کد خبر: ۶۲۲۳
تاریخ انتشار: ۱۷ بهمن ۱۳۹۷ - ۱۸:۱۹-06 February 2019
محمدرضا پهلوی (۴ آبان ۱۲۹۸ در تهران – ۵ مرداد ۱۳۵۹ در قاهره) که به محمدرضا شاه پهلوی نیز شهرت دارد، دومین پادشاه دودمان پهلوی و آخرین پادشاه ایران بود که از ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بر ایران حکومت کرد. محمدرضاشاه اولین بار در پی اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و دومین بار با کودتای ۲۸ مرداد به قدرت رسید و با انقلاب ۱۳۵۷ از حکومت برکنار شد.

۷ ژنرال مورد نفرت شاه

1
-سپهبد رزم آرا: رزم آرا یک خصوصیت داشت و آن اینکه به همان میزان که مورد نفرت دشمنان شاه قرار داشت، مورد نفرت خود شاه هم بود. رزم آرا خود را رضاخان جدیدی می دانست که می توانست رضا شاه شود.

 
کوشش برای ایفای نقش پدرخواندگی در ارتش و استقلال از شاه سوءظن شاه را چنان برانگیخته بود که وقتی خبر ترور و مرگ او به شاه رسید بسیار خوشحال و خرسند شد.

2- سرلشگر فضل الله زاهدی: گرچه زاهدی عامل کودتای 28 مرداد و بازگشت شاه به کشور بود ولی اینکه خود را "تاج بخش" می خواند، می خواست مستقل از شاه عمل کند، برای خودش در ارتش نفوذ مستقلی به دست آورد و به آمریکا نزدیک شود، احساس خطر شاه را برانگیخته بود. 


زاهدی عاقبت با ترفند بسیار عزل و به خارج فرستاده شد.

3- سرلشکر ولی الله قره نی: قره نی از عوامل کودتای 28 مرداد بود. او کوشید در پوشش فرماندهی اطلاعات ارتش مقدمات کودتا علیه شاه را فراهم کند. این کودتا که گویا با آمریکا هم هماهنگ شده بود احتمالا توسط بریتانیا به اطلاع شاه رسیده و خنثی شد.

 

قره نی عزل و زندانی شد اما زنده ماند تا اولین فرمانده ارتش جمهوری اسلامی شود و سپس توسط گروه فرقان ترور گردد.

4- سپهبد تیمور بختیار: بختیار هم از عوامل کودتای 28 مرداد بود و در عزل زاهدی نقش داشت. او نخستین رئیس ساواک و از عوامل اصلی ریشه کنی سازمان نظامی حزب توده بود. اما بختیار هم که سودای رضاشاه شدن داشت به سرعت رویاروی شاه قرار گرفت. 


کوشش برای ورود به سیاست و فعالیت ها و تماس های مخفیش چنان خطرناک شد که نخست به خارج تبعید و در نهایت به صورت غیابی محاکمه و محکوم شد. بختیار در سراسر سال های دهه 40 کوشید با همکاری با هر کشور و فرد و جریانی از عراق تا مصر و از حزب توده تا برخی عشایر و حتی روحانیت مخالف شاه، آشوب داخلی در ایران به راه اندازد که البته توفیق چندانی نداشت. او سرانجام در عراق توسط ساواک ترور و کشته شد.

5-ارتشبد فریدون جم: ارتشبد جم مدتی شوهرخواهر شاه (شمس) بود. ازدواجی که به طلاق انجامید. جم یک نظامی حرفه ای بود که واقف نبود برای در مسند ماندن علاوه بر آنچه بر اساس حرفه و تخصصش می گوید باید مبتنی بر تملق شاه هم باشد. او که جانشین ارتشبد آریانای بدنام در فرماندهی ارتش شده بود به سرعت در میان نظامیان محبوبیت یافت و همین موجب ظن شاه شد. حسن نظر آمریکایی ها هم این احساس خطر را بیشتر کرد.


 وقتی جم در مورد واگذاری بحرین به شاه و در برابر جمع نظر مخالف خود را گفت شاه به شدت عصبانی شد. جم استدلال کرد که بی معنی است سرنوشت بخشی از خاک ایران به رای مردم آن قسمت واگذار شود. اگر بنا بر رای دادن است همه باید رای بدهند. شاه در برابر همه سخن جم را "مطلقا چرند" خواند. مخالفت جم با خرید تانک چیفتن به سبب قیمت گران و کیفیت پایین و تلویحا غیرمتخصصانه خواندن نظر شاه، موجب شد تا عزل شود و برای مدتی بیکار بماند. در نهایت او هم به خارج فرستاده شد.

6-ارتشبد محمد خاتم: خاتم فرمانده نیروی هوایی و شوهر خواهر شاه فاطمه بود. او هم به سبب محبوبیت در ارتش و حسن نظر آمریکا مورد ظن شاه بود. 


اسدالله علم به صراحت از مسائلی بین خاتم و شاه صحبت می کند (از نظر نگرانی امنیتی) که حتی نمی تواند آن را در خاطراتش بیان کند. خاتم در یک سانحه کشته شد و خیال شاه از بابت او هم راحت شد.

7- ارتشبد عبدالله هدایت: هدایت نخستین ارتشبد ایران بود. او که اغلب می کوشید جلوی دخالت های غیرتخصصی شاه در ارتش را بگیرد به سبب کوشش شاه برای وارد کردن هرچه بیشتر مستشاران آمریکایی به ارتش، وارد رویارویی جدی با او شد.


 هزینه بالای مستشاران غیرفنی و نابرابری فاحش حقوق آنها حتی با امرای ارتش به طوری که حقوق یک درجه دار امریکایی با حقوق یک سرلشکر مساوی بود، مورد اعتراض او بود.

 از نظر هدایت ارتش ملی با مستشار خارجی همخوان نبود و اگر نیاز به مستشار بود تنها در بخش آموزش باید به کار می رفت. به هر رو با مخالفت های او با شاه، آمریکا هم که رویه هدایت را نمی پسندید تقاضای عزل او را کرد. هدایت در خصوص یک پرونده فساد مالی توسط دادسرای ارتش محاکمه و در نهایت با خفت به سه سال زندان محکوم شد.

۷ اشتباه شاه در خرید اسلحه

1- قراردادهای نظامی با شوروی: 

کامیون هایی که ایران از شوروی برای ارتش خرید، مناسب آب و هوای گرم ایران نبودند. کیفیت پایین محصولات روسی و مشکلات تعمیر و راندمان پایینشان، موجب ناخشنودی نیروی زمینی بود. جای سوال بود که چرا به جای آمریکا یا آلمان از شوروی کامیون نظامی خریداری شده است؟ 

نفربرهای زرهی بی تی آر (50 و 60) هم از شووری خریداری شد اما حفاظت زرهی بسیار پایین آنها که تنها می توانست گلوله های 7.62 را مهار کند و مشکلات تعمیر و کیفیت پایین ساختشان، طوری بود که از آنها، علی رغم نیاز جدی ایران به نفربر زرهی در جنگ با عراق، استفاده چندانی به عمل نیاید.

2- توپخانه بدون استاندارد: 

ایران در قراردادش با شوروی مجموعه بزرگی از توپ های 122 و 152 میلی متری و ضدهوایی 23 میلی متری خریداری کرد. ارزان بودن و کارایی این تسلیحات مغتنم بود اما مساله مهم بر هم خوردن استاندارد کالیبر نیروهای زمینی بود. بخش های بزرگی از توپخانه ایران با استاندارد ناتو (155) مطابق بود. مشکل مهمات و یک دستی تجهیزات بعدها در جنگ با عراق محسوس بود.

3- معامله چیفتن:

 خرید تانک چیفتن، پر دعوا و مناقشه ترین و بدون تردید بدترین خرید تسلیحاتی ایران در زمان شاه بود. در حالی که امکان خرید تانک از آمریکا یا آلمان، با کیفیت بالاتر و قیمت ارزان تر و حتی شرایط بهتری برای انتقال فن آوری (پیشنهاد آلمان) بود و در حالی که چیفتن مورد مخالفت جدی افسران ارتش، به ویژه شخص رئیس ستاد مشترک، فریدون جم قرار داشت، قرار داد بزرگی منعقد شد. قرارداد البته عاری از رشوه خواری نبود و برخی دست اندرکارانش در بریتانیا محکوم به زندان شدند. به هر رو، چیفتن با استهلاک بالای قطعات و علی رغم توپ نیرومند و زره مناسب، نتوانست تانک خوشنامی در قیاس با ام-60 آمریکایی در ارتش ایران باشد.

4-معامله راپیر:
 اینکه اسلحه آمریکایی با کیفیت بالاتر و قیمت ارزان تر را رها کنید و اسلحه انگلیسی گران تر و با کیفیت کمتر خریداری شود، در مورد راپیر هم اتفاق افتاد. در حالی که موشک ضدهوایی برد کوتاه آمریکایی چاپارال موجود و مورد استفاده موفق اسرائیل قرارداشت ایران راپیر انگلیسی را خرید که علاوه بر قیمت گران تر، برد و سقف پروازی کمتری داشت. گویا راپیر یک بار یک توپولوف16 عراقی را در مرز پیش از انقلاب به زیر کشید. به هر رو مشکلات فنی راپیر آن قدر زیاد بود که مورد رضایت خود بریتانیا (در جنگ فالکلند) هم قرار نداشت. عربستان سعودی و بسیاری کشورهای دیگر به جای راپیر گران و بی کیفیت، چاپارال آمریکایی و کروتال فرانسوی را انتخاب می کردند.

5-نخریدن سلاح دستی ضدتانک: 

مشکلی که به سرعت در جنگ با عراق آشکار شد، مسلح نبودن نیروی پیاده ایران به سلاح های انفرادی ضدتانک بود. این نوع سلاح (مانند کارل گوستاو یا ام 72 لاو) به طور گسترده در کشورهای متحد آمریکا به خدمت گرفته شد یا حتی خط تولیدش منتقل شد.(مانند ترکیه) اما در ارتش ایران غیبت این سلاح ساده اما کارآمد عجیب بود. ایران بعدها آر پی جی هفت را از کشورهایی مانند کره شمالی و چین به عنوان سلاح ضدتانک خریداری کرد و به صورت گسترده علیه زرهی های عراق به کار برد.

6- نخریدن موشک انداز دستی ضدهوایی:

 با آنکه موشک دستی ضدهوایی ردآی یا نسخه های انگلیسی (که البته بسیار کم کیفیت تر بودند) به بسیاری متحدان آمریکا صادر شد اما این سلاح کارآمد هم در ارتش ایران غایب بود. 

7-عدم توجه به راه اندازی صنایع تسلیحاتی:
 

به جز معدودی اقدامات در راه اندازی خطوط تولید مهمات انفرادی و خمپاره، تقریبا هیچ محصول عمده دفاعی در ایران تولید نشد. 

در حالی که در سال های جنگ سرد کشورهایی مانند اسرائیل، هند، پاکستان، ترکیه، مصر، یوگوسلاوی و بسیاری دیگر، موفق به تولید بخش قابل توجهی از محصولات دفاعی شوند، و از این راه هم صادرات و کسب درآمد و هم افزایش توان دفاعی خود را فراهم کنند، اما ایران هیچ گاه قدمی جدی دراین جهت بر نداشت.

۷ اشتباه شاه در سیاست داخلی
1- تغییر قانون اساسی 1327:

 شاه پس از ترور خود که منسوب به حزب توده بود تغییر قانون اساسی را در جهت گسترش اختیاراتش در پیش می گیرد. حاصل رفراندوم عمومی، در نظر گرفتن اختیاراتی برای شاه بود که معنایی جز بی معنا شدن مشروطه به طور کامل نبود. شاه می توانست هر یک از مجلس شورای ملی و مجلس سنا را جداگانه و یا دو مجلس را در آن واحد منحل نماید. کنترلش بر مجلس شورا از طریق سنا بر قرار می گردید.

2- عزل اول مصدق: 

شاه با عزل مصدق و انتصاب احمد قوام، رویاروی بخشی از مردم هوادار مصدق قرار گرفت؛ شکست این اقدام از ابتدا قابل پیش بینی بود. تنها حاصل آن، استعفای سریع خود قوام ظرف چند روز، بازگشت مصدق به قدرت و البته کشته شدن تعدادی از مردم بود.

3-کودتای 28 مرداد: 

برکناری مصدق با آن شکل، متصل کردن آن با مسائل مربوط به نفت و برخوردهای خشن پس از کودتا حاکی از آن بود که هدف اشتباهی، با وسایل اشتباه و به صورتی اشتباه دنبال شده است. به قدرت رسیده با کودتا بر نام پهلوی دوم تا زمان سقوطش باقی ماند.

4- کاپیتولاسیون:

 اگر ایران امتیاز کاپیتولاسیون را به آمریکا اعطا نمی کرد، چه فاجعه ای رخ میداد؟ بدیهی است که هیچ! و البته اعطای آن هم بهانه ها و بدنامی مورد استفاده مخالفان شاه را فراهم کرد.

5-بی معنا کردن سیاست داخلی و خود نمایی شخص اول:

 پامال کردن قانون اساسی مشروطه معنایی جز بی معنا شدن سیاست داخلی نداشت. حکومت شاه بیشتر همان حکومت سلطانی بود که نوکران بسته به عرض اخلاص و چاکری از حقی بهره مند می شوند. اینکه هیچ شخصیت حکومت شاه اعتبار عمومی نداشت به این سبب بود که برای هیچ نوکری، اگر اربابش منفور باشد، اعتبار و محبوبیتی بر جای نمی ماند. شاه همه سیاست داخلی و همه سیاست داخلی شاه بود: بیرون شاه هیچ معنایی برای سیاست داخلی وجود نداشت.

6-سرکوب آزادی های ساده شهروندی: 

بسیار پیش می آمد که یک کتاب، فیلم، آهنگ یا تئاتر مورد برخورد امنیتی قرار گیرد. ارعاب شهروندان، حتی اگر صرفا به صورت نمادین و غیرواقعی باشد، احساس ناامنی به آنها می دهد که حاصلی جز تنفر ندارد. در حالی که نشر آزادانه و انتقادی اندیشه های سیاسی و اقتصادی می توانست بت های ذهنی چپ گرایانه و ایدئولوژیک آن دوران را در هم بشکند. 

7-تشکیل حزب رستاخیز؛


شاه خود گفته بود که اگر دیکتاتور بود مانند کشورهای کمونیستی و فاشیستی نظام تک حزبی برقرار می کرد. اما چند سال بعد از این حرف، دستور داد درکشور نظام تک حزبی برقرار شود. همه، چنانکه خود شاه تصریح کرد، یا باید عضو حزب می شدند، خفه می شدند، به زندان یا به خارج می رفتند. او به استناد کدامین اختیار چنین فرمانی داد؟ بدیهی بود که او این درس از تاریخ را نیاموخته بود که حاکمی که خود قانونش را زیر پا گذارد، پا مال خواهد شد!
۷ اشتباه شاه در سیاست خارجی
1-صرف نظر کردن از بحرین:

 این که حاکمان یک کشور از بخشی از خاک خود صرف نظر کنند شاید در زمره "نوبرانه های سیاست ایرانی" است. در حالی که برای بخش های کوچک، جنگ هایی خونین در می گیرد، شاه به راحتی راضی به استقلال بحرین از ایران شد. چه دستور و فشار بریتانیا بود و چه ترس او، می توان اقدامش را در کنار حمله اندونزی به تیمورشرقی، حمله ترکیه به قبرس و اهمیت یک وجب از خاک کشور در سیاست خارجی همه کشورهای جهان قرارداد.

2-صرف نظر کردن از جزیره عربی: 

در اواخر دهه 1960 ایران جزیره عربی را به عربستان واگذار می کند. چرا؟

3-قرارداد الجزایر:

با قرارداد الجزایر ایران از فشار بر عراق از طریق حمایت از کردها می کاهد. کاغذپاره حاصل قرارداد بعدها از سوی صدام پاره می شود. عراق فرصت می یابد که نیروهای مسلح خود را تقویت کند و به تهدیدی آماده ضربه زدن به ایران بدل شود. ایران به محدوده ارضی دست نمی یابد اما برخی از نقاط مرزی در کرمانشاه را به عراق واگذار می کند!


4-مداخله نظامی در عمان.

 به بهای کشته شدن 700 نظامی ایرانی و از دست رفتن تجهیزات نظامی بسیار (دست کم دو اف-4 و تعدادی هلی کوپتر) و هزینه نظامی مداخله، پادشاهی قابوس در عمان حفظ می شود. ایران در عوض این مداخله چه به دست می آورد؟ تقریبا هیچ. البته یک عامل درگیری داخلی در کشورهای جنوب خلیج فارس که می توانست همواره مانند شمشیر دموکلس بر سر آنان باشد از میان می رود.

5-کمک به پاکستان در شورش بلوچستان: 

ایران با پرداخت دویست ملیون دلار کمک بلاعوض (یک میلیارد دلار به قدرت خرید کنونی) و اهدای انبوهی تجهیزات جنگی و حتی دخالت مستقیم هوانیروز خود، شورش بلوچستان را سرکوب می کند. به طور کلی شاه همواره در انتخاب میان هند و پاکستان، هند، مشوری مهم تر را نادیده می گرفت و از پاکستان پشتیبانی میکرد! پاکستان بعدها به تهدید و مزاحمی جدی برای ایران بدل شد. نکته: بلوچ های پاکستان تهدیدی برای بلوچستان ایران نبودند.

6-قرارداد با افغانستان بر سر هیرمند:
 ایران سهم آب خود را به میزان زیادی از دست می دهد. اعتراضات علم به شاه هم فایده ای نمی بخشد. برای فهم اوج فضاحت تصمیم شاه، به عبارات خود علم در خاطراتش رجوع کنید.

7-رابطه با اسرائیل:

رابطه با اسرائیل برای شاه تنها هزینه و بدنامی به همراه داشت. جز آموزش ساواک و برخی اقلام محدود تسلیحاتی-که از کشورهای دیگر هم به راحتی قابل تهیه بود- ایران هیچ نفعی از رابطه با اسرائیل نمی برد. البته شاه بعدها در برخی نقل قول ها انقلاب اسلامی را کول "یهودیان" انداخت.

 به سبب آنکه اسرائیل را مورد شناسایی رسمی قرار نداد؛ به طور ناگهانی قرارداد الجزیره را منعقد کرد و بالاخره به خاطر حمایت از تشکیل کشور فلسطین و اعطای کمک های عظیم مالی به اعراب: شاه فقط به حافظ اسد 700 ملیون دلار!! (به قدرت خرید اکنون 3/5 میلیارد دلار) وام بدون بهره داد.

امین پرتو

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان