده مشخصی وجود ندارد. از این رو ممکن است چند ماه متوالی ۲۹ روزه یا ۳۰ روزه وجود داشته باشد.   در تقویم قمری هلالی نهایتاً امکان سه ماه ۲۹ روزه متوالی یا چهار ماه ۳۰ روزه متوالی وجود دارد.

تاریخ امروز: ۳۰ رمضان سال ۱۴۳۸ هجری قمری هلالی (تقویم رسمی ایران)

گاه‌شماری هجری قمری قراردادی

گاه‌شماری هجری قمری قراردادی یا رسمی به‌عنوان گاه‌شماری قمری یکنواخت در سطح جهان شناخته شده‌است. در این گاه‌شماری از روش محاسباتی خطی و غیرتجربی برای تقریب زدن طول ماه‌های قمری استفاده می‌شود. ماه‌های قمری در آن به طور متناوب ۳۰ روزه (ماه‌های فرد) و ۲۹ روزه (ماه‌های زوج) در نظرگرفته می‌شود و در هر سی‌سال، ۱۱ سال، با ۳۰ روزه کردن آخرین ماه (ذیحجه) کبیسه می‌شود. بر اساس کبیسه‌گیری رایج در یکدوره سی‌ساله، سال‌های متوالی ۲، ۵، ۷، ۱۰، ۱۳، ۱۶، ۱۸، ۲۱، ۲۴، ۲۶، ۲۹ طول سال بصورت کبیسه (۳۵۵ روزه) می‌باشد، یعنی چنانچه باقی‌مانده حاصل تقسیم سال قمری به عدد ۳۰ یکی از اعداد مذکور باشد آن سال کبیسه‌است؛ و در نوزده‌سال دیگر طول سال عادی (۳۵۴ روزه) می‌باشد.[

باتوجه به خطی و قراردادی بودن محاسبه این گاه‌شماری نسبت به سال قمری حقیقی (برابر ۳۵۴٬۳۶۷۰۸ روز) طی حدود ۲۴۱۹ سال یکبار به اندازه یک روز نیاز به تصحیح دارد.

این گاه‌شماری برای کاربردهای محلی و مذهبی که آغاز ماه براساس مشاهده یا محاسبه استهلال واقعی می‌باشد، ملاک قرار نمی‌گیرد و با گاه‌شماری هجری قمری هلالی در بعضی ماه‌ها یک و یا دو روز متغیر است، ولی بعلت خطی بودن در گاه‌شماری تطبیقی کاربرد دارد.

کبیسه‌گیری

ترتیب کبیسه در یکدوره سی ساله بر اساس سال قمری حسابی، در هر نوع گاهشماری قمری قراردادی یکسان است و از قرار زیر می‌باشد:
(۳ کبیسه سه ساله - ۱ کبیسه دو ساله - ۳ کبیسه سه ساله - ۱ کبیسه دو ساله - ۲ کبیسه سه ساله - ۱ کبیسه دو ساله)

اما در اقسام گاهشماری قمری قراردادی، با توجه به سال متفاوت شروع دوره سی ساله، کبیسه بودن بعضی سالها با هم متفاوت است. جدول زیر توالی متفاوت کبیسه گیری‌ها را نشان می‌دهد:

سالهای کبیسه

شیوه

اول دوم سوم چهارم پنجم ششم هفتم هشتم نهم دهم یازدهم سال
آغاز دوره
روش رایج
۲
۵
۷
۱۰
۱۳
۱۶
۱۸
۲۱
۲۴
۲۶
۲۹
۲۷
روش بیرشک
۲
۵
۷
۱۰
۱۳
۱۵
۱۸
۲۱
۲۴
۲۶
۲۹
۱۶
حبش مروزی
۲
۵
۸
۱۱
۱۳
۱۶
۱۹
۲۱
۲۴
۲۷
۳۰
۲۲

سالهایی که در زیجهای مختلف نسبت به زیج تقویم قمری قراردادی رایج از نظر روزشمار متفاوت هستند.

روزشمار سالهای متفاوت
با روش رایج
۸ ۱۱ ۱۶ ۱۹ ۲۷ ۳۰
روش بیرشک _ _ ۱- _ _ _
حبش مروزی ۱+ ۱+ _ ۱+ ۱+ ۱+

در ایران معروف‌ترین شیوه کبیسه‌گیری شیوه احمد بیرشک است؛ که با شیوه رایج جهانی، در یکی از سال‌ها متفاوت است. ذبیح بهروز روش کبیسه‌گیری زیج حبش مروزی که بسیار متفاوت از دو شیوه دیگر است را به عنوان روش درست توصیه کرده‌است. بسته به اینکه از چه روشی برای حساب کردن سال‌های کبیسهٔ قمری استفاده شود در بعضی سال‌ها، یک یا حداکثر دو روز اختلاف در تقارن با هجری قمری هلالی [حقیقی] پیش می‌آید.

در گاه‌شماری قمری قراردادی رایج جهانی دوره اخیر سی ساله ۱۴۳۷ تا ۱۴۶۶ قمری است.
 تاریخ امروز: ۱۵ رمضان (به زیج رایج، بیرشک و حبش) سال ۱۴۳۸ قمری قراردادی

گاه‌شماری هجری قمری ام‌القری

نوشتار اصلی: تقویم ام‌القری

گاه‌شماری هجری قمری اُمُّ‌القُری، گاه‌شماری رسمی کشور عربستان سعودی است. این تقویم سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج می‌شد و از سال ۱۴۲۰ قمری، روز اول هر ماه براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، باتوجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه تعیین می‌گردد. این تقویم ممکن است در بعضی ماه‌ها یکروز از تقویم هجری قمری هلالی جلوتر باشد. گاه‌شماری هجری شمسی نیز ضمیمه آن است که عنوان ماه‌های آن برجی است. ]

تاریخ امروز: ۳۰ رمضان سال ۱۴۳۸ هجری قمری ام‌القری

محاسبه تبدیل گاه‌شماری‌ها 

  • تبدیل هجری قمری به هجری خورشیدی: سال قمری را در ۱۱ ضرب کرده، حاصل را بر ۳۶۵ تقسیم می‌کنند. سپس نتیجه را از همان سال قمری تفریق می‌کنند.
  • تبدیل هجری قمری به گاه‌شماری میلادی (گرگوری): سال قمری را در ۳۲ ضرب کرده و نتیجه را بر ۳۳ تقسیم می‌کنند. سپس عدد حاصل را با ۶۲۲ جمع می‌کنند.
  • تبدیل هجری خورشیدی به هجری قمری: سال خورشیدی را در ۱۱ ضرب کرده بر ۳۵۴ تقسیم می‌کنند و نتیجه را با همان سال خورشیدی جمع می‌کنند.
  • تبدیل گاه‌شماری میلادی (گرگوری) به هجری قمری: سال میلادی را از ۶۲۲ کم کرده و نتیجه را در ۳۳ ضرب می‌کنند. سپس حاصل را بر ۳۲ تقسیم می‌کنند.

همچنین اگر سال میلادی گرگوری = G، سال هجری قمری = H و سال هجری شمسی = S باشد، داریم:[۱۴]

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان