کد خبر: ۶۲۵۲
تاریخ انتشار: ۱۸ بهمن ۱۳۹۷ - ۱۰:۳۳-07 February 2019
واژهٔ «باطل» در فلسفه، با اشتراک لفظی، یا به صورتِ حقیقت و مجاز،[1] در موارد متعددی به کار می‌رود که در هر مورد، ممکن است دارای چند معنا باشد. در همه این معانی، یکی از معانیِ «حق»، در مقابلِ باطل قرار دارد. [2]
عصراسلام:

این موارد و معانی مختلف از این قرارند:

1. کاربرد باطل در مورد هر چیزی اعم از موجودات و اعتقادات و...

در این مورد، باطل به معنیِ چیزی است که مورد توجه و اعتنا نیست و چندان فایده‌ای نیز در بر ندارد.[3]

2. کاربرد باطل در مورد موجودات

در عرفان اسلامی، موجوداتی که غیر از خداوند هستند (ماسوی اللّه)، "باطل" خوانده می‌شوند؛[4] اما در فلسفه اسلامی نیز، از آنجا که حق در یک معنی، فقط به واجب بالذات (خداوند) گفته می‌شود[5] در مقابل، باطل نیز در یکی از معانی خود، بر موجوداتِ غیر واجب (یعنی ممکنات) اِطلاق می‌شود. در این معنا، موجودات ممکن، فی‌نفسه (قطع نظر از ارتباطشان با واجب)، باطلند و به حق بودنِ خداوند، "حقیّت" می‌یابند. [6]

3. کاربرد باطل در مورد امور معدوم

باطل در این کاربرد، دارای دو معناست:

1ـ3. هر چیزی که معدوم باشد؛ در مقابل آن، حق به معنای موجود قرار دارد؛ پس چون خداوند واجب الوجود بذاته است شایسته‌ترین موجودات به حق بودن است.[7]

2ـ3. چیزی که معدوم باشد و وجودش محال؛ ممتنع‌الوجود بالذات نامیده می‌شود. بدین ترتیب، ممتنع‌الوجود بالذات باطل مطلق است؛ در مقابلِ واجب الوجود بالذات که حق مطلق است.[8]

4. باطل در مورد اعتقاد (تفکر، عقد یا یا قضیهٔ معلومه) یا قول (گفته یا گزاره یا قضیه ملفوظه)
باطل در این مورد، چند معنا دارد:

1ـ4. اعتقاد یا قولی که بی‌‌معنی و لغو باشد.

2ـ4. اعتقاد یا قولی که نادرست و کاذب باشد.[9] به عبارت دیگر، باطل چیزی است که کذب آن معلوم باشد.[10] به اعتقاد باطل، وهم یا توهم نیز گفته می‌شود؛ زیرا آنچه موجب می‌شود که انسان به گزاره باطلی معتقد شود، قوه‌ای به نام وهم است که کار آن توهم نامیده می‌شود.[11]

باطل در این معنا، مقابلِ حق به معنیِ "درست" و اعتقاد و قولِ صادق است؛ بدین ترتیب، اعتقاد حق، اعتقاد صادق است و اعتقاد باطل، اعتقاد کاذب است.[12]

البته در تصورات (و الفاظِ دالّ بر آنها)، حق و باطل معنا ندارد؛ زیرا حق و باطل در علوم در جایی معنا دارد که بتوان رابطه آنها را با واقع سنجید در حالی که مطابقت یا عدم مطابقت تصورات صِرف با واقع، معنایی ندارد و تنها در تصدیقات، مطابقت یا عدم آن ممکن است.[13] منظور از آنچه در اینجا به عنوانِ اعتقاد یا قول باطل یاد می‌شود، تصدیقات و گزاره‌های دال بر آنهاست نه تصورات صِرف. اعتقاد حق در همه معانیِ فوق، ضد اعتقاد باطل است.[14]

3ـ4. فکر یا گفته‌ای که نه یکی از دو طرفِ نقیض را برمی‌گزیند و نه یکی از آنها را نفی می‌کند.[15] یعنی اعتقاد یا گفته تناقض‌آمیز نیز که سعی می‌کند دو طرفِ نقیض را اثبات یا نفی کند، باطل نامیده می‌شود. البته این معنا خاص‌تر از معنای قبلی است و در عنوان باطلْ سزاوارتر از هر اعتقاد یا قول کاذب دیگری است. شاید منظور کسانی که گفته‌اند: «باطل آن است که از اصلْ صحیح نیست»[16] همین معنا بوده است.

در پایانِ این کاربردِ "باطل" (اعتقاد یا قول باطل)، فیلسوفان چنین تذکر داده‌اند که سفسطه، روش و فنی است که از طریق آن، اعتقادِ حق در صورتِ باطل جلوه داده می‌شود و اعتقادِ باطل در صورتِ حق.[17]

5. کاربرد باطل در مورد افعال

در فلسفه، فعلی که مطابق و موافق با غایتِ مناسب با آن نباشد و غایتِ مطلوب از آن تحقق نیابد، باطل نامیده می‌شود.[18] به عبارت دیگر، باطل فعلی است که موجود می‌شود ولی به غایتی که برای آن موجود شده، نمی‌رسد.[19] باطل به این معنا در مقابلِ حق به معنای فعلی است که غایتِ مطلوبِ آن تحقق می‌یابد.[20]

6. کاربرد باطل در مورد فیلسوفان

گاه در فلسفه اسلامی، به برخی از فیلسوفان، فیلسوف باطل گفته می‌شود؛ فیلسوف باطل کسی است که وجودش از آنچه که غرض و هدف اصلی فلسفه است، بهره‌ نبرده است. هدف اصلی فلسفه به معنای اعم و حتی هدف فلسفه نظری بطور خاص، برخورداریِ عملی (و نه صرفاً علمی)، به اخلاق و مَلَکات حمیده است که در فلسفه عملی به آن پرداخته می‌شود و پس از آن، انسان باید در کسبِ عملیِ آنها بکوشد. به عبارت دیگر، آنچه از فلسفه (خواه فلسفه بطور مطلق و خواه فلسفه نظری) انتظار می‌رود به کمالْ رسیدنِ انسان است و با فراگیری فلسفه نظری و آموختنِ فلسفه عملی، کمال مطلوب انسان حاصل نمی‌شود. چنین فیلسوفی یا فلسفه نظری را بطور کامل فرا نگرفته است تا نوبت به عملی برسد و یا اینکه تنها به فلسفه نظری اکتفا کرده و به فلسفه عملی وارد نشده است.[21]
منابع :

[1] . شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم؛ الحاشیةعلى‌الإلهیات، قم، بیدار، بی‌تا، ص38.

[2] . بهمنیاربن مرزبان؛ التحصیل ،تصحیح مرتضی مطهری ، تهران : دانشگاه تهران ، 1349 هـ . ش، ص: 292 و اللوکری، ابی العباس فضل بن محمد، بیان الحق بضمان الصدق، تهران : مؤسسه اندیشه و تمدن اسلامی ،1373 هـ . ش، ص: 36 و شیخ اشراق، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، 1375 ه ش، چاپ دوم، ج‌1، ص211 و شهرزوری، شمس الدین، رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقایق الربانیة، تهران، موسسه حکمت و فلسفه ایران، ص 41 و شیرازی ، صدرالدین، الأسفارالأربعة، بیروت ، دار احیاء التراث العربی ، 1981م، ج‌1، ص92.

[3] . جرجانی، علی‌بن‌محمد؛ کتاب التعریفات، تهران، ناصرخسرو، ص 19.

[4]. الاکل شى‌ء ما خلا اللّه باطل/ و کل نعیم لا محالة زائل‌؛ تفکر رفتن از باطل سوى حق/ بجزو، اندر بدیدن کل مطلق (شرح گلشن راز، ص 19). ر.ک: التهانوی، محمد علی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، لبنان، مکتبة ناشرون، ج‌1، ص340.

[5] . ر.ک: "حق".

[6] . الرازی، فخرالدین؛ شرح الفخر الرازى على الاشارات (شرحى الاشارات)، قم: مکتبة آیت الله المرعشی، ج‌2، ص 123.

[7] . اسفراینی نیشابوری، فخرالدین؛ شرح کتاب النجاة لابن سینا، تهران، انجمن آثار و مفاخر ملی، النص من النجاة، ص194.

[8] . ابن سینا، شیخ‌الرئیس، رسائل ابن سینا، قم، بیدار، ص253.

[9] . جبر، فرید و سمیح، دغیم و العجم، رفیق و جهامى، جیرار ‌؛ موسوعة مصطلحات علم المنطق عند العرب، لبنان، ناشرون‌‌، ص139.

[10] . المنطقیات للفارابى، ج‌1، ص 401.

[11] . شرح الفخر الرازى على الاشارات (شرحى الاشارات)، ج‌1، ص7.

[12] . فارابی، ابونصر؛ المنطقیات للفارابى، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ج‌2، ص226.

[13] . بغدادی، ابوالبرکات؛ المعتبر فی الحکمة، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ج‌1، ص36.

[14] . المنطقیات للفارابى، ج‌2، ص225 .

[15] . الفارابى فى حدوده و رسومه، ص 122.

[16] . کتاب التعریفات، ص 19.

[17] . المنطقیات للفارابى، ج‌3، ص19.

[18] . اسفار، ج2، ص250 ـ252.

[19] . المنطقیات للفارابى، ج‌1، ص416 .

[20] . ر.ک: "فعلِ باطل".

[21] . فارابی، ابونصر؛ الاعمال الفلسفیة، بیروت، دارالمناهل، ص194 (کتاب تحصیل السعادة للمعلم الثانی، ص119).
نویسنده : مسعود اسماعيلي
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان