کد خبر: ۶۵۲۳
تاریخ انتشار: ۳۰ بهمن ۱۳۹۷ - ۲۰:۰۱-19 February 2019
تدیّن ، سیدمحمد ، از چهره های سیاسی و فرهنگی اواخر دورة قاجار و دوران پهلوی . سیدمحمد بیرجندی معروف به تدیّن ، پسر محمدتقی ، در ۱۲۶۰ ش در یکی از قرای بیرجند متولد شد.
تحصیلات مقدماتی را در بیرجند گذراند، سپس برای ادامة تحصیل راهی مشهد شد و در مدرسة میرزاجعفر حجره ای گرفت و به مدت هشت سال به آموختن علوم قدیمه پرداخت . در ۲۳ سالگی از مشهد به تهران عزیمت کرد و چندسال به تحصیل ریاضیات و فلسفه مشغول بود. سپس تحصیلات خود را نزد عبدالرزاق بغایری * و ناظم الاطباء در رشته های ریاضی و طبیعی و طب ادامه داد و سرانجام در یکی از حجرات مدرسة فیلسوف واقع در امامزاده اسماعیل تهران مکتبخانه ای دایر کرد و روضه خوانی هم می کرد. بعدها مکتبخانه را به مدرسه ای به نام تدیّن تبدیل کرد و خود نیز به تدیّن معروف شد. حُسن مدیریت وی و مراقبت در پیشرفت تحصیل شاگردان ، سبب شهرت مدرسة تدیّن شد (یغمائی ، ص ۲۹۲ـ۲۹۳؛ چند پرده از زندگانی رجال ، ص ۲۷؛ بامداد، ج ۳، ص ۲۳). 

تدیّن با مشروطه طلبان همراه و هم رأی بود و روزی که به فرمان محمدعلی شاه مجلس را به توپ بستند از مردم جدا نشد و پس از آن با نطقها و خطابه های پرشور، خلق را به مقاومت در برابر ستمگریهای محمدعلی شاه و یاری کردن مجاهدین تشویق می کرد. وی با شرکت عده ای از روشنفکران آزادی خواه ، دستة سادات فاطمیه را تشکیل داد و در مساجد به منبر می رفت و مردم را به فداکاری برمی انگیخت (همانجا). چندی هم با سربازان ملی در مسجد سپهسالار با قوای استبداد جنگید ( چند پرده از زندگانی رجال ، همانجا). او که به همین سبب شهرت یافته بود، از افراد مبرّز حزب دموکرات شد (بامداد، ج ۳، ص ۲۳۶) و در انتخابات دورة چهارم مجلس شورای ملی به نمایندگی از تهران انتخاب شد. در کابینة وثوق الدوله به حکومت گیلان منصوب و مأمور مذاکره و ابلاغ پیام صلح رئیس دولت به میرزا کوچک خان جنگلی و حل مسالمت آمیز قضیة جنگل شد که توفیقی حاصل نکرد و به تهران بازگشت (فرخ ، ص ۳۵؛ هدایت ، ص ۳۱۰). تدیّن در ۱۲۹۸ ش امتیاز انتشار روزنامة صدای تهران را گرفت که اولین شمارة آن در ۲۰ مرداد ۱۲۹۸ انتشار یافت . این روزنامه از طرفداران وثوق الدوله و از جمله مدافعان قرارداد ۱۹۱۹ بود (عاقلی ، ج ۱، ص ۱۳۳). در سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتاچیان تدیّن را توقیف و زندانی کردند، ولی پس از مدتی آزاد شد (مستوفی ، ج ۳، ص ۲۱۳). مجلس چهارم در اول تیر ۱۳۰۰ افتتاح شد و سیدمحمد تدیّن ، نمایندة مردم تهران ، در زمرة وکلای متنفذ آن مجلس و ظاهراً جزو اکثریت بود (عاقلی ، ج ۱، ص ۱۵۶). او در ۱۵ مهر ۱۳۰۰ در انتخابات هیئت رئیسه مجلس شرکت کرد و در زمرة منشیان انتخاب شد و در انتخابات فروردین ۱۳۰۲ نایب رئیس دوم مجلس گردید (فرهنگ قهرمانی ، ص ۵۰، ۵۳). 

در انتخابات دورة پنجم مجلس شورای ملی سیدمحمد تدیّن از بیرجند و قائنات به وکالت مجلس انتخاب شد. وی در مجلس پنجم یکی از مهره های مهم سردارسپه بود (مرسلوند، ج ۲، ص ۲۶۱) و هم او بود که طرح قانونی تغییر رژیم مشروطه به جمهوریت را به مجلس داد (عاقلی ، ج ۱، ص ۱۸۴). در همین دوره بود که حسین بهرامی ، از جمهوری خواهان ، به تحریک تدیّن به مدرس سیلی زد.

 در پی این اهانت به مدرس ، مردم به مجلس ریختند و با جمهوری مخالفت کردند و طومار جمهوری رضاخانی درهم پیچیده شد (مستوفی ، ج ۳، ص ۵۸۶ ـ ۵۸۸). در ۱۵ مهر ۱۳۰۴ انتخابات هیئت رئیسه مجلس شورای ملی انجام گرفت و میرزا حسین خان مؤتمن الملک به ریاست رسید و سیدمحمد تدیّن نایب رئیس اول شد،

 اما مؤتمن الملک از قبول ریاست خودداری کرد (عاقلی ، ۱۳۷۶ ش ، ج ۱، ص ۱۹۷؛ بهار، ج ۲، ص ۳۲۶). مجلس پس از درخواست مجدد از مؤتمن الملک برای پذیرش ریاست و امتناع وی ، بر آن شد حسن مستوفی را به ریاست برگزیند ولی او نیز نپذیرفت و استعفای خود را کتباً اعلام کرد.

 تدیّن بی آنکه استعفانامه را قرائت کند با عنوان نایب رئیس اول جلسه را برقرار ساخت و اعتراض شهید مدرس به این عملِ خلافِ نظامنامة مجلس ــ قرائت نکردن استعفانامه و تعیین نشدن رئیس جدید ــ به جایی نرسید (ایران . مجلس شورای ملی ، دوره پنجم ، جلسه ۲۱۱، مورخ ۹ آبان ۱۳۰۴). بدین ترتیب روز نهم آبان جلسة علنی مجلس شورای ملی به ریاست سیدمحمد تدیّن نایب رئیس اول تشکیل شد و طرحی که داور به صورت مادّه واحده تهیه و به امضا رسانده بود و انقراض سلسلة قاجاریه و واگذاری موقت حکومت به رضاخان را اعلام می کرد ( رجوع کنید به پهلوی * ، سلسله ، بخش ۱) قرائت شد. پس از مخالفتها و موافقتهایی که با این طرح در مجلس ابراز شد، مادّه واحده با اکثریت ۸۰ رأی از ۸۵ رأی در جلسه تصویب شد (بهار، ج ۲، ص ۳۳۲ـ۳۶۵). عصر همان روز، سیدمحمد تدیّن به اتفاق سایر اعضای هیئت رئیسه با رضاخان پهلوی ملاقات و تصمیم مجلس را دایر به خلع سلسلة قاجاریه و تفویض حکومت موقت به وی تسلیم کردند (مستوفی ، ج ۳، ص ۶۶۶).

در انتخابات بعدی هیئت رئیسه در آبان ۱۳۰۴، تدیّن به ریاست مجلس انتخاب شد. او در مجلس ششم نیز به ریاست مجلس برگزیده شد (عاقلی ، ج ۱، ص ۲۰۰، ۲۱۱). در ۱۸ بهمن ۱۳۰۵ تدیّن از ریاست مجلس و نمایندگی کناره گیری کرد و در همان روز در سمت وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه به کابینة حسن مستوفی (مستوفی الممالک ) وارد شد (همان ، ج ۱، ص ۲۱۷ـ ۲۱۸). در خرداد ۱۳۰۶ مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه ) بجای حسن مستوفی به رئیس الوزرایی انتخاب شد و سیدمحمد تدیّن کماکان وزیر معارف و اوقاف بود تا در ۱۷ دی ۱۳۰۶ مغضوب رضاشاه شد و از سمت وزارت کناره گیری کرد (منشأ این غضب ، گویا آن بوده که تدیّن از رضاشاه در دوران نخست وزیری وی برای انجام کاری مبلغی دریافت کرده بوده اما در انجام آن کار قصور داشته است رجوع کنید به بامداد، ج ۳، ص ۲۳۶).

تدیّن سخنوری ماهر بود و در مدت وزارت خود سخنگویی دولت را به عهده داشت و از لوایح دفاع می کرد (یغمائی ، ص ۲۹۹). از جمله اقداماتی که وی در مدت وزارت یازده ماهة خود انجام داد، الغای امتیاز حفریات مملکت بود که ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه به فرانسه داده بودند. بعلاوه ، وی در تصویب سریع چندین قانون در کمیسیونها و مجلس نقش عمده ای داشت (صدیق ، ج ۱، ص ۳۲۶ـ۳۲۷). مهمترین این قوانین عبارت بود از قانون اعتبار تعلیمات عمومی مصوب اردیبهشت ۱۳۰۶ و مکمل آن در ۱۳ مهر ۱۳۰۶؛ قانون تأسیس شورای معارف در ولایات ؛ قانون ورزش اجباری در مدارس مصوب شهریور ۱۳۰۶؛ و چند قانون برای استخدام معلم از فرانسه و آلمان برای مدرسة حقوق و صنعتی . در زمان او مدرسة حقوق و مدرسة علوم سیاسی به مدرسة واحدی به نام مدرسة عالی حقوق و علوم سیاسی مبدل شد و ضمیمة وزارت معارف گردید.

 مدرسة تجارت نیز از وزارت فوائد عامه منتزع و تحت ادارة وزارت معارف قرار گرفت (همان ، ص ۳۲۷؛ نیز رجوع کنید به د.فارسی ، ذیل «مدرسه ی حقوق و علوم سیاسی »). از دیگر اقدامات تدیّن ، الزام مدارس خارجی در ایران به تدریس تاریخ و جغرافیای ایران به محصلان ایرانی ، تأسیس بیش از دویست باب مدرسه در قصبات و دهات و تشکیل کلاسهای شبانه برای آموزش اصول جدید تعلیم و تربیت به آموزگاران بود (همانجا).

سیدمحمد تدیّن در اوایل ۱۳۰۹ش به استانداری کرمان منصوب شد و این مأموریت بیش از نه ماه به طول انجامید. او در اسفند همان سال به تهران احضار شد (یغمائی ، ص ۳۰۶) و با تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳ش به استادی دانشکدة ادبیات برگزیده شد و در ۱۳۲۰ به عضویت فرهنگستان ایران منصوب گردید (صدیق ، ج ۲، ص ۱۳۵، ۲۴۹). در ۱۳ آذر ۱۳۲۰ در ترمیم کابینة محمدعلی فروغی به وزارت فرهنگ منصوب شد (عاقلی ، ج ۱، ص ۳۴۱) و در فروردین ۱۳۲۱ به ریاست دانشکدة ادبیات انتخاب گردید (همان ، ج ۱، ۳۴۵). در ۲۸ بهمن ۱۳۲۱ که علی سهیلی کابینة خود را معرفی کرد، تدیّن ابتدا وزیر مشاور و سپس در ۱۳ اسفند همان سال وزیر خواروبار بود و در ۲۳ تیر ۱۳۲۲ وزیر مشاور و سرانجام وزیر کشور شد (همان ، ج ۱، ص ۳۵۴، ۳۵۶ـ۳۵۷؛ ضرغام بروجنی ، ص ۲۴۵ـ۲۴۶).

 در ۱۸ تیر ۱۳۲۳ سیدمهدی فرخ نمایندة دورة چهاردهم مجلس شورای ملی ، در مجلس علیه سیدمحمد تدیّن به سبب سوء استفادة مادی در انتخابات مجلس چهاردهم و سوءاستفاده از اموال دولتی اعلام جرم کرد (فرخ ، ص ۶۰۳) و پروندة او برای رسیدگی تسلیم دیوانعالی تمیز شد. در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۲۶ محاکمة سیدمحمد تدیّن در دیوانعالی کشور به ریاست محمد شفیع جهانشاهی و با حضور کلیة رؤسای شعبه ها و مستشاران دیوانعالی کشور آغاز شد. در این محاکمه عدة زیادی از نمایندگان مجلس و رجال و مدیران جراید حضور داشتند. محاکمه ده روز به طول انجامید و سرانجام رأی به برائت او داده شد ( سالنامة دنیا ، ص ۲۳۸، ۲۴۸). در ۱۳۲۸ ش وی از مشهد سناتور شد و با کابینة سپهبد رزم آرا به مخالفت برخاست (فرهنگ قهرمانی ، ص ۳۳۷؛ متین دفتری ، ص ۳۹۵).

تدیّن در آذر ۱۳۳۰ براثر بیماری سرطان در امریکا درگذشت (یغمائی ، ص ۳۰۷) و جنازة او پس از حمل به تهران در امامزاده صالح تجریش دفن شد.

تدیّن آثار تألیفی و ترجمه ای متعددی دارد که عبارت اند از: جامع محمدی ؛ نخبة الادب ، دو جلد؛ عربی ، پنج جلد؛ علم الاشیاء ، شش دوره ؛ حساب ، دو جلد؛ جغرافیا ، چهارجلد؛ تعلیمات مدنی ؛ انکشافات جغرافیایی ؛ اکتشافات جغرافیایی ؛ اصول خطابه و تاریخ مختصر منطق (همان ، ص ۳۰۶).

منابع :
(۱) ایران . مجلس شورای ملی ، صورت مذاکرات مجلس شورای ملی ، دورة پنجم ؛
(۲) مهدی بامداد، شرح حال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری ، تهران ۱۳۵۷ش ؛
(۳) محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران ، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش ؛
(۴) چند پرده از زندگانی رجال معروف ایران ، تهران ۱۳۲۴ش ؛
(۵) د. فارسی ؛
(۶) سالنامة دنیا ، سال ۲ (۱۳۲۵ش )؛
(۷) عیسی صدیق ، یادگار عمر ، تهران ، ج ۱، چاپ سوم ، ۱۳۵۲ش ، ج ۲، چاپ دوم ، ۱۳۵۴ش ؛
(۸) جمشید ضرغام بروجنی ، دولتهای عصر مشروطیّت ، تهران ?( ۱۳۵۰ش ) ؛
(۹) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ۱۳۷۶ش ؛
(۱۰) مهدی فرخ ، خاطرات سیاسی فرخ ، تهران ( ۱۳۴۵ش ) ؛
(۱۱) عطاءاللّه فرهنگ قهرمانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملّی از آغاز مشروطیت تا دورة ۲۴ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی ، تهران ۱۳۵۶ش ؛
(۱۲) احمد متین دفتری ، خاطرات یک نخست وزیر ، چاپ باقر عاقلی ، تهران ۱۳۷۰ش ؛
(۱۳) حسن مرسلوند، زندگینامة رجال و مشاهیر ایران ، ج ۲، تهران ۱۳۶۹ ش ؛
(۱۴) عبداللّه مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا ، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه ، تهران ۱۳۶۰ش ؛
(۱۵) مهدیقلی هدایت ، خاطرات و خطرات ، تهران ۱۳۶۳ش ؛
(۱۶) اقبال یغمائی ، وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران ، تهران ۱۳۷۵ش .

/ باقر عاقلی /
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان