کد خبر: ۶۱۷۹
تاریخ انتشار: ۱۶ بهمن ۱۳۹۷ - ۱۱:۰۴-05 February 2019
تاملی در نحوۀ رویارویی با «علوم شناختی» و دانشهای مرزی
دیدار اهالی «علوم شناختی» با رهبر معظم انقلاب، موجد بیمها و امیدهایی متخاصم است. این دیدار گویای اهمیت این دانشها و نیز ضرورت مراقبت از جهت توسعۀ آن است، چنانچه در بیان رهبری مشهود بود. اما آیا ما به جهت توسعۀ دانش در کشور می اندیشیم و آیا به جز پیروی از نظام جهانی علم، مسئولیت دیگری به عهده نداریم؟
عصراسلام:بگذارید صریح باشیم. ما در این اشکال از علوم نوین، به نحو ساختاری با تقلیل «خرد» به «دانش» و تحویل «انسان» به «افزار» روبروییم. این ابتذال معرفت، در ایران نقاب گفتاری خوشگویانه و یوتوپیک بر چهره دارد. استادی دیشب در گفتوگوی ویژۀ خبری از مژدۀ رمانتیک «زندگی بهتر» میگفت: چرا که از بدو خلقت ما بدون شناخت مغز این مقدار کمال و معرفت کسب کردیم و زین پس با شناخت کارکرد مغز چه ها که نخواهیم کرد! (فروش فراگیر کتاب «انسان خردمند» در ایران نمود مهم بسط این ادبیات شبه علمی و شبه اسطوره ای است) چقدر این دانشمندان نابخرداند! کاش فقط کمی تاریخ می خواندند. توقع تفکر نداریم و درنگ در نسبت خرد و دانش که به سخن فردوسی بزرگ:

خرد بر سر دانش افسر بود

علوم شناختی، سودای «کنترل» نهایی انسان است. پس از آنکه او را همچون جانوری دستآموز توضیح داد. بدین ترتیب سوژۀ کنترل به ابژۀ کنترل بدل میگردد. استاد دیگر گفت: امکان کنترل مغز به وسیلۀ نور را بر روی موش آزمایشگاهی تست میکنیم! آن سوی کنترل انسان، بازتولید ماشینی بشر یا همان ایدۀ کهنۀ «هوش مصنوعی» است.

این فاشیستی ترین صورت دانش، اگر در اختیار کمپانیهای سرمایه داری قرار گیرد که میگیرد چه خواهد شد؟ بازاریابی و تبلیغات مبتنی بر مهندسی مغز و مدیریت ساختار شناختی و انگیزشی روان.

آری! «می توان» انسان را به جانوری دستآموز بدل کرد ولی همچنین «می توان» در برابر این وسوسه ایستاد و آن را به پرسش کشید.

اما طرفه آنکه ما با همتی «جهادی» و با نیت الهی و از سر احساس تکلیف به توسعۀ این دانشها پرداخته و به قرار گرفتن در مرزهای این دانش «افتخار» میکنیم. کدام مرز؟ مرز تولید علم یا مصرف آن؟ تنها چیزی که تغییر کرده است آن است که به جای مصرف کالاهای بنجل دانش به مقام «مصرف به روز» دانش رسیده ایم. در این مقام اتفاقاً بیش از پیش شتابزده ایم! ایده این است: «درنگ» نباید کرد. اندیشیدن مانع کسب است! بشتابید! اما به کجا؟

مرزهای دانش و دانشهای مرزی، صحنۀ بحرانی رویارویی با پرسشهای بنیادینی است که خرد و نه دانش از عهدۀ طرح آن برمی آید. غرب از آنجا که موطن این دانشها است و به راستی در مرز ایستاده است، حرارت پرسش و هراس آن را می شناسد و چون ما چنین بی باک و بی پروا با ماجرا روبرو نمیشود. هنر و ادبیات و فلسفه و علوم انسانی مدرن، روزگاری است که مالامال از جلوه های این هراس از هیولای دانش و فنآوری خودآیین نوین است. اما کار ما افتخار به روزآمد شدن مصرف این علوم است. این افتخار کردن ما را از تجربۀ «هراس بنیادین» و پرسش اساسی که مقتضی ایستادن در مرز دانش است بازمیدارد.

گرچه مقیاس ماجرا جهانی است. تقدیری است که در آن «دانشمند» جایگزین «اندیشمند» میشود و نه دانشمند که «تکنیسین».  البته در ایران بدون هیچ تأمل. اما شگفت انگیز، دانشمندان نابخردی هستند که مدعیانه خود را جایگزین روانشناسان، جامعه شناسان، اقتصاددانان و نهایتاً سیاستمداران و حتی پیامبران می شمارند! هر چند ما این تحول را هم جدی نخواهیم گرفت و نهایتاً جز به پریشانی مان افزوده نخواهد شد.

دست آخر باید گفت که مقصود از این نوشتار مخالفت با تحصیل و اخذ علوم شناختی نیست. پر پیدا است که اخذ عاقلانۀ علوم پایه بخشی از راه عبور از بحران توسعه در ایران است. مقصود آن است که در اقتضائات اخذ چنین دانشهایی بیاندیشیم و نیرویی که در پس بسط آن است را بازیابیم. ایدۀ «علمِ اقتدار» برای توجیه این اقتباس کور کافی نیست. قدرت اساساً همانا عقلانیت است. عقلانیتی که مستلزم نیروی پرسش از جهت توسعۀ دانش و درک بنیانهای آن در نسبت با طرحی از «آینده» است. و آینده، فرآوردۀ آزمایشگاههای نورولوژی و ژنتیک و دانش هسته ای و نانو و سلولهای بنیادی نیست. گرچه با این همه نسبتی وثیق دارد.

سید حسین شهرستانی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان