کد خبر: ۶۱۷
تاریخ انتشار: ۱۷ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۴:۲۲-07 June 2017
خطيب، سياستمدار، دين‌شناس، تاريخ‌دان، نسابه و اديب معاصر، آيت‌الله حاج شيخ حسين لنكراني مشهور به «مرد دين و سياست» [1] (تولد: حدود شعبان 1310 ق - وفات: خرداد 1368 ش) از روحانيون مبارز و پرتكاپوي عصر ماست

او كه در جميع مراحل مبارزه‌ي مستمر ملت ايران با استبداد و استعمار، از دوران جنگ جهاني اول تا جنبش 15 خرداد و 22 بهمن حضوري فعال داشت و مطالعه حيات سياسي و فرهنگي وي، درسها و تجارب بسيار ارزشمندي را براي كوشندگان راه استقلال و آزادي كشورمان به همراه دارد. وي در محله‌ي سنگلج تهران (محدوده‌ي پارك شهر كنوني) متولد شد و در كودكي، همراه پدر بزرگوارش، آيت‌الله حاج شيخ علي لنكراني، از نزديك شاهد تحولات جنبش مشروطه و مجاهدات مرحوم حاج شيخ فضل الله نوري گرديد.

در مبارزه با قرارداد وثوق‌الدوله و نيز كودتاي رضاخاني و پيامدهاي سوء آن، همراه بزرگاني چون شهيد مدرس، حاج آقا جمال‌الدين اصفهاني [2] و شيخ محمدعلي شاه‌آبادي و شركت فعال جست و به همين علت بارها حبس و شكنجه و تبعيد و ترور را تجربه كرد. پس از شهريور 1320 در سنگر نمايندگي مجلس چهاردهم به ايراد نطق كوبنده عليه دكت ميلسپو (مستشار مشهور امريكايي و رئيس كل دارايي ايران) پرداخت و همچنين در خنثي‌سازي غائله پيشه‌وري (توطئه تجزيه‌ي آذربايجان از كشورمان) نقشي مؤثر ايفا كرد.

با شروع نهضت اسلامي به رهبري امام خميني (قدس سره) نيز مرحوم لنكراني خاموش ننشست و خاصه در مبادي آن، سهمي وافر داشت و از همين روي در قيام 15 خرداد 42 [ صفحه 68] دستگير و به زندان افتاد... و بالاخره پس از بيش از سه ربع قرن مبارزه‌ي مستمر با استبداد و استعمار و صهيونيسم، و دفاع پي‌گير از حريم مقدس اهل بيت عصمت و طهارت سلام الله عليهم اجمعين در قبال حملات بهايي‌گري، قادياني‌گري، وهابي‌گري و كسروي‌گري، در سحرگاه جمعه 19 خرداد 68 پس از اقامه‌ي فريضه صبح بدرود حيات گفت و پس از تشييعي با عظمت، در حرم حضرت عبدالعظيم عليه‌السلام روي در نقاب خاك كشيد. [3] . لنكراني، هم‌پاي مبارزات سياسي و اجتماعي با استبداد و استعمار، از توجه و تعرض به ايادي و عوامل فرهنگي آنان غافل نبود؛ همانان كه در قالب نحله‌ها و مسلكهاي انحرافي عرض وجود مي‌كردند. او در اين راه، اطلاعات و تجارب ناب و در خور ملاحظه‌اي داشت. در اين مقاله، نگاهي داريم به اظهارات و خاطرات آيت‌الله لنكراني درباره‌ي بابي‌گري و بهايي‌گري، و نيز اقدامات فرهنگي و سياسي ايشان بر ضد آنها از اوايل دوران كودتاي 1299 تا دهه‌هاي 40 و 50 شمسي. ضمنا در خلال مباحث، به برخي اسناد منتشر نشده‌ي تاريخي اشاره شده است.

مهدويت، باور «اميد بخش» و اصل «كليدي» در اسلام و تشيع

آيت‌الله لنكراني، اصل «اميد» را، شرط «بقا و حيات» فرد و اجتماع مي‌شمرد و (به گفته نصرت‌الله فتحي، نويسنده و مورخ معاصر) تنها دارويي كه به وي قوت قلب مي‌داد «اميد به آينده» بود. همواره مي‌گفت: «يأس در نهاد من وجود ندارد»، و با وجود سختيها و مرارتهاي بسياري كه در زندگي كشيده و مي‌كشيد، تكيه كلامش اين بود: «اگر همه چيزم را از دست داده‌ام، خوش وقتم كه اميد را از دست نداده‌ام.» [4] . عمر طولاني لنكراني، سراسر به جنگ با مستبدان و مستكبران گذشت، و در اين راه، بويژه در زمان رضاخان، بارها طعم تلخ حبس و شكنجه و تبعيد و دربه‌دري را چشيده بود و به قول خود: در طول زندگي، كمتر شبي بود كه سر راحت به بالين نهاده و فارغ از هراس و دغدغه، زيسته باشد. اما با وجود اين، عمري حدود صد سال را تجربه كرد و بايد گفت كه چراغ عمر طولاني‌اش (كه تنها يكي از حوادث «تلخ و سهمگين» آن مي‌توانست انساني را «دق مرگ» كند) در توفان بلايا، از روغن همين «اميد مداوم به آينده»، سوخت مي‌گرفت و تن به خاموشي نمي‌داد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي، كه «بيش از سه ربع قرن» از آغاز مبارزات پي‌گير اجتماعي و سياسي‌اش مي‌گذشت، بارها خدا را شكر مي‌گزارد كه او را، به رغم همه‌ي خطرات و مخاطرات، زنده نگه داشته است تا اطلاعات و تجربيات كهن و ارزشمند خويش را - به رايگان - تقديم نسل جوان انقلاب كند؛ نسل جوان و پرشوري كه (با توطئه و ترفند رژيم پهلوي، و حاميان و آمران خارجي‌اش) رابطه‌اش با پيشينه‌ي پربار تاريخ خويش ناخواسته [ صفحه 69] ضعيف شده است. لنكراني، درست يك هفته پس از مرگ امام خميني براي هميشه از پاي درافتاد و در آن چند روز، پيوسته گفته بود: «امام خميني رفت، من هم رفتني‌ام و... خواهم رفت.» در واقع، برخلاف سنت معمول در زندگي دراز از دامن خويش، اينك مرگ را پذيرفته و نهال اميد را به دست خود از بن جان كنده بود؛ لاجرم مرگ، كه از ديرباز انتظارش را مي‌كشيد، به سراغش آمد و جانش را ستاند. لنكراني اصولا براي «ثبات قدم» و «استواري» افراد در زندگي (بويژه مبارزات اجتماعي و سياسي) بهايي بسيار قايل بود و هرگاه مي‌خواست و در حق خود يا ديگران، دعايي كند (يا از شخصيتي، تعريف و تمجيدي نمايد) بر ثبات قدم وي در زندگي سياسي - اجتماعي - فرهنگي انگشت مي‌نهاد. اين دعاي مشهور را، هم خود كرارا مي‌خواند و هم به ديگران پيوسته سفارش مي‌كرد كه صميمانه و از ته دل بخوانند: «يا الله يا رحمن يا رحيم، يا مقلب القلوب، ثبت قلبي علي دينك.» نيز آيه‌ي شريفه ربنا افرغ علينا صبرا و ثبت أقدامنا و انصرنا علي القوم الكافرين (بار پروردگارا، باران صبرت را بر ما فرو ريز و گامهايمان را استوار دار و ما را بر گروه كافران پيروز گردان / بقره: 250) را فراوان تلاوت مي‌كرد و تأكيد مي‌كرد: از اين آيه برمي‌آيد كه صبر و ثبات قدم، مقدمه و شرط پيروزي بر كافران است و بدون اين دو، نمي‌توان بر دشمن پيروز گشت. آن‌گاه، بر بنياد اين اصل اصيل قرآني (صبر به اضافه ثبات قدم مساوي با پيروزي بر دشمن) مي‌افزود: «صبر» و «ثبات قدم» در مبارزه، بدون «اميد» به آينده‌ي روشن و پيروزي حتمي بر مشكلات و موانع، معنايي ندارد و بدون آن، چگونه مي‌توان شكيبايي ورزيد و به رغم سختيها و شكستها، پايداري نشان داد و از ادامه‌ي تلاش و مقاومت خسته نشد؟! از نظر لنكراني؛ ابديت و جاودانگي اسلام و قرآن (كه از آن به «خاتميت» تعبير مي‌شود) و وعده‌ي صريح و حتمي الهي در اين كتاب شريف مبني بر پيروزي اسلام در پايان تاريخ بر تمامي مكاتب و اديان، آتش اميدي را در دل پيروان اسلام نبوي و علوي (ع) روشن مي‌سازد كه سبب مي‌شود پيكار با مظاهر ظلم و كفر را تا صبحدم تحقق اين وعده‌ي تخلف‌ناپذير به دست مهدي آل‌محمد (عج)، بي‌وقفه ادامه دهند. در تعليقاتي كه بر كتاب خاطرات سياسي، تاريخي مستر همفر در كشورهاي اسلامي زده است مي‌نويسد: برادر!... توجه كن كه چون اسلام ابدي است و قرآن هم ابدي بوده و وعده‌هاي قرآن هم ابدي و غيرقابل ترديد است، قرآن فرموده است: «ليظهره علي الدين كله» (توبه‌ي 33)، [ صفحه 70] بنابراين اسلام بايد بر تمامي اديان غالب شود.

اي شيعه! بيشتر توجه كن تا قرآن و عترت را، و اينكه تا قيامت از هم جدا نمي‌شوند، بهتر بفهمي. اين كار را پيامبر خاتم (ص) شروع فرموده و حضرت امير (ع) اجراي آن را پي‌ريزي كرده و ائمه اطهار (ع) ارتباط تاريخي آن را حفظ كرده و نواب عام آنان هر كدام در حد خودشان در اين راه از هيچ‌گونه كوشش و فداكاري مضايقه نكرده و نمي‌كنند، تا زمينه‌ي ظهور حضرت مهدي (عج) [فراهم] شود و حضرتش اين وعده‌ي الهي را كاملا تحقق دهند كه: ان الله لا يخلف الميعاد» (رعد: 31). [5] . لنكراني، ارج گوهر «اميد» را در التيام زخمها، جبران شكستها، و تجديد نو به نوي حيات بشري، نيك مي‌شناخت و از همين‌رو، براي اصل «مهدويت» در اسلام و تشيع، نقشي كليدي قايل بود. وي اعتقاد به مهدي منجي را مايه‌ي «دلگرمي و اميد» شيعيان (در مبارزات خود) به «بقا و استمرار موجوديت» خويش تا زمان «پيروزي كامل و نهايي بر حريفان تيز چنگ» مي‌شمرد و راز ستيز استعمار با اين اصل بنيادين را نيز در همين نكته جستجو مي‌كرد: استعمار همواره در مباني حيات و بقاي ما اخلال مي‌كند. اساس شيعه بر مهدويت است؛ اگر مهدويت نباشد شيعه رفته و اگر شيعه برود اسلام رفته است... مهدويت، اساس تشيع، و ضامن بقاي ما است. [6] . از نظر وي: «يأس، دروازه‌ي مرگ است و مسلمان نمي‌تواند، هم مسلمان باشد و هم مأيوس!» [7] و آنچه كه شيعه را در حركت تاريخي «كلان» خويش، به رغم دريافت ضربات و لطمات بسيار از سوي دشمنان خويش، از يأس و نوميدي مي‌رهاند و توان تحمل آنان را بالا مي‌برد، اعتقا د به فرج كلي در آخرالزمان است. به باور او، اعتقاد به امامت و ظهور فردي شاخص از خاندان پيامبر، با هويت و مشخصات كاملا روشن و معلوم، عامل وحدت ديني و اجتماعي شيعه اماميه است و راه را بر تفرقه و انشعاب آنان توسط فرقه‌سازان و تفرقه‌افكنان تاريخ مي‌بندد. در حاشيه بر يكي از كتب مرحوم فيض كاشاني نوشته‌اند: موضوع خاتميت و مهدويت، سد راه عجيبي در مقابل دين‌سازي و دكان سازي مستقل اينهاست. به همين جهت است كه به عناوين مختلف مي‌خواهند به جهت هر عنواني باشد مستقيم و غيرمستقيم به اين دو سد سديد رخنه نمايند، ولكن آمده‌اند و رفته‌اند و موفق به كوچك‌ترين رخنه‌ي اساسي مؤثر در آنها نشده‌اند. فقط توانسته‌اند القاي شبهه و ايجاد اضطراب فكري و نشر فساد نمايند و لله الحمد كه «باد و بادت سنه اللئماء.» [ صفحه 71]

اخلال در مباني تشيع، ضربه به استقلال و آزادي ايران است

لنكراني اخلال در اعتقاد به مهدويت را، تلاش در راه نابودي هويت جمعي و تاريخي شيعه، و تخريب بنيان حيات و موجوديت آن، مي‌انگاشت و اين نكته را در مورد استقلال و تماميت ارضي ايران اسلامي نيز (كه تشيع اثناعشري، حكم «ملاط» وحدت ملي آن را دارد) جاري مي‌دانست و به جد معتقد بود كه سق استقلال و تماميت ارضي اين كشور بزرگ را - در طول تاريخ، بويژه قرون پس از صفويه - با تشيع برداشته‌اند و، بنابراين هرگونه خدشه به مباني اين مذهب، و باورها و سنتهاي اميدزا و حركت‌بخش آن، خصوصا سنت عزاداري سالار شهيدان حسين بن علي (ع) و انتظار ظهور مهدي آل محمد (عج)، رخنه افكندن در اساس استقلال و يكپارچگي اين كشور خواهد بود. از اين رو، جريانها، فرقه‌ها و مسلكهاي مجعولي را كه به اشكال گوناگون اين باور حيات‌بخش را هدف حمله‌ي خويش قرار داده و مي‌دهند، به زيان ملك و ملت ارزيابي مي‌كرد و آنها را براي جامعه و تاريخ ايران، خطرساز و زيان‌بخش مي‌شمرد و مي‌كوشيد (همچون هر موج فكري يا سياسي متضاد با مباني هويت ملي اين ديار) ريشه‌ها و سرچشمه‌هاي «بيروني و استعماري» را در پيدايش و گسترش آن جريانها و مسلكها رديابي كند.

در اوايل دوران استقرار جمهوري اسلامي ايران، گفته بود: سنم و مبدأ تحركم در زندگي، طولاني است و تمام آنات عمرم بحمد لله به خدمت و تحرك در راه پيشرفتهاي مدني صالح كشورم، ايران اسلامي شيعه، گذشته است، براي اينكه ملت ايران بتواند با خيال راحت‌تر موفق به ذخايرش براي يوم‌المعاد بشود كه: «الدنيا مزرعه الآخر» و «لا معاد لمن لا معاش له»، كه بهترين طريق آن خدمت به بندگان خدا است، چنان كه پيغمبر اسلام (ص) خدمت به عباد الله را از افضل عبادات شناخته است... حكومت اسلامي هم، كه بحمدالله به شكل جمهوري اسلامي ايران نصيب ملت ما شده، آرزوي ديرينه من و هر مسلمان بيدار متوجه مخصوصا شيعه‌ي دائم الانتظار بوده است، و ايران را چون ظرف مذهب و مليتم و نيز زادگاهم مي‌باشد، دوست دارم و خيلي هم دوست دارم و عاشق آن هستم و بدين جهت با كوچك‌ترين خدشه و اخلال در آنچه كه جزء شرايط مستمر بقاء ما در سايه‌ي تشيع است دشمنم و با آن جنگيده و خواهم جنگيد... استعمار غرب و شرق، و شرق و غرب، هميشه كمر به جنگ با شيعه بسته بوده و بسته است و خواهد بست و خداي واحد و احد را شاهد مي‌گيرم كه اگر استقلال كامل ايران شيعه برود، ايران مي‌رود و اگر ايران شيعه برود اسلام رفته است، براي اينكه تجربه نشان داده كه شيعه، به طور روزانه، بهانه‌هاي تحرك دارد و هميشه در حال اميد و انتظار است [ صفحه 72] و به هيچ چيز هم غير از اصلاح كامل جهاني اكتفا نمي‌كند، و اين هم راز بقاي او است. اين است راه من و اين است روش من، و از خدا مي‌خواهم كه از بزرگ‌ترين مواهبش كه صبر و ثبات است نصيبم فرمايد و محرومم نفرمايد كه (بر اين زادم و هم بر اين - ان شاء الله - بگذرم)...

بهاييت، ستون پنجم استعمار

لنكراني، به دليل عمر بلند خويش با رجال و جريانها و جنبشها و نحله‌هاي گوناگون ايران معاصر، آشنايي بسيار و بعضا منحصر به فرد داشت و چون مي‌كوشيد همه چيز را از «بنياد» و «سرچشمه» آن بررسي كند، از فرقه‌سازيها و مسلك‌تراشيها دو قرن اخير در كشورمان، و تطوراتي كه در طول زمان يافته بود، آگاهيهاي ريشه‌اي و بنيادين داشت. بر پايه اين ريشه‌كاويها، لنكراني، «بابيت» و دو شاخه‌ي اصلي منشعب از آن: «ازليت» و «بهاييت»، را، از بنياد، فرقه‌هايي دست ساخت استعمار مي‌شمرد كه در طول زمان بين كانونهاي استكباري جهان: ابتدا روس تزاري و بعد انگليس و امريكا، دست به دست شده و در نهايت به صورت «ستون پنجم ويژه امريكا و صهيونيسم» در جهان و ايران درآمده است، بي‌آنكه پيوند و همكاري خويش را با ديگر كانونهاي استكباري جهان بگسلد. ... به نيرنگ انگلستان، با دست روسيه‌ي تزاري، بابيه و بهاييه و ازليه به شكل يك كانون جاسوسي و ستون پنجم ايجاد شد كه علي محمد باب، پس از باز شدن مشت رسوايي‌اش، با كفايت و درايت بزرگمرد تاريخ ايران مرحوم ميرزا تقي‌خان اميركبير اعدام شد و دو وارث پيش ساخته شده‌ي او (روي سابقه‌ي خدمتگزاري‌شان) بين روس و انگليس تقسيم شدند كه حسينعلي موجد بهاييت به نام بهاء الله در سهم روسيه تزاري، و برادر او يحيي موجد ازليت به عنوان صبح ازل در سهم انگلستان قرار گرفتند [8] كه هر كدام سهم الارث خود را متصرف شده و در خدمت مستقيم خود درآوردند... ولي چندي بعد از تغيير رژيم روسيه به رژيم بالشويكي، بهاييت سهم روس هم نصيب انگلستان شد و در اثر جنگ دوم جهاني و تفوق ميراث‌خوار استعمار، بهاييت هم ضميمه‌ي دستگاه جاسوسي امريكا گردد و مانند وهابيسم و صهيونيسم (مخلوق انگلستان) شش دانگ به خدمتگزاري عمو سام و در كنف حمايت بي‌دريغ «ينگي دنيا» درآمد. و اما ازليها، به بهانه‌ي اينكه دين سابق، نسخ شده است و چون مرگ يحيي صبح ازل هم قبل از تشريع جديد [ صفحه 73] بوده و تكليفي در بين نيست و دوران فترت است و حكمي هم در دوران فترت نيست (!) خود را از حلقه‌ي دين خارج ساخته و كاملا به طرف اباحه‌ي مطلق رفته‌اند و ظاهرا تشكيلات خاصي هم ندارند و در روابط با ديگران و غير خودشان هم بي‌تفاوت و لا بشرط هستند، ولي نسبت به انگلستان خودشان (با [وجود] ضعف شديد و نكس او) وفادار مانده‌اند. [9] .

اين نكته كه بابيان (پس از مرگ باب) ميان روس و انگليس دست به دست شده‌اند، از سوي مورخان معاصر نيز تأييد مي‌شود. اسماعيل رائين تصريح مي‌كند كه بهاييها، سهم روس شدند و ازليها، بويژه پس از سلطه‌ي انگليسيها بر قبرس (و بيرون رفتن آن از چنگ عثماني) از پشتيباني لندن برخوردار شدند. [10] . كسروي مي‌نويسد: آنچه دانستيم [حسينعلي] بهاء در تهران با كاركنان سياسي روس به همبستگي مي‌داشته، و اين بوده چون به زندان افتاد روسيان به رهايي‌اش كوشيده و از تهران تا بغداد غلامي از كنسول خانه همراهش گردانيده‌اند. پس از آن نيز دولت امپراتوري روس در نهان و آشكار هواداري از بهاء و دسته‌ي او نشان مي‌داده. اين است در عشق‌آباد و ديگر جاها، آزادي به ايشان داده شد. از آن سو انگليسيان به نام هم چشمي كه در سياست شرقي خود با روسيان مي‌داشتند، به ميرزا يحيي صبح ازل كه از بهاء جدا گرديده دسته ديگري به نام ازليان داشت، پشتيباني مي‌نموده‌اند. بويژه پس از آنكه جزيره‌ي قبرس، كه نشيمنگاه ازل مي‌بود، به دست ايشان افتاده كه دلبستگي‌شان به او و پيروانش بيشتر گرديده. چاب كتاب نقطة الكاف كه پروفسور براون به آن برخاسته و آن «مقدمه» دلسوزانه‌اي كه نوشته اگر چه عنوانش دلسوزي به تاريخ و دلبستگي به آشكار شدن آميغهاي تاريخ است، ولي انگيزه‌ي نهاني‌اش پشتيباني از ازل و بابيان مي‌بوده.

سالها چنين مي‌گذشته و از دو دسته، آن يكي پشتيباني از روسيان مي‌ديده و اين يكي از هواداري انگليسيان بهره مي‌جسته، و اين پشتيباني و هواداري در پيشامدهاي درون ايران نيز بي‌هنايش [11] نمي‌بوده، تا هنگامي كه جنگ جهانگير گذشته [جنگ جهاني اول] پيش آمده. چون در نتيجه‌ي آن جنگ، از يك سو دولت امپراتوري روس با سياستهاي خود برافتاد و از ميان رفت و از يك سو دولت انگليس به فلسطين، كه عكا كانون بهايي‌گري در آنجاست [12] ، دست يافت. از آن سوي تا اين هنگام ميرزا يحيي مرده و دستگاه او به هم خورده و ازليان، چه در ايران و چه در ديگر جاها، سست و گم‌نام گرديده بودند. اين پيش‌آمدها آن حال پيش را از ميان برده است. [13] . [ صفحه 74] دكتر فريدون آدميت نيز در كتاب اميركبير و ايران (چاپ نخست)، ضمن اشاره به نزاع و كشمكش ميان هواداران باب، و انشعاب آنان به بهاييان (اتباع حسينعلي بهاء) و ازليان (پيروان يحيي صبح ازل)، سخنان درخور توجهي دارد: در اوايل سال 1285 [قمري] بهاء الله و اتباعش را به عكا، و صبح ازل و اصحابش را به جزيره‌ي قبرس كه در آن موقع جزء امپراتوري عثماني بود فرستادند. ميرزا حسينعلي كاغذي از ادرنه به ناصرالدين مي‌نويسد و در آن، شاه را «ظل الله في الارضين» خطاب مي‌كند و خود را «عبد ذليل» مي‌خواند و اين پيشواي مذهبي التجا و انابت مي‌كند كه اجازه داده شود به ايران بازگردد. [14] كرزن نيز از صبح ازل ياد كرده مي‌نويسد: «فعلا در جزيزه قبرس مي‌باشد و دولت انگليس يك مقرري درباره او و اتباعش برقرار نموده است.»

چنان كه ملاحظه مي‌گردد ازليان (بابيان) به حمايت انگليس پشت گرم، و روسها نيز ميرزا حسينعلي و بالنتيجه بهاييان را زير حمايت گرفته بودند و به همين جهت است كه ادوارد براون به طبع نقطة الكاف [15] كه جانشيني صبح ازل را ثابت كرده و مقام ميرزا حسينعلي را غصبي مي‌نمايد، دست يازيده و يك مقدمه‌ي پر آب و تابي بر آن نوشته كه اگر درست در آن دقت شود از يك دست بابيها را حمايت نموده غم آنان را مي‌خورد و از دست ديگر بهاييان را تحقير كرده پرده از روي مقام غصبي آنان برمي‌دارد. انسان وقتي كه كتاب يك سال در ميان ايرانيان (A year amongst the Persias) تأليف ادوارد براون را مطالعه مي‌كند مي‌بيند اين مرد دانشمند انگليسي چگونه با عبا و ردا و تسبيح و سجاده در ايران مسافرت كرده و در يزد و كرمان به ترياك كشيدن نيز مشغول شده و بيشتر مصاحبت خود را با مردم عوام مي‌كند و محور صحبت او در همه جا و همه وقت از بابي‌گري مي‌باشد، آن وقت مي‌فهمد اين افسر آزموده انگليسي چقدر در نشر عقايد بابي‌گري كوشيده و چه در خدمت بزرگي به دولت خود كرده است. به همين جهت «والنتين چيرول»، مخبر معروف روزنامه تايمز، كه از جمله كساني بود كه در مورد پيمان نحس 1907 وزارت [امور] خارجه انگليس با وي مشورت كرد، در كتاب معروف خود مسئله شرق وسطي يا چند مسئله‌ي سياسي راجع به دفاع هندوستان، بهاييان را جاسوس روسها معرفي مي‌كند. وي كاپيتان تومانسكي [16] (Toumansky Captain) را از مبارزترين مأموران و عاملان آن دولت قلمداد مي‌نمايد، و حتي اشاعه‌ي بابي‌گري را نتيجه‌ي علاقه روسها و اقدام در انتشار آثار آنان مي‌داند. اين مورخ معتبر اضافه مي‌كند كه تومانسكي در اين راه به دولت متبوع خود خدمت كرد. ما هم با همين سنخ استدلال، ادوارد براون انگليسي را از كساني مي‌دانيم كه مأموريتهاي رسمي در اشاعه‌ي اين مذهب سياسي داشته است و با انتشار [ صفحه 75] آثار بابيها و نوشتن مقالات متعدد درباره‌ي آنها مساعي زيادي به خرج داده. جنگ بين‌المللي گذشته در سرنوشت بابيها مؤثر گرديد و سقوط حكومت تزار به عمر حمايت آنان از بهاييان خاتمه بخشيد.


از آن طرف سرزمين فلسطين به دست انگليسها افتاد و بهاييان را به سوي خود كشيدند و لرد آللنبي حاكم نظامي حيفا متعاقب آن، نشان مخصوص و لقب «سر» (Sir) به «عبدالبهاء» داد و عكس مخصوص در آن مجلس برداشته شده كه در «كتاب صبحي» ديده مي‌شود. از اين پس بهاييان نيز در كادر سياسي انگليسها وارد گرديدند و «اين نهر هم به رود تايمز ريخت.» خلاصه آنكه، همان كاري را كه كاپيتان تومانسكي انجام داده ادوارد براون نيز برعهده داشته است. [17] . آدميت در چاپ پنجم اميركبير و ايران [18] گفتار فوق را تلخيص كرده با اشاره به ماجراي اعطاي لقب سر و نشان نايت هود (شواليه) از سوي لرد آللنبي (حاكم انگليسي حيفا) به عباس افندي، مي‌افزايد: «از آن پس عنصر بهايي چون عنصر جهود، به عنوان يكي از عوامل پيشرفت سياسي انگليس در ايران درآمد. طرفه اينكه از جهودان نيز كساني به آن فرقه پيوسته‌اند، و همان ميراث سياست انگليس به امريكاييان نيز رسيده است.» اعطاي لقب «سر» و نشان «نايت هود» توسط ژنرال آللنبي (فرمانده قشون بريتانيا در اشغال سرزمين فلسطين) در پايان جنگ جهاني اول به عباس افندي (پيشواي بهاييان)، كه به پاس خوش خدمتيهاي وي به قشون اشغالگر صورت گرفت [19] از واقعيات مسلم و مشهور تاريخ معاصر است و تصوير آن در كتب متعدد، از جمله: خاطرات صبحي و كشف الحيل آيتي به چاپ رسيده است. اين امر، همراه با صدور الواح متعدد توسط عباس افندي در ثناي پادشاه انگليس، دم خروس بستگي به رهبر بهاييت به انگلستان (از اوايل قرن بيستم به بعد) را كاملا فاش ساخته و ما را از هرگونه بحث و استدلال در اين باره بي‌نياز مي‌سازد. افزون بر آنچه گفتيم، بهايياني چون حبيب الله عين الملك هويدا (پدر امير عباس هويدا) در كشف رضاخان و معرفي و تحويل او (توسط سر اردشير ريپورتر) به بريتانيا براي انجام كودتاي انگليسي سوم اسفند 1299 مؤثر بودند [20] و رضاخان در قول و قرارهايش با لندن، وعده‌هايي نيز درباره‌ي آزادي فعاليت سياسي و تبليغاتي آنها در كشور، به بيگانگان داده بود (كه بخشي مهمي از آنها در زمان پسرش، با ميدان دادن به امثال دكتر ايادي، اجرا شد). درباره‌ي وابستگي بهاييت به آمريكا، در اعصار اخير، نيز شواهدي كاملا روشن وجود دارد كه بعضي از آنها هم اينك قابل حس و لمس است، و شواهد تاريخي، قدمت وابستگي اين فرقه به عمو سام را به حدود يك قرن پيش مي‌رساند. براي نمونه، زماني كه مستر شوستر، مستشار مشهور امريكايي، در اوايل مشروطه دوم به [ صفحه 76] عنوان رئيس كل دارايي ايران به كشورمان آمد، جمعي از بهاييان تهران طبق دستورالعمل محفل بهايي در هنگام ورودش به تهران، استقبال وي شتافتند [21] و اساسا در انتخاب شوستر براي اين امر، كاردار (قلابي) سفارت ايران در امريكا، عليقلي خان نبيل الدوله (عضو فراماسونري امريكا و مريد عباس افندي) [22] نقش اساسي داشت. دكتر ميلسپو - ديگر مستشار امريكايي - هم كه پس از شوستر به ايران آمد، بويژه در دوران دوم مأموريتش در ايران (اوايل سلطنت محمدرضا) برخي از مسئولان دارايي را از ميان اين فرقه برگزيد، كه مورد اعتراض برخي از نمايندگان مجلس چهاردهم (نظير لنكراني) و مطبوعات وقت واقع شد. لنكراني، به جد معتقد بود كه ابرقدرتها، به رغم اختلافات و تضادهايي كه بر سر منافع با هم دارند،

در ستيز با اسلام تشيع، اشتراك نظر و وحدت عمل دارند. او مي‌گويد: «هميشه گفته‌ام كه جنگها و قراردادهاي موضعي قابل تغيير نيست. براي اينكه [استعمارگران در اين‌گونه موارد] نفع مشترك و ضرر مشترك داشته و با هم همكاري دارند. آن، قراردادهاي عمومي است كه قابل تغيير است و ممكن است ناگهان عوض شود... الآن بين جبهه شرق و غرب، عليه ايران و تشيع، همكاري و اتحاد موضعي است. به ديگران كار ندارند؛ به ايران شيعه كار دارند.» [23] در همين زمينه، در مقدمه بر خاطرات همفر (صص 124 - 126) مي‌نويسد: «ايرانيان، متوجه باشيد! انگليس، امريكا، فرانسه، روسيه، چين، و هر مملكت اسلامي به معني الاعم و اقمار مسلم و غير مسلم آنها، همه با اسلام، بالاخص شيعه (بلي مخصوصا شيعه) مخالفت مي‌كنند. وقتي كه مي‌گفتيم و [مي]نوشتيم: بابيت، بهاييت، وهابيت، ماديت به معني الاعم، همه عليه ما در مخالفت با ما هماهنگ‌اند، ببينيد چه خوب فهميده بوديم؟» نيز در نوشته‌اي به خط ايشان، مربوط به اواخر دهه‌ي 1350 ش، مي‌خوانيم: خوب توجه مي‌شود كه فرهنگ تحميلي استعمار، اول رابطه نسل معاصر را - از طريق برنامه‌هاي استعماري - با تاريخش، حتي با تاريخ معاصر و بلكه تاريخ روز، قطع كرد تا عوامل منحرف معلم [24] آنها بتوانند با توطئه‌هاي مخصوصي و مقدماتي كه از منبع خارجي براي وسيله شكار در اختيار آنها گذارده شده جلب توجه و ايجاد اعجاب در جوانهاي علاقه‌مند به دين و مليت هم بنمايند. اي عجب! انگليس استعمارگر هندوستان رفت ولي مذهب قادياني مخلوق همان استعمار در بين استعمارزدگان استعباد شده، چيزي از آن باقي گذاشت...

عجب، روسيه‌ي تزاري خالق بابيت و بهاييت و ازليت رفت ولي مذاهب مجعول [ياد شده] باقي مانده است!» لنكراني در اوايل دهه‌ي 1360 ش، با استناد به اطلاعات مندرج در اسناد لانه‌ي جاسوسي امريكا راجع به بهاييت (منتشر شده توسط دانشجويان مسلمان پيرو خط امام) و ديگر منابع، [ صفحه 77] هشدار مي‌داد كه: امريكا و صهيونيسم در پنج قاره ميدان را براي دستگاه جاسوسي بهاييت باز كرده، حتي زمينه‌ي خريد خبرگزاري يونايتدپرس را براي بهاييها فراهم ساخته‌اند. او مي‌ديد كه سران بهاييت از ايران گريخته، در آغوش امريكا جاي گرفته‌اند، تا جايي كه رئيس جمهور امريكا، رونالد ريگان، رسما دستگيري و محاكمه‌ي جمعي از جاسوسهاي اين فرقه از سوي جمهوري اسلامي ايران را محكوم مي‌كند (و پرخاش شديد امام راحل را برمي‌انگيزد) و از سوي ديگر تئوريسينهاي وقت حزب توده (همچون احسان طبري) در آثار پيش و پس از انقلاب خود [25] از آشوب بابيان به عنوان يك جنبش خلقي و انقلابي! ياد مي‌كنند و از سران و سردمداران فتنه‌ي بابيت به عنوان قهرمانان خلق! تجليل مي‌نمايند. از نظر او، اشتراك و همكاري دو بلوك (ظاهرا متضاد) شرق و غرب در حمايت از اين فرقه‌ي مجعول و استعماري، امري بسيار «بودار» و «عبرت‌انگيز» بوده، نشان از وحدت‌نظر و عمل آنان بر ضد تشيع داشت. در سخن‌راني 13 مرداد 1363 اظهار داشت: «الآن روس، امريكا، انگليس و فرانسه [در حميت از بهاييت] با هم همكاري دارند. همه دارند حمايت مي‌كنند.... و حساسيت و پي‌گيري مشترك ماركسيسم و كاپيتاليسم راجع به حمايت از جاسوسان بين‌المللي بهاييت، گويي خيلي بيشتر از مشتركات ديگر آنان است!» او، هم‌پاي حمايت صريح امريكا از بهاييت، بهاييت را نيز در ضديت با كيان نظام مقدس جمهوري اسلامي با امريكا هم سو مي‌ديد و اين خبر از ميان اخبار گوناگون مربوط به سالهاي نخست پيروزي انقلاب برايش بسيار بااهميت بود كه اشعار مي‌داشت: بودجه‌ي كودتاي خطرناك نوژه عليه رژيم اسلامي در بيت الخيانه‌ي بهاييها كشف شده است؟!

من نوكر سيدالشهدايم

جهان تشيع، در دهه‌هاي نخستين قرن 13 هجري (برابر با اوايل عصر قاجار)، تحت عنوان «شيخي و متشرعي» با اختلاف جديدي روبه‌رو شد كه نخست جنبه‌ي علمي و اعتقادي داشت اما بزودي آفاق وسيع اجتماعي و حتي سياسي يافت. «شيخيه» به پيروان شيخ احمد احسايي اطلاق مي‌شد كه با طرح برخي افكار و عقايد شاذ خويش (همچون خدشه در «معاد جسماني») در صف متحد شيعيان امامي شكاف افكنده بود و «متشرعه» نيز به كساني بازمي‌گشت كه همچنان بر تبعيت از فقهاي اصولي پاي مي‌فشردند و شذو ذات شيخيه را برنمي‌تافتند. اين اختلافات فكري - اجتماعي، كه كمابيش به همه اقطار جهان تشيع (بويژه ايران و عتبات)سرايت كرده بود، در برخي از شهرهاي كشورمان همچون تبريز، كشمكش و نزاع شديدي را بين مردم پيش آورده، امنيت و آرامش را از آنان سلب كرده بود. تا [ صفحه 78] آنكه به همت و تدبير يكي از فقيهان بزرگ تبريز، آن كشمكش به مقدار زيادي فرونشست.

لنكراني در شيخ ماجرا مي‌گفت: در دوران قاجار، زماني، در تبريز، دعواي اختلاف فرقه‌اي بين شيعيان (با عنوان «شيخي» و «متشرعي») سخت بالا گرفته و زندگي را بر همه تلخ ساخته بود. فردي كه از دروازه‌ي شهر وارد مي‌شد در اولين كوچه و خيابان به گروهي برمي‌خورد كه با چوب و چماق به سراغش مي‌آمدند و با نگاهي آكنده از غيظ و غضب، مي‌پرسيدند: «شيخي هستي يا متشرعي؟ يالا موضعت را مشخص كن!» او (في المثل) مي‌گفت: من مخالف شيخيه، و هوادار متشرعه‌ام. و آن گروه، چه بسا شيخي از آب درمي‌آمدند و وي را به باد اهانت و كتك مي‌گرفتند كه چرا به مكتب شيخيان پاي‌بند نيستي و از متشرعاني؟! خيابان پايين‌تر، باز مواجه با گروه ديگري مي‌شد كه (مسلح به همان سلاحها) با خشونت همان سئوال را از وي مي‌كردند كه شيخي هستي يا متشرعي؟ و او، كه آسيب وارده از ناحيه گروه پيشين هنوز آزارش مي‌داد، از ترس تكرار آن مصيبت، مي‌گفت: شيخي‌ام، و اتفاقا اين بار معلوم مي‌شد كه مهاجمين، مخالف شيخيان، و از گروه متشرعه‌اند، و در نتيجه باز هم هتك و شتم و ضرب مي‌شد. و همين گونه، خيابانها يا كوچه‌هاي ديگر و گروههاي ديگر و سئوالات ديگر و طعن و ضربهاي ديگر. يك روز، همين ماجرا براي يكي از فقيهان اصولي بزرگ شهر پيش آمد: همين كه وي پاي خود را از دروازه‌ي شهر به درون نهاد، جمعي به سويش دويدند و - چنان كه معمول بود و او نيز مي‌دانست - با غيظ پرسيدند: چه اعتقادي داري و از كدامين گروهي؟ شيخي هستي يا متشرعي؟ عالم بزرگ مزبور، سينه‌اي صاف كرد و فرمود: «من نوكر سيدالشهدايم!» جماعت - چنان كه گويي آنان را «برق» گرفته باشد - از اين پاسخ (كه سخت غيرمنتظره مي‌نمود) جا خوردند و لحظاتي چند ساكت شدند و فكورانه به يكديگر نگريستند. آخر، مگر مي‌شد كه نوكر سيدالشهدا نباشند و كسي را به جرم اين نوكري، فروكوبند - و اساسا مگر كسي در آن شهر بود كه، با افتخار، مهر نوكري سالار شهيدان را بر پيشاني خويش نزده باشد؟!

اين بود كه با احترام عقب رفتند و كوچه دادند و آن فقيه بزرگ راه ادامه داد. خيابان پايين‌تر باز، در پاسخ گروه، همين را گفت و آنان نيز شوك زده شدند و پس از لختي فكر، احترامش، كردند و راهش دادند كه برود، و خيابان و خيابانهاي ديگر... عالم بزرگوار، كه از اين شكاف و تفرقه در صفوف دوستان آل محمد (ص) به غايت رنج مي‌برد، پس از اين رويداد، توسط ياران خويش در شهر ندا در داد كه سخني مهم دارم و همگان شب در مسجد گرد آيند. [ صفحه 79] آن شب، پس از نماز، عالم بزرگ در مسجد خويش منبر رفت و براي جمع انبوهي كه - در پي دعوت وي - گرد آمده بودند، ماجراي صبح را بازگفت و سپس تا تشر از جمعيت پرسيد: بگوييد، كدامتان از نوكري سيدالشهداء گريزانيد و با نوكران و شيفتگان اين امام بزرگوار سر جنگ داريد؟! جماعت يك صدا فرياد برآورد كه افتخار ما همه، آن است كه نوكر سالار شهيدانيم و دست نوكرانش را مي‌بوسيم. آن‌گاه عالم ياد شده با نطقي آتشين، شديدا از مردم شهر انتقاد كرد كه اين چه بازيي است كه گروهي از شما در سر هر كوي و برزن به راه افكنده‌اند و خلق خدا را به سين جيم مي‌كشانند و چنان كه فرد يا افرادي، بسته‌ي گروه و دسته‌اي ديگر، غير از گروه و دسته‌ي آنان‌اند، آنها را به باد حمله مي‌گيرند و زندگي را بر خود و ديگران تنگ كرده‌اند؟! گفتار آن فقيه بزرگ - كه از دل برخاسته بود - بر دلها نشست و آن رسم ناميمون، به همت وي، از سطح شهر برچيده شد... لنكراني، اين داستان را، ضمنا شاهدي بر اهميت نقش «باورهاي بنيادين شيعي» در اتحاد مردم اين سرزمين، و جلوگيري از اختلافات سياسي و اجتماعي و فكري آنان، مي‌شمرد و بر لزوم حفظ اين باورها تأكيد مي‌كرد.

علي محمد باب و چند نكته

رقيب باب در معجزه‌ي تندنويسي

ميرزا علي محمد باب، بنيادگذار فرقه‌ي بابيه، در موارد متعدد، از جمله: در هنگام مناظره‌ي علماي تبريز با او، معجزه‌ي خويش را تند نويسي! و نگارش هزار بيت در يك روز اعلام كرده است. [26] . اعتضادالسلطنه، شاه‌زاده‌ي فاضل قاجار و وزير علوم ناصرالدين شاه، در كتاب المتنبئين (پيامبران ساختگي) كه با عنوان «فتنه‌ي باب» توسط دكتر عبدالحسين نوايي به چاپ رسيده، مي‌نويسد: مردم از علي‌محمد باب خواستند كه همچون انبيا و اولياي الهي پيشين، به نشانه صدق ادعاي خويش، معجزه‌اي رو كند و او «جواب داد: براهين من، دعوي من، مقالات من است و. زيرا روزي هزار بيت مي‌گويم و مي‌نويسم.» [27] به نوشته‌ي همو: باب در مجلس مناظره با علماي تبريز نيز گفت: «من به يك روز دو هزار بيت كتابت مي‌كنم. كه مي‌تواند چنين كند؟» و البته ملا محمود نظام العلماء (مربي وليعهد) به طنز و تعريض به او تذكر كرد: «من در زمان توقف در عتبات عاليات، كاتبي داشتم كه به روزي دو هزار بيت كتابت مي‌كرد و آخر الامر كور شد. البته شما هم اين عمل را ترك نماييد و الا كور خواهيد شد.» [28] در لوح مفصلي هم كه باب از زندان ماكو به محمد شاه قاجار نوشته، مي‌گويد:

«.... از قلم من در شش ساعت، [ صفحه 80] هزار بيت مناجات جاري گردد كه احدي از عرفا و علما قادر به فهم معني آن نيستند [!] و احدي فرقه با ادعيه‌ي اهل بيت عصمت ننمايد...» [29] .
مرحوم لنكراني، در تندنگاري، رقيبي در همان عصر قاجار براي باب مي‌شناخت كه اگر تندنگاري، مي‌توانست دليل پيامبري باشد، او بايد ادعاي خدايي مي‌كرد. اين رقيب، مصباح الشريعه نائيني، اديب، فقيه و خوش‌نويس عصر قاجار و مشروطيت، بود. شادروان ميرزا غلامعلي «مصباح‌الشريعه‌ي» نائيني (جد آقايان دكتر محمود و دكتر غلامحسين مصاحب) از اصحاب و محرران دانشمند محكمه‌ي آيت‌الله حاج شيخ علي لنكراني (پدر حاج شيخ حسين لنكراني) بود كه حاج شيخ حسين نيز در نوجواني نزد وي ادبيات خوانده بود مرحوم لنكراني اظهار مي‌داشت:

حاجي ميرزا غلامعلي مصباح‌الشريعه‌ي نائيني اصفهاني، اديبي اريب، و تقريبا متمايل به مشرب اخباري بود. وي، كه از اصحاب و محررين محضر مرحوم پدرم بود، صاحب الفيه [30] بود كه در آن، به استقبال يا جنگ ابن‌مالك (صاحب الفيه‌ي معروف در نحو، كه كتاب «سيوطي» در شرح آن نوشته شده) رفته و امتيازات و خصوصياتي داشت. در بيتي از الفيه‌ي وي، با اشاره به الفيه‌ي ابن‌مالك، چنين آمده بود:

و هو بسبق و بتقديم الزمن حاز فنون العلم بالوجه الحسن

ايشان پدر مرحوم دكتر علي محمد خان و جد پدري آقايان و خانمهاي مصاحب فعلي است. من صرف و نحو را نزد ايشان شروع كردم و اگر مي‌بينيد كه در اين زمينه كمي واردم، از جمله، نتيجه‌ي استفاده از محضر ايشان است. او دو قرآن كوچك با بهترين خط نسخ نوشته بود كه يكي را براي شهيد مبارزه با استعمار مرحوم حاج شيخ فضل الله نوري تصنيف كرده بود و ايشان در عمامه مي‌گذاشتند و ديگري را براي ميرزا علي‌اصغر خان اتابك صدراعظم
نيز بر روي تخم خربزه و كدو، سوره‌ها و آياتي مي‌نوشت كه حيرت‌انگيز بود و اگر خود نمي‌ديدم باور نمي‌كردم و عجب در اين است كه در خط نستعليق هم سريع القلم بود و ادعاي علي محمد باب را كه نگارش مقدار معيني از سطور را در روز، معجزه و كرامت خود شمرده بود، با نوشتن يك مقابل و نيم يا بيشتر از آن را در روز، زمينه تخطئه او قرار داده و مي‌گفت: پس من هم بايد خداي اين پسرك باشم!» [31]

فرازگاه باب در آستانه اعدام

مي‌دانيم كه اميركبير، پس از سركوب شورش بابيان در نقاط مختلف كشور، براي آنكه [ صفحه 82] نهال فتنه را از بيخ بركند، به فكر اعدام پيشواي بابيان افتاد و با اقدامي قاطع، ميرزا علي محمد باب را همراه يكي از مريدانش (ميرزا محمدعلي زنوزي مقلب به «انيس») در تبريز و در برابر چشم انبوه مردم به جوخه‌ي آتش سپرد. هنگام اعدام باب، در مرحله نخست شليك سربازان به او، به قتل نرسيد، زيرا وي را به ريسماني بسته، در هوا آويخته بودند، و هنگام شليك سربازان، گلوله‌اي ريسمان او را پاره كرد و باب پيش از آنكه هدف تير قرار گيرد به زمين افتاد. از اين رو زماني كه دود تيرها فرونشست باب را از صحنه غايب ديدند و چه بسا براي برخي از تماشاچيان، به جد اين شبه پيش‌آمد كه گلوله بر تن باب كارگر نبوده و او در حصن و حفاظ الهي قرار دارد، بنابراين ادعاي او درست، و او فريدي مؤيد من عندالله است. اما زماني كه به جستجوي او برآمدند و متوجه شدند كه از ترس جان معركه را ترك گفته، در گوشه‌اي به حجره‌ي يكي از سربازان گريخته (به گفته برخي از مورخان) در آنجا پنهان شده است، همگان دريافتند كه او فرد مفلوكي بيش نيست و ادعيه‌ي بابيت و قائميت (بلكه نبوت و ربوبيت) همگي دروغ و بر باد است. اين بود كه مجددا او را به گلوله بستند و جسد سوراخ سوراخش را به خندق كنار شهر برده نزد درندگان افكندند. مرحوم لنكراني راجع به فرار باب پس از شليك اول سربازان، نكته جالبي را نقل مي‌كرد كه از زبان يكي از شاهدان ماجرا شنيده بود. ايشان مي‌گفت:

به ياد دارم يكي از نظاميان عصر قاجار كه در دوران جواني از نزديك شاهد ماجراي اعدام باب در تبريز بود، روزي براي پدرم، حاج شيخ علي، چنين تعريف كرد: من در جريان اعدام باب حضور داشتم. پس از پايان تيراندازي (اول) به باب، زماني كه دود و غبار ناشي از تيراندازي برطرف شد و صحنه‌ي اعدام قابل رؤيت گرديد، ديديم كه ريسمان‌دار گسيخته و اثري از ميرزا علي محمد باب نيست. براي لحظاتي چند، بهت و حيرت همه را فراگرفت و خصوصا فرمانده فوج، سخت در انديشه فرورفته بود كه چرا مثلا به سوي سيدي كه با امام عصر (عج) در پيوند بوده و گلوله بر تن او كارگر نيست دستور آتش داده است؟!

دقايقي بعد، خبر دادند كه باب را يافته‌اند. فرد مزبور مي‌گفت: اگر باب به جاي معمول و معقولي پناه برده بود، با وضعي كه پيش آمده بود امكان داشت تعداد زيادي از حضار به وي ايمان آورند و حتي بر آمران و عاملان تيراندازي به سوي او شورش كنند. اما نكته اين است كه باب، از ترس جان، به مستراح گريخته بود! (مي‌دانيم كه مستراحهاي سابق، گودالي بزرگ در زير خود داشت كه مي‌توانست كثافات وارده را به مدت چند ماه بلكه بيشتر در خود جذب كند.) ظاهرا جناب باب! در آن وانفسا، جايي [ صفحه 83] بهتر از مخزن كثافات نيافته بود! فرمانده فوج كه در آستانه‌ي ايماني ژرف به علي محمد باب قرار داشت، زماني كه بر سر چاه توالت آمد و مدعي قلابي را با آن حال زار، در چاه مستراح ديد، يك باره تا ته مطلب را خواند و دق دلي‌اش را با ضربات شديد كه هنگام بيرون آوردن باب از چاه، بر سر و روي وي وارد مي‌آورد و فحشهاي شديدتري كه مي‌داد يك جا و يك باره بيرون ريخت! [32] .

نهج‌البلاغه كجا، ترهات باب كجا؟

ميرزا يحيي دولت‌آبادي (متوفي 4 آبان 1318 ش) [33] از سران مشروطه‌ي سكولار، و از عوامل مؤثر در سياست كشورمان در فاصله مشروطه اول تا تأسيس رژيم پهلوي است. پدر وي، ميرزا هادي دولت‌آبادي، قائم مقام «ميرزا يحيي صبح ازل» بود. بي‌جهت نيست كه ميرزا هادي، نام فرزندانش را نيز يحيي و علي محمد گذاشته بود. به علت همين سوابق و نيز شهرت رياست ميرزا يحيي دولت‌آبادي (پس از پدر) برازليان، ميرزا يحيي نزد عالمان بزرگ اصفهان و تهران (آقا نجفي اصفهاني، ميرزا محمدحسن آشتياني، و حتي سيد محمد طباطبايي) متهم و مطعون به بابيت بود و آوازه‌ي انحراف پدرش ميرزا هادي - به اعتراف خود ميرزا يحيي - حتي تا سامراي ميرزاي شيرازي نيز رفته بود. چنان كه شهيد مدرس نيز در مجلس شوراي ملي پنجم با اعتبارنامه‌ي ميرزا يحيي مخالفت كرد. آيت الله لنكراني نيز داستاني را در باب ميرزا يحيي دولت‌آبادي نقل مي‌كرد كه حاكي از تنبه (و شايد هم بي‌اعتقادي هميشگي) ميرزا يحيي نسبت به علي محمد مباب، و از بيزاري وي از مرام خرافي و استعماري بابيت است.

لنكراني مي‌گفت: در اوايل دوران رضاخان، روزي بر ميرزا يحيي دولت‌آبادي وارد شدم. كتاب شريف نهج‌البلاغه را در برابر خود گشوده بود و دو زانو روي آن خم شده و مطالعه مي‌كرد. من كه رسيدم سر برداشت و زماني كه به من نگريست، ديدم چشمانش، از گريه، سرخ و اشكبار است. با حالت تأثري گفت: - نجاست [34] من بر ميرزا علي محمد باب شرف دارد. اگر دين و معارف آن، همين است كه اين كتاب مي‌گويد، پس او چه مي‌گويد؟! اين سخنان بلند نهج‌البلاغه كجا و لا طائلات باب كجا؟! در تأييد روايت لنكراني، نكات درخور توجه است: 1. فروغ دولت‌آبادي (دختر ميرزا يحيي) مي‌نويسد: پدرم «در روزهاي آخر عمر به [ صفحه 84] نگارش زندگي علي بن ابي‌طالب [عليه‌السلام] پرداخت و با آنكه شب و روز و حتي در آخرين روز حيات از نگارشش فارغ ننشست متأسفانه مجال اتمام آن نيافت.» [35] . 2. به رغم شهرت ميرزا يحيي دولت‌آبادي به بابيت (شاخه‌ي ازلي‌گري)، برخي از دوستان و مرتبطين با وي نظير احتشام السلطنه، اتهام مزبور را بي‌پايه مي‌شمردند. [36] خود يحيي نيز انتسابش به فرقه‌ي ازلي را انكار مي‌كرد. [37] و حتي ظاهرا طي مقاله‌اي در روزنامه فارسي زبان چهره‌نما (چاپ مصر) از آيين باب تبري جسته است. عباس افندي (پيشواي بهاييان) در يكي از الواح خود و نيز مقاله‌اي كه براي چهره‌نما فرستاده، مي‌نويسد: «در اين ايام در روزنامه چهره‌نما به كلي از گرايش باب انكار و استكبار نمود و خود را عاري و بري از ميرزا علي محمد باب شمرد.» [38] . 3. فضل الله صبحي مهتدي (منشي و كاتب مشهور عباس افندي در عكا، و داستان سراي معروف راديو ايران) از كساني است كه پس از مرگ عباس افندي، از بابيت و بهاييت به دامان اسلام بازگشت و حتي با نوشتن دو كتاب خاطرات صبحي و پيام پدر بر ضد بهاييان، مخالفت شديد آنان بر ضد خويش را برانگيخت. ميرزا يحيي دولت‌آبادي، در كوران مبارزه‌ي بهاييان با صبحي، او را پناه داد و به آموزگاري در مدرسه‌ي خويش، مدرسه‌ي سادات، برگماشت. [39] . 4. تبري از باب و بابيت، در خانواده ميرزا يحيي، سابقه دارد، كه به مواردي از آن اشاره مي‌كنيم: ميرزا هادي دولت‌آبادي (پدر يحيي) در زمان ناصرالدين شاه، زير فشار علما، بالاي منبر رفت و صراحتا از باب تبرا جست و به قول فاضل مازندراني، مبلغ و مورخ مشهور بهايي: «به كرات و مرات در اصفهان بر سر منبر تبري از حضرت اعلي [علي محمد باب] نمود و سب و لعن كرد.» [40] روي همين جهت، سران بهاييت نظير حسينعلي بهاء و عباس افندي (كه كاملا دور از دسترس علما و ملت و دولت ايران زيسته و محذورات ميرزا هادي را نداشتند) در الواح خويش او را به شدت سركوفت مي‌زدند. [41] . سيد علي محمد دولت‌آبادي (برادر يحيي) نيز در سرگذشت خود نوشت خويش با اشاره به بابيه مي‌نويسد: «وجود اين طايفه‌ي ظاله‌ي ملعونه كه منشأ هزار گونه فتنه و فساد شد و بايد خاك ايران از وجود آنها پاك شود.» [42] .

5. ابوالقاسم افنان، از مورخان معاصر بهايي و خويشاوندان باب، از سيد محمدعلي جمال‌زاده در ژنو شنيده كه گفته است: «هنگامي كه ميرزا يحيي ازل در قبرس وفات نمود حاجي ميرزا يحيي دولت‌آبادي در ژنو بود. به او پيشنهاد كردند كه جانشيني ازل و زعامت ازليها را قبول كند و به قبرس برود ولي او نپذيرفت و قبول نكرد و به طهران مراجعت نمود.» [43] . [ صفحه 85] شرح كامل ماجرا را مي‌توان در روايت مرحوم سيد حسين مكي (مورخ و سياستمدار مشهور) بازجست. مكي، با اشاره به پيشواي ازليان (يحيي صبح ازل) مي‌نويسد: «ميرزا يحيي معروف به صبح ازل، تا زنده بود ازليها فعاليت و پيرواني داشتند، ولي پس از درگذشت ميرزا يحيي، با آنكه شنيده مي‌شد كه حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي از زعماي ازليه است، مع هذا ديگر از اين فرقه اثر وجودي ديده نشده و از بين رفتند و اين خود، معمايي به وجود آورده بود كه چطور ديگر از پيروان باب و ازلي ديده نمي‌شود. و اگر حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي از زعماي ازلي بود چرا درباره اميركبير [سركوبگر جنبش بابيه و اعدام كننده باب] در پاريس سخن‌راني جامع نموده آن را به چاپ رسانيده است؟

زيرا در اين جزوه به طور فهرست مانند تمام خدمات و اقدامات اميركبير را ذكر نموده و او را ستوده است و حال آنكه به علت شدت عملي كه ميرزا تقي خان اميركبير نسبت به پيروان باب به خرج داده بود عموما اين فرق با نظر بغض و كينه به او نگريسته و به زشتي ياد مي‌كردند. حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي كه مردي دانشمند و محقق و چند دوره سمت نمايندگي مجلس شوراي ملي را داشته چرا ازلي گشته و اگر ازلي بوده چرا بايد ميرزا تقي خان اميركبير را ستايش كند؟ تا اينكه آقاي غلامرضا آگاه كه از بازرگانان معروف و صديق مي‌باشند اين معما را حل نموده، علل از بين رفتن ازليها را براي نگارنده ذكر نمودند و چون اين مسئله از لحاظ تاريخ اهميت دارد از ايشان خواستم كه آنچه براي نگارنده گفتند بنويسد و شرح ذيل را ضمن نامه‌اي مرقوم داشتند: بعد العنوان چون فرموده بوديد راجع به مرحوم حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي آنچه فهميده و دانسته بنويسم، عندالله عرض مي‌كنم كه در تابستان 1314 از طرف دولت شاهنشاهي به سمت نماينده به نمايشگاه بين‌المللي بروكسل به بلژيك رفتم. آقاي حاجي ميرزا يحي دولت‌آبادي از سرپرستي محصلين در اروپا استعفا نموده و بي‌كار بود و با خانم و يك صبيه‌اش در بروكسل و در يك اتاق محقر منزل داشتند و زبان فرانسه و عربي خوب مي‌دانست و [در] هر فرصتي مقاله‌اي راجع به دين مقدس اسلام به فرانسه و عربي و فارسي مي‌نوشت و در هر محفلي مقتضي مي‌شد قرائت و همواره براي اسلام تبليغ مي‌نمود. چون قبلا شنيده بودم كه آقاي حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي ازلي مذهب و جانشين صبح ازل است، در فكر فرورفته بودم كه اعمال اين شخص خدمت به اسلام است و من در عمرم از كسان ديگر كمتر ديده‌ام، پس چرا مي‌گويند، ازلي است. باري، پس از مراجعت به ايران، به كرمان رفتم با مرحوم حاج علي‌اكبر صنعتي (پدر صنعتي‌زاده‌ي كرماني) دوست شدم. صنعتي هم بين مردم مشهور به ازلي بود.

در يكي از [ صفحه 86] ملاقاتها، صنعتي گفت: من ازلي مذهب بودم. صبح ازل هر نامه به هر كس مي‌نوشت دو رونوشت آن [را] هم مي‌فرستاد در تهران و ولايات پيش دو نفر از مريدها. نامه‌ي آخري به آقاي حاجي ميرزا يحيي دولت‌آبادي نوشت كه من مي‌ميرم و شما وصي و جانشين من هستيد و دو رونوشت هم براي ديگران فرستاده، نامه عصري رسيد و شب صبح ازل فوت كرد. [44] سران ازلي تهران جمع شديم رفتيم پيش آقاي حاجي ميرزا يحيي كه، شما به موجب رونوشت نامه آقا، جانشين صبح ازل هستيد. جوابي نداد تا روز چهلم، همه را دعوت كرد منزلش در اتاقي روي فرش نشستيم. كليه‌ي 43 نفر سران ازلي ايران بوديم. گفت آقايان، دست از من برداريد. گفتيم به موجب دستخط صبح ازل، شما جانشين ايشان هستيد. گفت اصل نامه هم پيش من است. گفتيم شما بايد دستور بدهيد. گفت: من مي‌ترسم دستوراتي كه مي‌دهم عمل نكنيد. گفتيم عمل مي‌كنيم. گفت قسم بخوريد. هر 43 نفر قسم خورديم كه هر چه شما دستور بدهيد جانا و مالا و ناموسا عمل مي‌كنيم. گفت بياييد بيعت كنيد. يكي يكي رفتيم دست به دست ايشان داديم و بيعت كرديم و نشستيم. گفت اين سماور را مي‌بينيد در بالاي رف اتاق گذارده شده است؛ همه گفتيم بلي، مي‌بينيم. گفت از اين ساعت تا دستور ثانوي بايد همه وسط مذهب شيعه اثني عشري راه برويم و هر كار، شيعه مذهب انجام مي‌دهند از غسل جنابت و نماز صبح دو ركعت و تقليد فلان مجتهد مي‌كنند بايد از اين ساعت همه عمل كنيد تا دستور ثانوي، كه مردم بدانند شما شيعه هستيد. گفتيم اطاعت، و حالا 42 سال است كه پيرو مذهب شيعه هستيم؛ هنوز دستور ديگري نداده است. بعد از يك سال هم آقاي حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي به ايران آمد. يك سال هم در ايران بود، و در آبان ماه 1318 خورشيدي فوت كرده و مرحوم صنعتي هم مجلس ترجيم مرحوم دولت‌آبادي را در مسجد جامع كرمان برگزار نمود (بايد متذكر شد كه اين فرق، مجالس ترحيم و تذكر را در مساجد منعقد نمي‌كنند بلكه در منازل برگزار مي‌كنند). آن وقت فهميدم كه مرحوم حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي كه در بروكسل شب و روز براي اسلام تبليغ مي‌كرد مسلمان به تمام معني بود و اگر اول عمر ازلي شده و صبح ازل او را جانشين خود كرد بعدا فهميده كه اشتباه كرده است، فرقه‌ي ازلي را به طور آرام و بدون سر و صدا با نيت پاك و سالم برداشته و مذهب شيعه را انتخاب نموده است و قسمي رفتار و عمل كرده كه يك نفر ازلي در دنيا باقي نمانده و تمام مسلمان شده‌اند... با تقديم احترامات، غلامرضا آگاه [45] . [ صفحه 87]

بابيان جانفشان اوليه، بابي و بهايي (به معناي امروزي لفظ) نبودند

لنكراني معتقد بود: بابيان فداكار و جان‌فشان اوليه، كه در قيامهاي خونين زمان باب شركت داشتند و خود را بر آب و آتش مي‌زدند، «بابي» و «بهايي» (به معنايي كه امروزه از اين كلمات مراد مي‌كنيم) نبودند؛ بلكه شيعياني ساده‌لوح و ره گم كرده بودند كه در تشخيص «مصداق»، به خطا رفته، به عشق هواداري از «صاحب الزمان» و «قائم موعود هزار ساله‌ي شيعيان»، اسير مشتي بازيگران سياسي شده بودند. به گفته وي، سران بابيه، كه نوعا مي‌فهميدند چه مي‌خواهند و چه مي‌كنند، تكليفشان معلوم است. براي نمونه، ملا محمدعلي زنجاني (موسوم به «حجت») كه غائله‌ي بابيان را در زنجان به راه افكند و توسط اميركبير سركوب شد، صرفا در پي دست‌يابي به قدرت و جاه و جلال بود، زيرا وي فردي درس خوانده بود و مسلما سواد و اطلاعات ديني‌اش از علي محمد باب به مراتب بيشتر بود و قاعدتا نيك مي‌دانست كه دعاوي باب هيچ‌گونه اصالتي ندارد. به همين نمط، كساني چون قرةالعين و ملا محمدعلي «قدوس» و ميرزا حسينعلي «بهاء» كه افتضاح «بدشت» [46] را به راه افكندند، اباحييني بودند بودند كه مي‌خواستند هرگونه مانع را از سر راه هوسبازي خويش بردارند. اما توده‌ي هواداران اوليه باب (كه جان‌فشانيها را هم نوعا همانها مي‌كردند) غالبا از كنه ماجرا بي‌خبر بودند و هر چند با تشخيص خطا، ولي با همان اميد و اعتقاد و آرزويي زير بيرق باب جمع شده بودند كه، ما شيعيان در طول تاريخ داشته و هنوز هم داريم. مرحوم لنكراني شواهد و قرائني هم براي اين امر نقل مي‌كرد كه در خور ملاحظه بود: لازم است به اين نكته مهم تاريخي توجه بيشتري شود كه افراد اوليه‌اي كه به سراغ صيت و آوازه‌ي باب رفته‌اند، مؤمنين ساده‌لوحي بوده‌اند كه (به زعم خود) سراغ كسي رفته‌اند كه صرفا داعيه‌ي ارتباط مستقيم با حضرت ولي عصر حجة ابن الحسن (عج) داشته و ادعاي ديگري (اعم از مهدويت و نبوت و...) نداشته است. مي‌دانيم كه در طول تاريخ اسلام، در غالب ازمنه، اشخاص صالح ممتازي در بين فرقه حقه شيعه اثني عشري يافت مي‌شده‌اند كه با آن حضرت (عج) ارتباطاتي (البته يك طرفه) يافته و از افاضات ايشان به اشكال گوناگون بهره‌مند مي‌گرديده‌اند. صاحب اين صيت و صوت هم، خود را «باب» و درب ورود به معارف آن حضرت معرفي كرده بود و در نتيجه، جمعي از مردم (كه از مسائل پشت پرده بي‌خبر بودند و اساسا قدرت تشخيص سره از ناسره را نداشتند) روي آرزوهاي مقدس و ممتد تاريخي خويش، و شوق دست‌يابي به نجات از مظالم وقت، داعيه‌ي علي محمد «باب» را به (خطا) درست و واقعي پنداشته و به [ صفحه 88] سراغ او رفته‌اند. به تعبيري روشن‌تر از افرادي كه به باب و ديگر سران وقت اين فرقه پيوستند، غالبا خارج از طرز تفكر ياد شده راجع به باب، تصور ديگري نداشته و از نيات شوم و سرائر پليدي كه در طول تاريخ از طرف باب و ديگر سران بابيه تدريجا كشف گرديد بي‌اطلاع بوده‌اند. بنابراين، آن هياهوي اوليه، نتيجه‌ي همان نيت خالص و صفاي قلبي بوده كه توده‌ي مردم داشته و لذا به مجرد اينكه ميرزا علي محمد شخصا ادعاي مهدويت مي‌كند به كلي از اطراف او پراكنده شده و به خانه‌هاي خود رفته‌اند. ضمنا بايد توجه داشت كه در آغاز امر، هيچ نوع از اين دعاوي و دين‌سازيها (كه بعدا كشف و آشكار شد) مطرح نبوده و به تدريج ظاهر شده و مورد سوءاستفاده قرار گرفته و نهايتا توسط عناصر آگاه مسلمان، و احيانا عناصر تندرو و بي‌پرواي بابي، افشا شده است. آقاي لنكراني با تأكيد بر اين مطلب كه «در مورد توده‌ي اوليه هوادار باب، كه اقليت كمي از ايشان در گوشه و كنار باقي مانده‌اند، به جاست تحقيقات بيشتري صورت گيرد»، افزودند:


«بايد بگويم خودم با آنچه ادعا و استدلال كرد عملا مواجه بوده و سر و كار داشته‌ام. در اين اواخر، من به چند خانواده در شهر زنجان برخوردم كه به شعائر اسلامي و شيعي تماما پاي‌بند بودند و ضمنا ميرزا علي محمد شيرازي را هم، فقط به عنوان يك سيد عاري و بري از همه‌ي ادعاهاي باطل، شناخته و قبول داشتند و در شب مرگ او روضه‌خوان آورده و به ياد حضرت سيدالشهداء (ع) عزاداري مي‌كردند! برخي از اين كسان، بعدا به وسيله خود من، با زحمات زياد و انتظار مدت طولاني و تحمل مشكلات، موفق به گرفتن پاسپورت جهت زيارت عتبات شدند و پس از زيارت اماكن مقدسه‌ي ائمه اطهار عليهم‌السلام، حساب اموال خود را با مرجع وقت مرحوم آيت‌الله العظمي آقا سيد ابوالحسن اصفهاني در نجف تصفيه كردند و پس از مراجعت به ايران، وسيله‌ي سفر حج خود را با مال تصفيه شده فراهم و به زيارت بيت‌الله نائل گرديدند. بايد بگويم كه سرمايه‌ي اوليه‌ي غائله‌ي بابيه نيز همين سنخ مردم متقي و متنسك، اما ساده‌لوح و بي‌خبر، بوده‌اند.» مرحوم لنكراني مي‌گفت: «درباره‌ي ملاحسين بشرويه‌اي بايد تحقيق عميقي صورت بگيرد كه آيا او در جرگه‌ي بازيگران سياسي و عناصر اباحي مذهب و ماجراجو و دنياطلب (نظير حسينعلي نوري و...) قرار داشته، يا از همين سنخ مردم مؤمن اما ساده‌لوح و احساساتي بوده است؟ زيرا اظهار تأسف بشرويه‌اي از قضيه‌ي بدشت، و اعلام اين مطلب از جانب وي كه اگر در بدشت بوده قرة العين و اصحاب بدشت را تماما حد شرعي مي‌زدم، اين احتمال را پيش مي‌آورد كه كوششها و مبارزات وي در دفاع (نافرجام) از باب، جنبه‌ي بازيگري و اباحي‌گري نداشته و در واقع سوءتفاهمي پيش نبوده است. و الله اعلم بحقائق الامور.» [ صفحه 89] در اين باره مؤيدات زيادي در تواريخ خود بابيه و بهاييه وجود دارد. ميرزا ابوالفضل گلپايگاني (مبلغ و مورخ مشهور بهايي) در تاريخ خود تصريح مي‌كند: «... وقتي باب قيام فرمود، اهل اسلام عموما، و شيعه‌ي اماميه خصوصا، به جان طالب ظهور مهدي موعود بودند و او [يعني باب] را مروج شريعت اسلاميه گمان مي‌كردند. و لهذا كبار علماي ايران در حوزه‌ي اتباع باب داخل شدند...» [47] . مسيو نيكلاي فرانسوي، عضو سفارت فرانسه در ايران عهد ناصري نيز در اثر جانبدارانه‌اش پيرامون علي محمد باب مي‌نويسد: «نبايد فراموش كرد كه بابيهاي اوليه - يعني عامه - به هيچ وجه آگاهي تامي از مذهب جديد نداشتند و به طور صاف و ساده تصور ظهور امام مهدي را مي‌كردند كه بايد با شمشير در يك دست و قرآن در دست ديگر پشت تمام ملل را در زير قانون اسلام خم كند. اينها نيز مانند مسلمانان اما در عكس جهت عقيده داشتند كه باب بايد اعمالي را كه از پيش راجع به امام مهدي خبر داده شده انجام دهد (عقايد آنها چنين بود تا موقع اجتماع بدشت كه چشمهاي آنها باز شد و دوباره بسته شد و بابيان تاكنون نيز اين عقيده را حفظ كرده‌اند به استثناي اشخاص با معلومات و روشنفكر كه اصل مقصود [مساوي نسخ اسلام و تأسيس آيين جديد] را دريافته‌اند)...» [48] همو مي‌افزايد: توده‌ي بابيان «باب را به منزله‌ي يك مفسري فرض مي‌كردند كه... بايد باطن قرآن را تفسير كند، يعني بايد كلمات و روح آنها را تفسير نمايد... و از متوقع بودند كه پيشگوييهاي احاديث و اخبار را محقق نمايد...» [49] . گزارش معاصر واقعه نيز مؤيد اظهارات فوق است. كلنل شيل، سفير انگليس در ايران در زمان باب، در گزارش خود با پالمرستون (وزير امور خارجه‌ي لندن)، مورخ نوامبر 1850، با اشاره به درگيري سخت بابيان زنجان (به رهبري ملا محمدعلي «حجت») با قشون دولتي اعزامي از سوي اميركبير و ناصرالدين شاه، مي‌نويسد: «گفته مي‌شود مدافعين زنجان اصلا بابي نيستند. چون آنچه سربازها از بالاي ديوار شنيده‌اند نداي لا اله الا الله محمد رسول الله بوده و آنها به علت جور و ستم سربازان نسبت به آنان مي‌جنگيدند.» [50] . افزون بر اين، تاريخ نشان مي‌دهد كه پاره‌اي از بزرگان بابيه زماني كه از ادعاهاي جديد باب (قائميت و...) مطلع شدند، از وي روي برگرداندند و از كار خويش اظهار ندامت كردند. ملا عبدالخالق يزدي و ملا محمدتقي هراتي، دو تن از اين گونه كسان‌اند. [51] . چرا راه دور برويم؟


تأمل در همان ماجراي بدشت، كه نخستين بار، پرده از ماهيت واقعي و اباحي گرانه‌ي مسلك بابيت كنار رفت، مواد تاريخي خوبي را در تأييد نظريه لنكراني به دست مي‌دهد. به تصريح مورخان بابي و بهايي، زماني كه قرةالعين در دشت بدشت، سخن [ صفحه 90] از تغيير شريعت اسلام، و نسخ احكام آن، به ميان افكند «همهمه در ميان اصحاب افتاد، بعضي تمجيد نمودند و برخي زبان به تنقيد گشودند» و به رغم تدابيري كه انديشيده شد «همهمه و دمدمه فروننشست و حتي بعضي از آن سرزمين رخت بربستند و چنان رفتند كه ديگر برنگشتند.» [52] . پخش خبر رويداد بدشت در بين بابيان ديگر مناطق نيز، با مخالفت و استيحاش آنان روبه‌رو شد. حتي ملا حسين بشرويه‌اي با شنيدن اين خبر گفت: «اگر من در بدشت بودم اصحاب آنجا را با شمشير كيفر مي‌نمودم.» [53] . اصولا بايد توجه داشت كه حركت باب، با عنوان «بابيت»، يعني با اين ادعا آغاز شد كه من «باب» علم امام زمانم، و شهرت وي در تاريخ به ميرزا علي محمد «باب»، و شهرت آيينش به «بابيت» نيز دقيقا گوياي همين امر، و نشانگر نوعي شناختي است كه مردم - اعم از موافقان و مخالفان وي - از او و مسلكش داشته‌اند. ضمنا او پس از طرح اين ادعا، مدت كوتاهي (شش سال) بيشتر زنده نبود و در اين مدت نيز همواره در حصر و حبس قرار داشت و وي از نزديك در دسترس توده مردم نبود و بيشتر به نوايي از دور خودش بودند. در واقع، اين باور تحرك بخش اسلامي و شيعي «مهدويت» بود كه (البته با «خطاي در تشخيص مصداق»، و صحنه گرداني بازيگران سياسي) غوغاي بابيت را در ايران اسلامي شيعه برانگيخت و جمعي از شيعيان (ساده دل) را حول پرچم كسي گرد آورد كه مدعي باب امام عصر (يا العياذ بالله، خود او) بود و با نداي «يا صاحب الزمان» به جلادتها و تهورهاي بعضا كم‌نظير و شگفت‌انگيز (در برابر قواي حكومت) واداشت. جالب اينكه سران بهاييت، همه آن تحركها و جان‌فشانيها را به حساب خود واريز كرده، براي «مظلوم نمايي» و اثبات حقانيت خويش از آن خاطره تكان دهنده تاريخي بهره مي‌جويند. در حالي كه مي‌دانيم، حسينعلي بهاء (پيشواي بهاييان) پس از تبعيد از ايران به قلمرو عثماني، و گشودن دكان رياست و نهايتا اعلام نسخ بابيت و ابداع مسلك جديد، سياست تازه‌اي را اعلام و ترويج كرد كه (چنان كه خود در لوح به ناصرالدين شاه تأكيد مي‌كند) بر تندي و سرسختي و شورشگري بابيان بر ضد حكومت، مهر پايان مي‌زد و پيروان باب را به اظهار اطاعت و بندگي در برابر سلطان فرامي‌خواند. در واقع، آن تحركها و فداكاريهاي عصر ظهور باب، آتش سوختنش از باورها و عقايد شوربخش و تحرك‌آفرين شيعه، بويژه باور مهدويت و انتظار مهدي موعود (عج)، و عقايد شوربخش و تحرك‌آفرين شيعه، بويژه باور مهدويت و انتظار مهدي موعود (عج)، نشأت مي‌گرفت و اگر تحركات ياد شده را امتياز و افتخاري به شمار آوريم - كه نيست - نمره‌ي آن را بايد به آيين تشيع داد كه با آموزه‌هاي حركت آفرين و شوربخش خويش، همواره [ صفحه 91] توان تحريض و برانگيختن انبوه پيروان خويش را بر ضد ظلم و استكبار دارد.

خاطرات كينياز دالگوروكي را چه كسي در ايران منتشر كرد؟

اشاره

در اوايل قرن جاري شمسي، كتابي به عنوان ترجمه‌ي يادداشتها (يا خاطرات و اعترافات) كينياز دالگوروكي، جاسوس روسيه تزاري در ايران، در كشورمان نشر يافت كه نويسنده‌ي آن، اشعار مي‌دارد: در ژانويه 1834 برابر شعبان 1249 (حدودا دو ماه پس از وفات عباس ميرزا)، به عنوان مترجم و نايب دوم سفارت روسيه وارد تهران شد و با حسينعلي نوري بهاء و برادران وي در تهران پيوند يافت و از آنها براي جاسوسي و نيز نابودي برخي از رجال وطن‌خواه و ضد روسي پايتخت بهره گرفت. چندي بعد به روسيه بازگشت و از آنجا با مأموريتي جديد (تفرقه‌ي مذهبي بين شيعيان) به كربلا رفت و در درس سيد كاظم رشتي، با علي محمد باب شيرازي آشنا و دوست شد و به تدريج او را به ادعاي بابيت و مهدويت تشويق و تحريك كرد. سپس بار ديگر، و اين بار به عنوان وزير مختار روسيه در ايران (يعني همان پرنس دالگوروكي، سفير مشهور روسيه در ايران زمان محمد شاه و ناصرالدين شاه قاجار) به ايران بازگشت و هم خويش را مصروف نشر و ترويج مسلك باب و بهاء ساخت. ناشران خاطرات، در مقدمه‌ي كتاب، اظهار مي‌دارند كه يادداشتهاي مزبور در سالهاي 1924 و 1925 م، با عنوان يك نفر سياسي و روحاني، در مجله شرق (ارگان كميسر خارجي شوروي) به چاپ رسيده است.


اين كتاب، كه تاكنون بارها و بارها توسط ناشران گوناگون ايراني چاپ و منتشر شده است و بسياري از علاقه‌مندان به پژوهش درباره‌ي بابيت و بهاييت، با آن آشنايي دارند، به شدت مورد مخالفت بهاييان قرار دارد و آنان به عللي كه كاملا قابل درك است [54] ، اصرار دارند كه خاطرات مزبور را يكسره مجعول قلمداد كنند. [55] اين گروه، رساله‌اي نيز در 82 صفحه در رد اين كتاب نوشته‌اند كه از طرف محفل ملي روحاني بهاييان در سالهاي پس از شهريور 1320 منتشر شده است. افزون بر بهاييان، برخي از نويسندگان غير بهايي نيز، همچون مجتبي مينوي، احمد كسروي، عباس اقبال آشتياني و فريدون آدميت، اصالت كتاب خاطرات را زير سئوال برده‌اند. [56] . متقابلا، جمعي از پژوهشگران و محققان ايراني و غير ايراني، قرائني در تأييد مندرجات اين خاطرات ذكر كرده، نفي و انكار مطلق آن را بي‌وجه دانسته‌اند. آقايان مرتضي احمد. آ در كتاب پرنس دالگوروكي و ضياءالدين روحاني در مزدوران استعمار در لباس مذهب، [ صفحه 92] طي بحثي مستدل و متكي به شواهد و قرائن متعدد موجود در كتب معتبر بابي و بهايي (دال بر حمايت اعضاي سفارت روسيه در ايران - از جمله: پرنس دالگوروكي - از باب و بهاء)، نشان داده‌اند كه خاطرات منسوب به كينياز دالگوروكي مؤيدات قابل ملاحظه‌اي در تاريخ داشته، بنابراين واجد صحت و اصالت است. [57] افزون بر اين دو تن، آقايان محمدعلي خادمي (شيرازي) در بهاييان ديگر چه مي‌گويند؟...، علي‌اكبر هاشمي رفسنجاني در اميركبير يا قهرمان مبارزه با استعمار، و عباس كاظم مراد در البابيه و البهائيه و مصادر دراستهما، يادداشتهاي كينياز دالگوروكي را مورد بحث قرار داده، قرائن و شواهدي از تاريخ در تأييد مندرجات اين يادداشتها ارائه كرده‌اند. [58] نيز بايد از استناد آقاي نورالدين چهاردهي (پژوهشگر و مورخ مطلع و آشنا با تاريخچه باب و بهاء) در كتاب خويش، به خاطرات كينياز دالگوروكي ياد كرد. [59] با اين حال پژوهنده تاريخ، در نقد بهاييت، و اثبات پيوند آن با دولتهاي استعماري، نيازي به اين كتاب و امثال آن ندارد و در خود آثار اين فرقه، به قدري اسناد و شواهد تاريخي دال بر روابط سران اين فرقه با كانونهاي استكباري (از روس و انگليسي گرفته تا امريكا و صهيونيسم) يافت مي‌شود كه ما را از استناد به كتبي نظير خاطرات مستغني مي‌سازد. اما كتاب خاطرات دالگوروكي، نخست بار از چه طريقي و منبعي در اختيار جامعه ما قرار گرفته، توسط چه كساني در ايران ترجمه و نشر يافته است؟ عبدالله مستوفي، دولتمرد و مورخ عصر مشروطه پهلوي، ترجمه‌ي خاطرات دالگوروكي به فارسي را پس از استقرار دولت كمونيستي در روسيه مي‌داند. وي در كتاب مشهورش شرح زندگاني من مي‌نويسد: «... كتاب يادداشت پرنس دالگوروكي، سفير روسيه در تهران،.... بعد از كمونيست شدن روسيه به فارسي ترجمه شده است.» [60] دكتر ميمندي‌نژاد نيز، تلويحا انتشار خاطرات مزبور را به روسهاي بلشويك نسبت داده، انگيزه آن را انتقام از انگليسيها مي‌داند كه دسترنج سياسي روسهاي تزاري را ربوده، بهاييان را به طور انحصاري در اختيار گرفته بودند. وي با اشاره به حسينعلي بهاء، و با تعريض به فرزند وي (عباس ميرزا) كه از ژنرال انگليسي مدال و نشان گرفت، مي‌نويسد: جانشينان وي [مساوي بهاء] در حالي كه خود را مظهر الوهيت مي‌دانند از بندگان خدا كه انگليسي هستند مدال و نشان مي‌گيرند - البته در ازاي خدماتي كه انجام داده و مي‌دهند - اين آقايان بزرگوار تحت حمايت انگليسها در نزديكي خاك ايران مسكن دارند و به فعاليت مشغول‌اند...


نه تنها انگليسها بلكه روسها هم در فكر بودند از اين انتظار مذهبي ايرانيان استفاده كنند و آنها هم سعي نموده‌اند مهدي موعود را برسانند و چون انگليسها زرنگ‌تر بودند لذا حناي مهدي موعود را كه روسها آورده بودند رنگ نداد. روسها هم [ صفحه 93] كتبي انتشار دادند و اين فتنه‌ي سياسي را علني كردند. [61] . لنكراني، توضيحات دقيق‌تر و شفاف‌تري مي‌داد. وي مي‌فرمود: متن اين خاطرات را، اولين بار، نخستين سفير دولت كمونيست روسيه پس از سرنگوني رژيم تزاري و پيروزي انقلاب اكتبر، در ايران ترجمه و نشر داد. پارك اتابك كه فعلا جايگاه سفارت روس در تهران است روزهاي اولي كه جهت ايجاد سفارت‌خانه به بلشويكها واگذار شده بود، حالت پارك عمومي را داشت كه خانواده‌هاي تهراني به داخل آن رفته، به تفريج و تفرج مي‌پرداختند. خاطرات دالگوروكي را، در همين زمان، سفير روس كمونيست در ايران (روتشتاين) به دست عبدالحسين هژير (نخست‌وزير و وزير دربار مشهور عصر محمدرضا پهلوي) ترجمه و منتشر كرد كه آن روزها مترجم و منشي سفارت شوروي در ايران بود. مرحوم لنكراني از اينكه در بدو پيروزي انقلاب اسلامي ايران، حزب توده (و يگر ايادي رسمي و غيررسمي روس كمونيست در ايران) ناجوانمردانه از آزادي به دست آمده توسط ملت مسلمان و مبارز ايران، سوءاستفاده كرده به جاي هماهنگي و كمك به حل مشكلات تاريخي ملت، به صورتهاي گوناگون، در عقايد و باورهاي ملي و اسلامي اين ديار اخلال مي‌نمود و از جمله، جهت خدشه در اصل مسلم «مهدويت»، به حمايت از جريان استعماري بابيت مي‌پرداخت، سخت ناراحت و غمگين بود. به همين علت، در همان ايام و چندي پيش از دستگيري و فروپاشي حزب توده در ايران، گفته بود: 1. اجمالا مسلم است كه بابيت و بهاييت، از همان اوان پيدايش خود، پيوندهايي با استعمار روس تزاري داشته و از سوي سفير آنان عصر ناصرالدين شاه (پرنس دالگوروكي مشهور) كمكها و حمايتهايي دريافت مي‌كرده است، و در آثار خود بابيان و بهاييان، موارد متعددي دال بر اين واقعيت وجود دارد. 2. بعد از انفصال قفقاز شيعه از ايران، قسمتهايي از خراسان قديم هم (مثل مرو و سرخس و بخارا) به اشغال روسهاي تزاري درآمد، و از آنجا كه مهم‌ترين وسيله‌ي اخلال در معتقدات شيعه، زمينه‌سازي در اخلال اصل مسلم «مهدويت» است، به همين جهت روسها در مقام حمايت آشكار از فتنه‌ي بابيت برآمدند و بدين منظور، تحت حمايت آنها، اولين مركز تبليغاتي مهم بهاييت در عشق‌آباد، مركز تركمنستان فعلي آنها [62] ساخته شد. علت انتخاب عشق‌آباد براي تأسيس اين مركز هم (كه اولين كانون دستگاه جاسوسي بابيت در جهان است) آن بود كه اولا اكثريت جمعيت اين منطقه از برادران اهل سنت تشكيل شده است كه مي‌دانيم (در قياس با شيعيان) نسبت به مبحث مهدويت، چندان انس و تعصبي ندارند، بنابراين از دسترس شيعيان، كه نوعا در مقام ضديت با اين گونه [ صفحه 94] تشكيلات برآمده و مانع كار و فعاليت آن مي‌شوند، دور بود. در ثاني، نزديك خاك ايران قرار داشت و مي‌شد در آنجا به مرور عناصري را پرورش داده و در پوششهاي مختلف، به داخل اين كشور (كه مهد تشيع) است نفوذ داد. ضمنا دامنه‌ي نفوذ سياست بابي‌گري در داخله‌ي روسيه مي‌توانست تا قفقاز شيعه گسترش يابد و در آنجا زمينه اخلال در عقيده و از بين بردن اصل مشترك آنها - تشيع - را فراهم سازد و طبعا از اين طريق نيز ايران همسايه از آسيب اعتقادي و فرهنگي، بي‌سهم نمي‌ماند. نام آن مركز را هم مخصوصا نامي عربي «مشرق الاذكار» دادند، كه خاطره عجيبي نسبت به آنجا دارم كه به خواست خدا افشا خواهم كرد. [63] . 3. گذشته از آنكه قضيه‌ي پرنس دالگوروكي (سفير روسيه در ايران عهد ناصري) و مداخلات علني او راجع به سران مسلك باب و بهاء، اجمالا از مسلمات تاريخ بوده و اشاره‌ي به آن در كتب خود اين فرقه‌ي استعماري مورد تصديق و مايه‌ي افتخار آنها قرار گرفته است [64] ، اينك مطلبي را رسما و خيلي صريح و قاطعانه اعلام مي‌كنم كه براي محققين و پژوهشگران، بسيار مهم بوده و مي‌تواند زمينه‌ي مطالعات و تحقيقات بيشتر در اين زمينه قرار گيرد:

ما اولين دولتي در جهان بوديم كه رژيم انقلابي بلشويكي روسيه را به رسميت شناخته و با آن (در زمان لنين) رابطه برقرار كرديم و پارك اتابك، يعني همين محل كنوني سفارت روسيه، را با تن دادن سوابقي، به طور دوستانه، به عنوان سفارت‌خانه در اختيار آنها قرار داديم. البته تسهيلاتي هم از آن طرف نسبت به ايران به عمل آمده بود. 4. اولين سفير رسمي دولت انقلاب بلشويكي روسيه در ايران (موسوم به روتشتاين) كه به همين محل وارد شد، درهاي سفارت (يعني پارك اتابك پيشين) را كه محيطي باصفا بود به عنوان (به اصطلاح) عملي مردم و خلقي، به روي مردم تهران گشود و رسما اعلان كرد كه مردم مي‌توانند روزهاي جمعه، به طور رايگان و بدون قيد و شرط، از محل سفارت به عنوان گردشگاه، و محل تفرج عمومي، بهره گيرند. پيرو اين اعلام، مردم تهران نيز آنجا را تفريحگاه خود ساخته و با زن و فرزند خويش براي گردش و استراحت به آنجا مي‌رفتند (بعدها، البته تدريجا ساعات گشايش سفارت به روي مردم تقليل يافت و سپس به كلي درب سفارت‌خانه به روي مردم عادي بسته شد). راجع به اوايل آن سفارت، خاطراتي بامزه وجود دارد كه يك قلم رمانتيك بايد آن را پياده كند. علاوه بر اين، از طرف روتشتاين، به منظور ابراز (عملي) نفرت رژيم انقلابي جديد روسيه از رژيم پيشين همان كشور، افشاگريهاي عجيبي پيرامون سوابق عملكرد روسيه [ صفحه 95] تزاري و خاندان رومانف و تزارها بر ضد ايران (يعني مظالم و جناياتي كه از سوي آنان نسبت به ايرانيان صورت گرفته بود) به عمل آمد، كه يكي از آن افشاگريها كه از آرشيوهاي سري امپراتوري روس تزاري استخراج و در اختيار ايران قرار داده شد همين كتاب مشهور خاطرات كينياز دالگوروكي بود كه نقش عمال تزاري را در تأسيس فرقه‌ي بابيه و بهاييه شرح مي‌دهد، و اولين بار، متن آن را مأموران خود رژيم انقلابي كمونيست روسيه در اختيار مردم ما گذاشتند. خاطرات مزبور از سوي سفارت‌خانه روسيه بلشويك (و به قلم عبدالحسين هژير، منشي و مترجم وقت سفارت روس، و نخست‌وزير و وزير دربار مشهور و مقتول بعدي) ترجمه و منتشر شد و همان موقع، مقادير زيادي از ترجمه فارسي آن همه جا را پر كرد و در داخله خود سفارت هم بين جماعت مردم (كه جهت تفرج بدانجا مي‌رفتند) دست به دست مي‌گشت. [65] در بين افشاگريهاي سفارت، مطالب ديگري هم غير از خاطرات دالگوروكي وجود داشت كه موضوع آن در خاطرم نمانده و اين يكي هم - چون از جهاتي، حساس‌تر بود و كرارا هم به چاپ رسيده و مي‌شود - به يادم مانده است. رژيم انقلابي روسيه - چنان كه گفتم - با اين افشاگريها مي‌خواست، ضمن اظهار تأسف از مظالم روسهاي تزاري در ايران، به اصطلاح برساند كه ما از اين گونه دسايس و مداخله‌هاي استعماري در ايران متنفر و بيزار مي‌باشيم و رويه‌ي شيطاني اسلاف خود را تعقيب نمي‌كنيم. آن وقت اينها (مساوي توده‌ايها وابسته به روس كمونيست) از بابيه به عنوان يكي از جنبشهاي انقلابي ايران و از قرة العين (با آن افتضاح بدشت‌اش) اين گونه تعريف و دفاع مي‌كنند! 5. من نمي‌دانم چه علاقه و عشقي است كه اين آقايان كميته‌ي حزب توده به مؤنث و مذكر اين انشعاب جاسوسي مخلوق دوران امپراتوري روسيه دارند؟! مثلا آقاي تئوريسين حزب توده در فصلي از كتاب خود برخي بررسيها درباره‌ي جهان‌بينيها و جنبشهاي اجتماعي در ايران، تيتر مي‌زند: «جنبش بابيان، آخرين و بزرگ‌ترين جنبش قرون وسطايي كه بر آن، مهر و نشاني از عصر نوين است.» [66] در همان كتاب مي‌گويد: جنبش بابيان «در تاريخ كشور ما داراي قدرتي است والا، و سزا نيست كه بر پايه‌ي ذهنيات مذهبي و غيره آن را ناچيز گرفت...»! [67] و در جاي ديگر ادعا مي‌كند كه: قرة العين «بي‌شك از اعاظم زنان تاريخ كشور ما است»! [68] همچنين مي‌افزايد: «بابياني مانند باب الباب (مقصود، ملا حسين بشرويه است)، قدوس (ملا محمدعلي بارفروش)، حجت (ملا محمدعلي زنجاني)، دارابي (سيد يحيي) و بويژه طاهره از سيماهاي شگرف و تابناك جنبشهاي انقلابي ايران هستند»! [69] . [ صفحه 96] از مطالبي كه آقاي تئوريسين حزب راجع به قضيه‌ي بدشت در اين كتاب آورده كاملا برمي‌آيد كه منشأ عظمت و محبوبيت قرة العين پيش اينها آن است كه، گستاخانه، خود را «بي‌پرده» و «بي‌حجاب» به جمعيت عرضه داشته است. [70] مطالعه‌ي فصل مربوط به بابيت در كتاب آقاي تئوريسين، مخصوصا قسمت مربوط به قضيه‌ي بدشت در آن فصل، به خوبي گوياي اسرار پيش‌بيني شده‌ي سران اين فرقه (و رمز تعريف و تجليل ماركسيستها از آنها) است، كه كياست و سرعت عمل شهيد ميرزا تقي خان اميركبير با از بين بردن سيد علي محمد باب، فرصت تكميل ديكته‌هاي استعمار تزاري را از او گرفته است. مي‌خواهيم بدانيم چرا همان فتنه بابيت (كه طبق اسناد منتشره توسط سفارت روسيه‌ي بلشويكي، مخلوق دسايس پرنس دالگوروكي سفير استعمار روسيه‌ي تزاري بوده است)، مورد حمايت اين روشنفكران روسوفيل بومي ما قرار گرفته؟! اگر اين دين‌سازي و فتنه‌انگيزي تزارها به دست عوامل داخلي‌شان در ايران خوب و آزاديخواهانه بوده، چرا سران انقلاب اكتبر روسيه آنها را قتل عام و قلع ماده كردند كه حتي ادعاي يك دختر كه ادعاي نسبت خود را به خاندان سلطنتي از بين رفته روسيه (سلسله تزاري رومانوف) مي‌كرد تا آخر هم ادعايش به جايي نرسيد؟!


و اگر بد بود اين آقايان چرا كتابها و فصلها و نشريه‌ها و خطابه‌ها و تبليغات و تجليلها از آن دستگاه جاسوسي روس تزاري حمايت كرده و مي‌كنند و كتابها در مدح و و دفاع از بابيت نوشته و منتشر مي‌كنند و چه مبالغه‌ها و تجليلها از ماده و نركنيز و غلامهاي روسيه تزاري (يعني رؤسا و سردمدارهاي فتنه‌ي باب) كرده و مي‌كنند و به حمايت آنها با مخالفين اين دستگاه جاسوسي مي‌جنگند... در اوايل دهه‌ي 1360 ش، خاطرات منسوب به كينياز دالگوروكي را مطالعه كردم. روزي به خدمت لنكراني رسيدم و در خلال صحبت، قسمتهايي از خاطرات مزبور را براي ايشان بازگو كردم. از جمله بخش مربوط به روابط دالگوروكي با يكي از روحانيون تهران، موسوم به شيخ محمد، كه طبق آنچه در خاطرات مزبور آمده، فردي بود مازندراني‌الاصل و اصالتا اهل قريه‌ي اسك (از توابع لاريجان) كه در كوچه وقفي نزديك سفارت‌خانه وقت روسيه در تهران سكونت داشت. دالگوروكي وي را به عنوان معلم زبان عربي خود برگزيد و با او ارتباطي وثيق به هم زد، نزد وي اظهار تشرف به اسلام كرد و حتي برادرزاده‌ي وي (زيور) را به همسري گرفت. [71] . مرحوم لنكراني، كه قبلا اين داستان را در كتاب خاطرات خوانده و از آن مسبوق بود، به طور مستند و نشاندار، مؤيدات تاريخي جالبي را براي وجود روحانيي با همين اسم و مشخصات در محل ياد شده بيان داشت. ايشان به نقل از يكي از پيرمردان تهران در دوران قاجاريه، در محضر پدرشان آيت الله [ صفحه 97] حاج شيخ علي لنكراني، از شيخي محمد نامي اسم مي‌برد كه از روحانيون تهران بود و در همان جا مي‌زيست كه كتاب خاطرات ذكر مي‌كند و خصوصيات و احوالش نيز تماما با «شيخ محمد» مذكور در كتاب خاطرات دالگوروكي انطباق داشت. مرحوم لنكراني، با توجه به اين گونه قرائن، و بويژه انتشار رسمي خاطرات از سوي سفارت‌خانه يك دولت معتبر، در كل، معتقد به اصالت تاريخي خاطرات منسوب به پرنس دالگوروكي بود و اعتبار آن را صريحا و كتبا تأييد مي‌نمود. در همان جا، از آقاي لنكراني پرسيدم: چگونه و چرا كينياز دالگوروكي - طبق آنچه در يادداشتهاي منسوب به او آمده - خود را «لنكراني» قلمداد كرده با نام «شيخ عيسي لنكراني» در كربلا وارد عمل شده است؟ ايشان پاسخ داد: اينكه دالگوروكي خود را لنكراني (و در واقع، جزء اهالي قفقاز و روسيه) جا زده، براي آن بوده كه شباهت خود به روسها را توجيه كند. و اما اينكه چرا از ميان آن همه شهرها قفقاز، لنكران را برگزيده، علتش مي‌تواند اين باشد كه شهر لنكران در قفقاز آن روزگار (و حتي تا امروز) مركز عملي و ديني منطقه محسوب مي‌شده و حكم «قم» در ايران امروز را داشته است، لذا است كه خود را به عنوان شيخ عيسي لنكراني معرفي كرده است.

پيوند سران باب و بهاء با استعمار تزاري

چنانكه مرحوم لنكراني تأييد كرده، در آثار خود بابيان و بهاييان نكات بسياري دال بر پيوند سران اين دو فرقه با دولت روس تزاري وجود دارد كه به برخي از آنها ذيلا اشاره مي‌كنيم: اقدام كنسول روسيه در تبريز توسط نقاش كنسولخانه از جسد باب صبح روز بعد از اعدام [72] ؛ وعده‌ي ملا محمدعلي زنجاني (رئيس بابيان زنجان) به پيروانش هنگام جنگ با قشون اميركبير، مبني بر حمايت امپراتوري روس از آنها [73] ؛ اعتراض سفير روسيه (پرنس دالگوروكي) به امير بابت سركوب و قلع و قمع بابيان شورشگر در زنجان [74] ، اقدام دالگوروكي (براي نجات حسينعلي بهاء از زندان ناصرالدين شاه) پس از واقعه‌ي ترور نافرجام شاه، و بدرقه‌ي او توسط غلامان سفارت تا مرز عراق [75] ؛ و صدور لوح از سوي حسينعلي بهاء خطاب به امپراتور روس (الكساندر دوم) در تشكر از الطاف امپراتور و سفير او (دالگوروكي) در ايران.

[76] . همچنين مي‌توان به نكات در خور تأمل زير اشاره كرد: عضويت بستگان نزديك حسينعلي بهاء به عنوان منشي در سفارت روسيه در ايران: ميرزا حسين نوري (برادر بزرگ‌تر حسينعلي بهاء و ميرزا يحيي صبح ازل)، ميرزا مجيد خان (شوهر خواهر بهاء) و ميرزا ابوالقاسم خان آهي (خواهرزاده‌ي بهاء) [77] ؛ پيوند نزديك اعضاي خاندان افنان (خويشاوندان مادري باب و [ صفحه 98] نمايندگان عباس افندي در ايران) با سفارت روسيه و فعاليت حاجي ميرزا محمدتقي افنان وكيل الدوله و برادران و پسرانش به عنوان نمايندگان تجاري روسيه در بمبئي و يزد، و نيز عضويت آقا علي حيدر شيرواني (بهايي و از شركاي تجاري خاندان افنان) در سفارت روسيه در تهران [78] ؛ عضويت عزيزالله خان ورقاء، از اعاظم بهاييان تهران در بانك استقراضي روس در تهران، و عضويت برادر وي (ولي الله خان) در سفارت روسيه [79] ؛ رهايي ميرزا حيدرعلي اسكويي و گروهي از بهاييان از زندان شجاع الدوله حاكم آن شهر با مداخله‌ي كنسولهاي روسيه و فرانسه در تبريز، و اقدام غيرمعمول كنسول روسيه به انتقال بهاييان با درشكه‌ي شخصي خود از زندان به كنسولگري و پذيرايي از ايشان [80] ؛ حمايت سفارت روسيه از ورقاء (يكي از سران بهاييت) و ميرزا حسين زنجاني، زندانيان علاءالدوله حاكم زنجان [81] ؛ تأليف كتابهاي متعدد توسط رزن روسي و كاپيتان تومانسكي راجع به بابيه و بهاييه. [82] . نمونه‌هايي از اعتراف دو تن از سران بهاييت درباره پادرمياني و وساطت پرنس دالگوروكي براي آزادي و حفظ جان حسينعلي بهاء از گزند دولت ايران بدين قرار است: شوقي افندي (نواده و جانشين عباس افندي) با اشاره به ماجراي ترور شاه مي‌نويسد: «روز بعد با نهايت متانت و خونسردي به جانب نياوران مقر اردوي سلطنتي رهسپار شدند. در زرگنده ميرزا مجيد شوهر همشيره‌ي مبارك كه در خدمت سفير روس پرنس دالگوركي Dalgoroki Prince سمت منشي‌گري داشت آن حضرت را ملاقات و ايشان را به منزل خويش كه متصل به خانه‌ي سفير بود رهبري و دعوت نمود. آدمهاي حاجي علي خان حاجب‌الدوله چون از ورود آن حضرت باخبر شدند موضوع را به مشاراليه اطلاع دادند و مراتب را شخصا به عرض شاه رسانيد. شاه از استماع اين خبر غرق درياي تعجب و حيرت شد و معتمدين مخصوص به سفارت فرستاد تا آن وجود مقدس را كه به دخالت در اين حادثه متهم داشته بودند تحويل گرفته نزد شاه بياورند. سفير روس از تسليم حضرت بهاءالله امتناع ورزيد و از هيكل مبارك تقاضا نمود كه به خانه‌ي صدراعظم تشريف ببرند. ضمنا از مشاراليه به طور صريح و رسمي خواستار گرديد امانتي را كه دولت روس به وي مي‌سپارد در حفظ و حراست او بكوشد. [83] . عبدالحميد اشراق خاوري، مبلغ و مورخ مشهور بهايي نيز خاطرنشان مي‌سازد: ناصرالدين شاه «فورا مأموري فرستاد تا حضرت بهاءالله را از سفارت روس تحويل گرفته نزد شاه بياورد. سفير روس از تسليم حضرت بهاءالله به مأمور شاه امتناع ورزيد و به آن حضرت گفت كه به منزل صدراعظم برويد و كاغذي به صدراعظم نوشت كه بايد حضرت بهاءالله را از طرف من پذيرايي كني و در حفظ اين امانت بسيار كوشش نمايي و اگر آسيبي به بهاءالله برسد و حادثه‌اي رخ دهد شخص تو مسئول سفارت روس خواهي بود.» [84] . [ صفحه 99]

مشرق الاذكار عشق‌آباد، روسيه و بهاييت

لرد كرزن در كتاب مشهور خود ايران و قضيه‌ي ايران، از عشق‌آباد به عنوان «پايتخت نظامي و اداري روس در شمال ايران» ياد كرده [85] از اهميت سياسي - اقتصادي - سوق‌الجيشي مهم آن براي روسها پرده برمي‌دارد. [86] ويلهلم ليتن، كنسول آلمان در جنگ جهاني اول در تبريز، تصريح مي‌كند كه جاده‌ي عشق‌آباد - قوچان - مشهد «براي روسها ارزش بسياري داشت.» [87] اظهارات اين دو كارشناس غربي را، كتابچه‌ي محرمانه‌اي نيز كه كلنل زالاطارف در سال 1360 ق پيرامون جزييات بنيه نظامي و وضعيت سوق الجيشي ايران، و شيوه‌ها و راههاي مناسب براي حمله و تصرف نظامي اين كشور، نوشته، در مجمع سران ارتش روسيه با حضور برادر امپراتور قرائت كرده است، كاملا تأييد مي‌كند. [88] در زمان ناصرالدين شاه، روسها فشار شديدي به دولت ايران مي‌آوردند كه از قوچان و مشهد به سمت عشق‌آباد روسيه جاده بكشد. [89] اما در آستانه آخرين سفر ناصرالدين شاه به اروپا (1306 ق) سفير وقت روسيه در ايران پرنس دالگوروكي (با پرنس دالگوروكي سفير ايران در زمان علي محمد باب اشتباه نشود) با خشونت تمام، حكومت ايران را براي انجام برخي از تقاضاهاي استعماري روسيه، زير فشار قرار داد و دولت ايران ناگزير از اجابت درخواست روسها شد. يكي از اين تقاضاها، اتمام راه شوسه ميان مشهد و عشق‌آباد روسيه (مركز تجمع و تبليغ بهاييها) بود. [90] . در واقع، بناي عشق‌آباد، جزيي از استراتژي تجاوزكارانه روسيه در طول قرن نوزدهم (مبني بر بلع شمال ايران) بوده است كه با تصرف و تسخير نظامي پياپي ايالات شمال و غرب خراسان بزرگ قديم (مرو، سرخس، بخارا، و....) آغاز شده بود، و موضوعاتي چون تجمع بهاييان و تشكيل مشرق الاذكار آنان در آن شهر با حمايت جدي و آشكار روسيه را، بايد در چارچوب استراتژي ياد شده تلقي كرد. كسروي مي‌نويسد: آنچه دانسته‌ايم [حسينعلي] بهاء در تهران با كاركنان سياسي روس به همبستگي مي‌داشته، و اين بوده چون به زندان افتاد روسيان به رهاييش كوشيده و از تهران تا بغداد غلامي از كنسولخانه همراهش گردانيده‌اند. پس از آن نيز دولت امپراتوري روس در نهان و آشكار هواداري از بهاء و دسته‌ي او نشان مي‌داده. اين است در عشق‌آباد و ديگر جاها آزادي به ايشان داده شد. [91] . سخن كسروي را خود بهاييان تأييد كرده‌اند. فاضل مازندراني، به تفصيل تاريخچه‌ي بناي مشرق الاذكار عشق‌آباد، و حمايتها و مساعدتهاي بي‌دريغ روسها از آنان در جريان احداث اين بنا، را شرح داده است. [92] بر پايه‌ي اين كتاب، در 1304 ق يكي از اقوام علي محمد [ صفحه 100] باب، موسوم به حاجي ميرزا محمدعلي افنان شيرازي، طبق دستور بهاء، زمين مشهور به زمين اعظم را از اعظم نام، صاحب آن، خريد و عمارتي بر ساختمان آن افزود. تا شانزده سال پس از آن تاريخ، بهاييان از آنجا به عنوان معبد استفاده مي‌كردند و مجالس و محافل‌شان در آنجا برگزار مي‌شد. در 1311 ق علي‌اكبر معماري يزدي بهايي، از سوي عباس افندي مأموريت يافت كه نقشه مشرق الاذكار را براساس 9 كشيده و به نظر وي برساند. سپس به تدريج وجوهي جمع‌آوري شد و زمينهاي ديگري در كنار زمين اعظم خريداري گرديد تا اينكه در سال 1317 ق حاجي ميرزا محمدتقي افنان (نماينده‌ي تجاري و وكيل الدوله دولت روسيه، [93] ، و برادر ميرزا محمدعلي افنان) از جناب عباس افندي مأمور ساختن مشرق الاذكار شد.

وكيل الدوله در 1319 ق به عشق‌آباد آمد و با مساعدت محفل بهايي در آن شهر كار تخريب ساختمان موجود در زمين اعظم را براي احداث مشرق الاذكار در 28 رجب 1320 آغاز كرد. «در آن وقت تمام بهاييان عشق‌آباد و اطراف به هزار نمي‌رسيدند.» در رمضان 1320 برابر 28 نوامبر 1904، ژنرال «سوبوتيج، والي بلد كه... محبت ابرار [مساوي بهاييان را] در دل داشت با جمعي كثير از اعضاي حكومتي و هم جمعيتي كثير از بهاييان حاضر شده و در وسط عمارت كه مرتفع‌تر از همه جا بود چادر افراشته، زينت نموده، فرشهاي نفيس گستردند و ميز و كراسي [94] چيدند و فواكه و حلويات كه در خور حضور جنرال مذكور بود حاضر ساختند و جنرال اوراق تاريخ بنا كه به خط روسي و هم فارسي مرقوم شد [ه] و در جعبه‌ي فضه [95] قرار داشت در محلي كه براي دفن مقرر گشت زيرا اولين سنگ بنا نهاد و در حالي كه حاجي وكيل الدوله نشانهاي دولت روس و امير بخارا [را] نصب بر لباسش داشت و پهلوي جنرال سوبوتيچ ايستاده بود فتوغراف اجتماعي [مساوي عكس دسته‌جمعي] برداشتند. آن وقت اطراف محل مذكور را با سمنت محكم ساختند و و سنگ اول بنا را گذاشتند. پس با صاحب منصبان در سراپرده نشسته چاي و شيريني صرف گشت و اظهار محبت و ملاطفت و رضا نسبت به اهل بها نمودند و همگي ابراز شادماني از جهت بناء معبد كردند و تني از بهاييان خطابه [اي] مشتمل بر حمد و ثناي الهي و ذكر خير سلاطين عادل و وزراء كامل انشاء و قرائت كردند و آحاد بهاييان به مدح و دعاي دولت عادله‌ي [روسيه] رطب اللسان گشتند...» [96] . پس از آن بهاييان با فوريت و سرعت دست به كار شدند و مجموعا در طول پنج سال عمليات احداث مشرق الاذكار را به پايان رسانيد. «در اولين سال كه مشرق الاذكار بنياد شد چون بهاييان از حكومت [روسيه] مهندس كارداني خواستند..


. اكنف كه مهندس كامل بود تعيين گرديد و مقارن بناء مشرق الاذكار، كليساي ملي نيز در عشق‌آباد بنا گرديد و اكنف، مهندس اين هر دو بنا بود و در كمال فعاليت و جديت كار كرد و در حقيقت به كفايت او بود كه عمده عمارت بدين عظمت در ظرف دو سال ساخته شد...» [97] وكيل الدوله در شوال 1328 با بدرقه‌ي گرم بهاييان، [ صفحه 101] عشق‌آباد را به عزم ديدار با عباس افندي ترك كرد و پس از رفتن او باز هم كار خريداري زمينهاي اطراف مشرق الاذكار و توسعه‌ي بناي آن ادامه يافت. [98] . افزون بر آنچه گذشت، در سال 1335 ق/ 1917 م مجله‌ي بهايي خورشيد خاور به زبان فارسي و تحت مديريت سيد مهدي گلپايگاني (مبلغ مشهور بهايي) در عشق‌آباد تأسيس شد. اين مجله، ضمن تبليغ مسلك بهاييت، به مقالات ضد بهايي مشهد پاسخ داد و اين امر سبب شد كه ورود آن به خراسان از سوي متدينين ممنوع گردد. لذا ورود و پخش آن در ايران، از طريق گيلان انجام مي‌گرفت. پس از انقلاب اكتبر چند بار مجله تعطيل شد ولي با دوندگي بهاييان دوباره جواز نشر يافت. [99] . نمونه ديگر حمايت آشكار روسها از بهاييان در عشق‌آباد را مي‌توان در ماجراي قتل محمدرضا اصفهاني مشاهده كرد كه فردي بهايي و مقيم عشق‌آباد بود و در 12 محرم 1307) به علت توهين به مقدسات اسلامي) به دست جمعي از ايرانيان شيعه‌ي ساكن عشق‌آباد به قتل رسيد. [100] . به نوشته‌ي آواره در الكواكب الدريه (از تواريخ معتبر بهايي)، پس از قتل محمدرضا اصفهاني، ميرزا ابوالفضل گلپايگاني (مبلغ مشهور بهايي) و جمعي از بهاييان با قمروف (كاماروف) «ژنرال روسيه» و حاكم «خوارزم و تركمانيه» در عمارت حكومتي ديدار كردند و كاماروف «با غايت ملاطفت و مهرباني، مستفسر حالات و مقصود از ملاقات» آنها شد و ميرزا ابوالفضل با تأكيد بر اينكه «قريب نه سال است اين طايفه بهاييه در ظل مرحمت دولت بهيه در عشق‌آباد متوقف و به تجارت و زراعت مشغول‌اند» اظهار داشت: «حزب شيعه» يكي از بهاييان (موسوم به حاج محمدرضا اصفهاني) را كشته و باز هم قصد تعرض دارند «و اكنون مقصود از مزاحمت اينكه آنچه اولياي ايالت امر و مقرر فرمايند اطاعت شود و بدون اذن و اطلاع بزرگان بلد حركتي نكنيم.» [101] پس از آن ديدار و گفتگو كه ژنرال روسي «با كمال رأفت» با آنان «معامله» و رفتار مي‌كند [102] ، خشانريسكي قاضي عسكر روسيه (سود اعظم) براي تحقيق پيرامون اين ترور، و صدور حكم قضايي درباره‌ي عاملين آن، از سوي تزار روس به عشق‌آباد مي‌آيد و در نهايت به نفع بهاييان داوري كرده، حكم به قتل دو تن از مسلمانان و نفي ابد و طولاني چند تن ديگر مي‌دهد و هنگام اجراي حكم اعدام، مجازات آن دو را نيز به تبعيد و حبس پانزده ساله در سيبري (كه در واقع مرگ تدريجي با اعمال شاقه بود) تغيير مي‌دهند و منت آن را بر سر مسلمانها مي‌نهند كه به اصطلاح بهاييان، قاتلان را بخشيده و از مرگ نجات داده‌اند! [103] . ميرزا ابوالفضل گلپايگاني، كه در جريان واقعه حضور داشته، خود در نامه به ميرزا اسدالله خان مي‌نويسد: «وعداتي كه از دولت قويه بهيه‌ي روسيه اطال الله ذيلها من المغرب الي المشرق و من الشمال الي الجنوب... در اين محاكمه ظاهر شد شايسته است ثبت در تواريخ و سزاوار مذاكره‌ي دوستان در [ صفحه 102] جميع ديار و بلدان است... و جميع دوستان به دعاوي دوام عمر و دولت و ازدياد حشمت و شوكت اعلي حضرت امپراتور اعظم الكساندر سوم و اولياء دولت قوي شوكتش اشتغال ورزند.» [104] . بعد از واقعه‌ي مزبور، «بهاييان عشق‌آباد رسميت و اهميت يافتند» و در «سنه‌ي هزار و سيصد و يازده مدرسه‌ي رسمي افتتاح دادند و در سال هزار و سيصد و بيست هجري مطابق 1902 ميلادي معبد جليل و مشرق الاذكار عظيم برپا كردند.» [105] . به قول آواره «بعد از شهادت حاجي محمدرضا و محاكماتي كه به عمل آمد، دولت روس بهاييان را به رسميت شناخت و قمراف [مساوي كاماروف]، حاكم تركستان، به معاونت و مساعدت ايشان پرداخت. حتي خودش اظهار كرد كه در اينجا معبد بسازيد تا در ظل اقتدار دولت روسيه رسميت يابيد. از آن به بعد بهاييان دم به دم و قدم به قدم رو به سر منزل ترقي ره فرسا شدند تا آنكه پس از قليل مدتي مدرسه رسمي در همان زمين اعظم افتتاح دادند.» [106] او مي‌افزايد: «از نكات نگفته آنكه: شهدالله روسها چه در دوره‌ي تزاري و ايام استبداد و چه بعد از جمهوريت، از هر جهت، بهاييان را راحت گذاشته ابدا ممانعت در مقاصد روحانيه ايشان ننموده بلكه تا حدي كه مرام ايشان مفيد به حال عموم و موافق تمدن بوده بر اجراي آن مساعدت كردند.» [107] .

مبارزه‌ي لنكراني با مشرق الاذكار

مرحوم لنكراني بارها مي‌فرمود: «نقشه و برنامه بهاييها در «مشرق الاذكار» عشق‌آباد را من برهم زدم!»، اما متأسفانه هيچ‌گاه پيش نيامد كه از ايشان بپرسيم قضيه چه بوده و چگونه آن را برهم زده‌اند. همين قدر مي‌دانيم كه وي (به جرم مبارزه‌ي بي‌پروا با رضاخان، و جمهوري ساختگي و فرمايشي او) از سوي ديكتاتور نوظهور همراه آيت‌الله حاج سيد رضا فيروزآبادي و چند تن ديگر در شب 30 تير 1303 / 18 ذي‌حجه‌ي 1342 به كلات نادي (در مرز خراسان) سپس شهر مشهد تبعيد شد و در پاييز همان سال به وساطت آيت الله شيخ مرتضي آشتياني از تبعيد آزاد گرديد.


او از طريق قفقاز به تهران بازگشت و در آن ميان، با مقامات روس كمونيست به گفتگو نشسته، آنان را در جريان مسائل «واقعي» ايران قرار داد و با افشاي ماهيت «استعماري / انگليسي» رضاخان، اشتباه «استراتژيك» سفير وقت شوروي در ايران (شومياتسكي) و عناصر چپ مرتبط با او (به ويژه سليمان ميرزا و ياران او در حزب سوسياليست) در كمك به رضاخان (به عنوان افسري «خلقي» و آزاديخواه) را برملا ساخت و ثابت كرد كه با اين اشتباه، چه كلاه بزرگي بر سر كرملين رفته است. اين گفتگوها مؤثر واقع شد و زمينه‌ساز عزل شومياتسكي، و محاكمه و مجازات او در روسيه شد. دولت اتحاد جماهير شوروي (زمان رياست استالين) از سال 1307 ش / 1928 م به بعد [ صفحه 103] (بويژه در آستانه جنگ جهاني دوم (سالهاي 1314 و 1317 / 1935 و 1938) دست به تصرف مشرق الاذكار عشق‌آباد زد و آن را تبديل به موزه كرد. همچنين، در سطحي وسيعي، به دستگيري و تبعيد بهاييان به نقاط مختلف روسيه (نظير سيبري) و بعضا ايران پرداخت، اموال و كتب ايشان را ضبط و محافل و مدارس ايشان را تعطيل كرد و فعاليتهاي اجتماعي و تبليغاتي آنها را در عشق‌آباد و ديگر نقاط روسيه (از تركستان تا قفقاز) ممنوع ساخت. [108] . خان ملك ساساني (مورخ پراطلاع معاصر، و سفير ايران در پايتخت عثماني پس از جنگ جهاني اول) در تحليل برخورد تند بلشويكها با بهاييان، ضمن اشاره به پيوند اعضاي اين فرقه با سفارت انگليس و سازمان اينتليجنت سرويس بريتانيا در دوران قاجار، مي‌نويسد: بعد از جنگ بين‌المللي اول كه حكومت شوروي در روسيه برقرار شد، در عشق‌آباد كه مركز اجتماع و عمليات بهاييها بود. بالشويكها درون مشرق الاذكار شبكه جاسوسي به نفع انگليسها كشف كرده، قريب يكصد نفر از وجوه بهاييهاي آنجا را معدوم ساختند. همچنين جاسوساني كه در جنگ بين‌المللي اول عربها را در سوريه و حجاز و نجد و شرق اردن براي جدا شدن از عثمانيها و به دست آوردن استقلال تبليغ مي‌كردند، همه از بهاييها [بوده] و به دستور انگليسها اين تبليغات را انجام مي‌دادند. از جمله آنها، يكي حسين روحي بود كه پدرش اهل آذربايجان، و گويا در مصر متولد شده بود و در سفارت انگليس مقيم قاهره منشي بود و در جنگ بين‌الملل اول پولهايي كه بايستي ميان عربها تقسيم شود او مي‌برد و مي‌رساند و بعد هم مطابق آخرين اطلاعي كه به من رسيد در فلسطين وزير فرهنگ شده بود. و نيز برادران افنان كه خود را از خويشاوندان ميرزا علي محمد باب مي‌دانستند در وقت تشكيل دولت عراق دست‌اندركار كليه‌ي امور عراق بودند... [109] .

روتشتاين، هژير و پارك اتابك

تئودور روتشتاين، اولين وزير مختار رسمي شوروي در ايران است كه در روز 6 ارديبهشت 26) 1300 آوريل 1921) وارد تهران شد و پس از ديدار با احمد شاه قاجار، وليعهد (محمدحسن ميرزا) و نيز نخست‌وزير وقت (سيد ضياءالدين طباطبايي) در 8 ارديبهشت كار خويش را آغاز كرد. [110] . وي با سيد ضياء رهبر سياسي كودتاي انگليسي 1299 ميانه‌ي گرمي نداشت و حتي دو منشي ايراني سفارت (به نامهاي ميرزا يوسف خان و ميرزا عبدالله خان) را كه دريافته بود جاسوسهاي سيد در سفارت‌اند اخراج كرد. او با احمد شاه (كه دل پري از نخست‌وزير [ صفحه 104] اجباري و انگلوفيل خود داشت) بر ضد سيد وارد گفتگو و مذاكره شد و به عزل وي از نخست‌وزيري كمك كرد. [111] متقابلا كوشيد با عناصر و مطبوعات مبارز (بويژه چپ) تماس گرفته، آنان را در مبارزه با رقيب لندني خويش مدد رساند و در اين راه نيز توفيقاتي كسب كرده و توانست به زودي روابط گرمي با ايشان به هم زند. [112] البته از رضاخان نيز (كه كانون قدرت نظامي بود) غافل نبود. چنان كه رضاخان هم با او بازي مي‌كرد و در نهايت كارشان به رويارويي كشيد. [113] . باري، روتشتاين در 23 ارديبهشت 1300 با صدور اعلاميه‌اي در تهران اشعار داشت كه باغ بزرگ سفارت روسيه (پارك اتابك سابق) به روي عموم براي گردش و هواخوري در روزهاي جمعه باز مي‌باشد. اعلاميه ياد شده با استقبال مردم روبه‌رو شد.

اميركبير؛ نقش بي بديل در سركوب فتنه باب

اشاره

قتل باب و قلع و قمع آشوب بابيان در دوران قاجار، توسط شادروان ميرزا تقي خان اميركبير (صدراعظم ناصرالدين شاه) صورت گرفته است. مرحوم لنكراني در مقدمه خاطرات مستر همفر، صص 5 -6، با اشاره به اين نكته كه «علي محمد باب پس از باز شدن مشت رسوايي‌اش، با كفايت و درايت بزرگمرد تاريخ ايران مرحوم ميرزا تقي خان اميركبير اعدام شد» مي‌نويسد: مرحوم ميرزا تقي خان اميركبير زمان واقعه علي محمد باب، عنوان امير نظام داشت و اين فرقه مخلوق اجانب و جاسوس آنها، براي اينكه از عظمت و شرافت و نام نيك بلند آوازه آن بزرگمرد ضرر نبرده باشند كشتن او [باب] را پاي ناصرالدين شاه حساب كرده‌اند و لي در نظر عامه نام مرحوم امير را كه اصيل در قتل او بوده مسكوت گذارده اند، ولي در كتابهاي خصوصي آنها كه در دست هست مرحوم امير را كه اصيل در [از] بين بردن علي محمد جاسوس مخلوق خارجيها بوده صراحتا به باد فحش گرفته‌اند. لازم است ملت ايران متوجه اين نكته باشد كه اميركبير بيدار دل تا چه حد عاقبت‌انديش بوده است و قضيه قرة العين راجع به ناصرالدين شاه معروف است كه به چه تدبيري قبل از مواجهه آن فتانه با شاه، ناصرالدين شاه را در مقابل امر واقع شده قرار داده و آن زن اباهي عاري از هر قيد و بند را سر به نيست كرده است.

اعتراف مورخان به نقش كليدي امير در پايان دادن به آشوب بابيان

مورخان (اعم از مسلمان و غيرمسلمان) همگي اتفاق‌نظر دارند كه عامل اصلي سركوب [ صفحه 105] فتنه‌ي بابيان، و اعدام پيشواي آنان (باب)، شخص اميركبير بوده است. مهدي بامداد، يكي از اقدامات امير در زمان صدارت را، در كنار «اصلاح امور مالياتي، ارتش، تنظيم بودجه و تعديل جمع و خرج مملكتي»، «قلع و قمع فتنه‌ي» تجزيه‌طلبانه «حسن خان سالار در خراسان»، «برافراشتن بيرق ايران در ممالك خارجه»، «تأسيس دارالفنون» و «ايجاد روزنامه‌ي وقايع اتفاقيه»، «فرونشاندن انقلاب بابيان» مي‌داند [114] و با اشاره به «شورشها و انقلابات خونين» پيروان باب در ابتداي سلطنت ناصرالدين شاه در نقاط مختلف كشور مي‌نويسد: «اگر عرضه، كفايت، درايت، لياقت و مديريت ميرزا تقي خان اميركبير در امور نبود غائله و دامنه شورشها به اين زوديها خاموش نمي‌شد و در اين صورت حتمي بود كه وضع دولت و ملت ايران دگرگون مي‌گرديد.» [115] دكتر عبدالحسين نوايي نيز، نقش امير در قلع و قمع بابيه را بسيار تعيين كننده مي‌داند و مي‌نويسد: «ميرزا تقي خان.... با قتل باب در تبريز و سركوب كردن فتنه‌ي زنجان و نيريز بساط باب را در ايران واژگون ساخت و نگذاشت كه ريشه‌ي فساد بيش از اين در اين سرزمين جاي‌گير گردد.» [116] نورالدين چهاردهي، شخصيت پراطلاع از بابيت و بهاييت، نيز مي‌نويسد:

«اين ناچيز از بزرگان ازليها و بهاييها شنيده است كه باب و افراد حروف حي [مساوي ياران برجسته‌ي باب] همگي در صدد تغيير رژيم قاجاريه بوده و به جاي آن، تمامي قواي خود را مصروف برپا شدن حكومت بيان [نموده] بودند و اگر ميرزا تقي خان اميركبير نبود مسلما به مقصود خود مي‌رسيدند.» [117] بهاييان سخنان چهاردهي را تأييد كرده‌اند. [118] به قول ويليام هاچر و دوگلاس مارتين، نويسندگان كتاب ديانت بهايي آيين فراگير جهاني: «ميرزا تقي خان صدراعظم ايران... مقتدرترين دشمن امر بديع [مساوي بهاييت] شمرده مي‌شود.» [119] . اميركبير، حسينعلي بهاء را نيز در 1267 به كربلا تبعيد كرد [120] و دايي باب (حاجي سيد علي تاجر شيرازي) را نيز كه در توطئه ترور امير با بابيان همدست بود دستگير و به علت عدم اظهار توبه، به مجازات رساند. [121] . افزون بر آن، حواريون و ياران باوفا و پابرجاي اميركبير نظير آيت‌الله العظمي حاج شيخ عبدالحسين تهراني (وصي اميركبير)، حاج ميرزا محمدهاشم طباطبايي (منشي مخصوص و محرم راز امير)، عزيز خان مكري سردار كل (داماد اميركبير) و ميرزا سعيد خان مؤتمن الملك (كاتب سر امير و وزير امور خارجه ناصرالدين شاه به سفارش امير در سالهاي پس از قتل وي) سخت با بابيه و بهاييه مخالف بودند و در قلع و قمع ريشه‌هاي آن در ايران و عراق اهتمام شايان داشتند. بي‌جهت نيست كه، با عزل و قتل اميركبير، راه براي تاخت و تاز مجدد بابيان باز شد و ميدان را تا آنجا براي پيشبرد اهداف خود فراهم ديدند كه تا مرز ترور (نافرجام) شاه نيز [ صفحه 106] پيش رفتند.

عباس امانت مي‌نويسد:

«بابيان، پس از شكستهاي فجيع در مبارزات قلعه‌ي طبرسي و در شهرهاي نيريز و زنجان، و متعاقبا اعدام باب در شعبان 1266 در تبريز، سخت روحيه‌ي خود را باخته بودند، ولي پس از سقوط دولت اميركبير مجال يافتند تجديد سازمان يابند و بخشهايي از شبكه خود را بازسازي كنند.» [122] . با اين حال، نه تنها با اخراج امير از صحنه، ميدان براي تنفس مجدد بابيان باز شد، كه جانشين امير، ميرزا آقاخان نوري (كه تحت الحمايه‌ي انگليسيها بود) از دوستان صميمي حسينعلي بهاء بود و از بهاء كه توسط اميركبير به عراق تبعيد شده بود رسما دعوت كرد كه به تهران برگردد و پس از بازگشت نيز او را وسيله برادرش مورد پذيرايي گرم قرار داد و حتي پس از ترور نافرجام شاه، و دستگيري افراد، در مقام مخفي كردن بهاء (كه متهم به همدستي با تروريستها بود) برآمد، كه البته بهاء با احساس خطر شديد، پيشنهاد ميرزا آقاخان را نپذيرفت و خود را به خانه فاميل نزديكش، ميرزا مجيد آهي، منشي سفارت روسيه، رساند [123] و سفير روسيه (پرنس دالگوروكي) نيز بهاء را مورد حمايت آشكار و پي‌گير خويش قرار داد. مرحوم امير، با اقدام به سركوبي قاطع فتنه‌ي بابيان و اعدام و تبعيد سران باب و بهاء همراه با انجام برخي اصلاحات سياسي - اجتماعي در كشور در چند سال نخست سلطنت ناصرالدين شاه، براي هميشه راه را بر پيشرفت اين گروه در تاريخ ايران سد كرد. اين نقش بي‌بديل، از چشم بابيان و بهاييان مخفي نماند و او را آماج كينه‌توزي و فحاشي خود ساختند به قول نورالدين چهاردهي «بابيها و بهاييان سرسخت دشمن آشتي‌ناپذيرند و ميرزا تقي خان اميركبير و ناصرالدين شاه را لعن فرستند و اين دو تن را مانند يزيد و شمر مي‌نگرند.» [124] . براي نمونه، عباس افندي در كتاب مقاله‌ي شخصي سياح...، مي‌نويسد: «ميرزا تقي خان امير نظام... سمند همت را در ميدان خودسري و استبداد بتاخت. اين وزير شخصي بود بي‌تجربه و از ملاحظه‌ي عواقب امور آزاده. سفاك و بي‌باك و در خونريزي چابك و چالاك. حكمت حكومت را شدت سياست دانست و مدار ترقي سلطنت را تشديد و تضييق و تهديد و تخويف جمهوري مي‌شمرد و چون اعلي حضرت شهرياري [ناصرالدين شاه] در سن عنفوان شباب بودند، وزير به اوهامات غريبه افتاد، و... بي‌مشورت وزراي دورانديش، امر به تعرض بابيان كرد...» [125] . شوقي افندي (نواده و جانشين عباس افندي) در هتاكي به اميركبير، راه جد خويش را پيمود و در لوح قرن از امير با عناويني چون «اتابك سفاك بي‌باك» و «امير سفاك» ياد كرده [126] مي‌نويسد: «اتابك اعظم، تقي سفاك و بي‌باك كه حكم اعدام سيد عالم را صادر نمود و جمعي از اصحاب را در مازندران و نيريز و زنجان و تهران شربت شهادت بنوشانيد دو سال بعد از آن واقعه‌ي هائله به سخط شهريار پر كين مبتلا گشت و در حمام فين به اسفل السافلين راجع شد. برادرش كه [ صفحه 107] در اين عمل فظيع شريك و سهم گشت در همان ايام به دار البوار راجع شد.» [127] . نيز در كتاب قرن بديع، از مرحوم امير با تعبير «وزير بي‌تدبير» ياد كرده، پس از شرح اعدام باب به اهتمام او و برادرش (وزير نظام)، مي‌نويسد: «امير نظام سفاك و بي‌باك، محرك اصلي شهادت حضرت اعلي [مساوي باب]... دو سال پس از اين واقعه هائله با برادرش [وزير نظام] كه همدست و معاضد او بود به هلاكت رسيد و جزاي اعمال سيئه‌ي خويش را به رأي العين مشاهده نمود.» [128] .

قرة العين، امير و ناصرالدين شاه

قرة العين (زرين تاج قزويني) از پيشگامان بابيت در زمان ناصرالدين شاه است كه عمليات كشف حجاب و رفتن وي با چهره‌ي كاملا بزرگ شده و عريان به ميان مردان بابي و همخواني‌اش با سران بابيه (كه در تاريخ از آن، با عنوان رسوايي بدشت ياد مي‌شود در تاريخ ثبت شده) [129] . است و حتي مورخين بابي و بهايي نيز بدان اشاره دارند. [130] احمد كسروي مي‌نويسد: «... داستان قرة العين شگفت‌آور است. ولي دليل از آن به سود كيشهاي بابي و بهايي نتوان درآورد. در كوششها نيز زيان قرةالعين كمتر از سودش نبوده، در جستن [131] او از خانه‌ي شوهر و همراهي‌اش با مردان آن داستان بدشت كه خود بهاييان پوشيده نداشته‌اند، دستاويز دشمنان بيشتر گرديده تا دستاويز دوستان. اين است در كتابها ديده مي‌شود كه خواهر عبدالبهاء كه بهاييان او را [بلندمرتبه] مي‌شمارند در نامه‌ي خود به بهاييان تهران چنين نوشته: «قرة العين يك دفعه بي‌حكمتي كرد و هنوز از كله‌ي مردم نمي‌توانيم به درآوريم.» [132] . مرحوم لنكراني معتقد بود: خدمت بزرگ ديگري كه اميركبير به اسلام و ايران كرد، تسريع در اعدام قرة العين، و از بين بردن زمينه‌ي ديدار آن زدن فتانه با ناصرالدين شاه جوان بود كه زمام نفس خويش را در دست نداشت و ممكن بود دلباخته‌ي نز و غمزه‌ي او شده و اين امر (همراه با سوسه دوانيهاي دول اجنبي ذي نفع در ماجرا) كار پايان دادن به غائله‌ي ايران سوز بابيان را دچار مشكل سازد. نورالدين چهاردهي، «از افراد ثقه‌ي ازليها» شنيده است «كه طاهره در زمان زنداني بودن خود تقاضاي ملاقات با ناصرالدين شاه نمود و شاه مايل به ازدواج با او بود. درباريان [بخوانيد: اميركبير] از ملاقات طاهره بيمناك شده و وهم داشتند كه شاه تحت سيطره‌ي طاهره قرار گيرد و زيبايي او موجب شود كه شاه مفتونش گردد، لذا مرگ او را جلو آوردند.» [133] .

پيشگوييهاي وارونه

در بين اوراق به جا مانده از آيت‌الله لنكراني، رونوشتي از نامه‌ي سرگشاده شخصي به نام [ صفحه 108] «محمود والانژاد» خطاب به محمدرضا پهلوي (مورخ 19 مرداد 1351) وجود دارد كه در پوشش اظهار احترام و ارادت به شاه، به طور مدبرانه، شاه را شديدا بر ضد بهاييان (كه در آن روزگار، مقامات حساس و مهم كشوري و لشكري را در ايران قبضه كرده بودند) تحريك كرده است. در اين نامه نكات در خور ملاحظه‌اي راجع به فرقه‌ي ضاله مطرح شده است كه اشاره به برخي از آنها خالي از لطف نيست: 1. پيشواي بزرگ بهاييان، عباس افندي، پيشگويي كرده بود كه «امر الهي در خاندان ما منقرض نمي‌شود.» ولي به رغم اين ادعا، شوقي افندي (نوه‌ي دختري و جانشين وي) مقطوع النسل مرد و ناگزير اداره‌ي امور اين فرقه استعماري به دست هيئتي نه نفره سپرده شد كه با عنوان «بيت العدل» در حيفاي اسرائيل به سر مي‌برد. 2. در زمان جنگ جهاني دوم، شوقي افندي (جانشين عباس افندي) با مشاهده‌ي پيشرفت سريع آلمانها در خاك روسيه و نيز العلمين، براي آنكه فرصت از دست نرود لوحي به نفع هيتلر صادر كرد و بهاييهاي ايران كه اصل آنها كليمي نبود به اتكاء لوح مزبور به نفع آلمانها تبليغات مي‌كردند و يهوديان بهايي شده در اضطراب و تشويش به سر مي‌بردند و لذا پس از اشغال ناجوانمردانه‌ي ايران به دست قواي روس و انگليس، اولين پارتي ايرانياني كه توسط انگليسيها اسير و زنداني گرديده، به كرمانشاه برده شدند، بهاييهاي ايران بودند. پس از آن، با شكست هيتلر و پيروزي متفقين، شوقي ناچار شد لوحي ديگر، اين بار به نفع انگليس و زيان آلمان صادر كند و پيشگويي سران بهاييت براي چندمين بار غلط از آب درآمد! [134] .

مبارزات سياسي - فرهنگي لنكراني با بهاييت

اشاره

لنكراني زماني كه در هم‌تنيدگي ديرين بهاييت را با استعمار غرب (انگليس و امريكا) و رژيم وابسته پهلوي مي‌ديد، نمي‌توانست بر اضلاع سه‌گانه اين مثلث شوم (مساوي بهاييت، استبداد پهلوي و استعمار سام / ساكسون و صليب / صهيون) چشم فروبندد و آن سه را به طور هم‌زمان هدف نگيرد. بي‌راه نيست كه در نطق كوبنده خود در مجلس شوراي چهاردهم عليه دكتر ميلسپو (مستشار امريكايي مشهور)، از اختلاط و همكاري ميلسپو با بهاييان در پست رياست دارايي به شدت انتقاد كرد و محفل بهاييت نيز طي نامه‌اي به مجلس، سريعا نسبت به لنكراني واكنش خصمانه نشان داد. [135] . سابقه نبرد فرهنگي و سياسي آيت‌الله لنكراني با بهاييت، به اوايل دوران كودتاي رضاخاني مي‌رسد، او در اين راه، هيچ اقدامي - از برگزاري جلسات بحث و مناظره‌ي آزاد شخصي [ صفحه 109] و گروهي با بهاييان گرفته تا كمك به نشر كتب افشاگرانه درباره‌ي اين فرقه، نطق در مجلس شورا بر ضد آنها، و بالاخره اقدامات سياسي در داخل و خارج ايران براي محدود ساختن اقدامات مخرب ايشان - دريغ نداشت. حاج هاشم لنكراني (از معتمدين بازار تهران، و پسرعموي لنكراني) در گفتگو با نگارنده (در 12 دي 80) اظهار داشت: يادم هست در سالهاي نخست پس از شهريور 1320، يك بار آقاي لنكراني را (به خواهش خودشان) با ماشين خودم به جلسه بهاييها بردم كه با مبلغان آنها بحث كند. جلسه در خانه‌اي بود كه آدرس آن را اكنون در ياد ندارم. زماني كه به آن خانه رسيديم، گفت اسلحه‌ها نبايد پيدا باشد. تشك ماشين را بلند كرديم و دو تا از اسلحه‌ها را در زير آن جاي داديم. بعد با نشان دادن خانه‌ي مورد نظر، گفت: من مي‌روم. چنانچه توقفم بيش از يك ساعت يا يك ساعت و نيم طول كشيد تو بيا در خانه را بزن و سراغ من را بگير. من در ماشين ماندم تا او رفت و برگشت. وقتي برگشت ديدم بسيار ناراحت است و غرغركنان مي‌گويد: اينها، اصلا پاي‌بند هيچ دين و مرامي نيستند و حتي خود عباس افندي را هم قبول ندارند. يك دكاني باز كرده‌اند براي خودشان؛ كلا همه‌اش بازي و بازيگري است...! از جمله اقدامات مهم مرحوم لنكراني (و دوستانش) در مبارزه با بهاييت، ايجاد مجلس مناظره ميان شيخ محمد خالصي‌زاده با يكي از مبلغان بهايي است كه در پاييز 1305 ش صورت گرفت و يكي از گردانندگان عمده آن مجلس، و تندنويسان گفتگوهاي آن، شخص شيخ حسين لنكراني بود كه به شكست مفتضحانه مبلغ مزبور انجاميد و توضيح آن، موضوع گفتار بعدي ما است.

برگزاري مجلس مناظره با مبلغ بهايي (آذر 1305)

عصر شنبه 19 آذر 1305 / 5 جمادي‌الثاني 1345 آقاي شيخ محمد خالصي‌زاده در حضور جمعي از ياران و هم‌رزمان خويش در آن روزگار (از جمله آقاي لنكراني) در منزل خويش در تهران با يكي از مبلغان مشهور بهايي موسوم به ميرزا عبدالله خان تحقيقي (احتمالا همان عبدالله مطلق، مبلغ مشهور بهايي) به مناظره‌ي مذهبي پرداخت. جريان از اين قرار بود كه، جمعي از بهاييان درصدد نفوذ به ارتش وقت ايران برآمده، با بعضي از افسران نظير مرحوم سرتيپ لطفعلي خان تماس گرفته بودند. افسران ياد شده، همراه چند نفر، نزد آقاي خالصي‌زاده رفته، همراهان خود را مبلغ بهايي معرفي مي‌كنند و مي‌گويند: به اتفاق اين آقايان، نزد شما آمده‌ايم كه شما با آنها مذاكره و [ صفحه 110] مناظره كنيد تا معلوم شود كه اينها چه مي‌گويند و حق با كدام طرف است؟ و افزودند كه قرار گذاشته‌ايم مذاكرات نوشته شود و طبع و نشر گردد. با شروع مذاكره، مبلغ بهايي با ثبت و ضبط مطالب مخالفت مي‌كنند. مرحوم لطفعلي خان و غلامحسين خان شهباز سلماني اظهار مي‌دارند كه بناي ما بر ثبت مذاكرات بوده است، و با اصرار خويش، مبلغان مزبور را ملزم مي‌كنند كه تن به ثبت و ضبط حرفها بدهند. در نتيجه، مناظره‌ي مزبور في المجلس توسط برخي از مسلمانان (مساوي آقايان شيخ حسين لنكراني، شيخ حسين افصح المتكلمين و علي‌اكبر اعلم) و بهاييان حاضر در مجلس تندنويسي مي‌شود [136] و صورت مذاكرات در پايان جلسه به امضاي

خالصي‌زاده، تحقيقي، لنكراني و ديگر حضار (بالغ بر بيش از چهل تن) مي‌رسد. [137] . پس از آن خالصي‌زاده نطقي مطنطن در حقانيت توحيد اسلامي و رد دعاوي بهاييت ايران مي‌كند. صورت مذاكرات و نطق مزبور بزودي با عنوان مبلغ بهايي در محضر شريف حضرت آيت‌الله خالصي دامت بركاته، با مقدمه‌ي لنكراني «از طرف جريده‌ي اتحاد اسلام» به مديريت لنكراني در 12 فروردين 1306 چاپ و انتشار مي‌يابد. كتاب ياد شده بزودي به چاپ دوم مي‌رسد و پس از آن نيز كرارا در تهران و شهرستانها (چاپ سوم در كرمانشاه و چاپ پنجم در يزد) طبع و نشر مي‌گردد. در چاپهاي نخستين، نام شيخ حسين لنكراني در پايان مقدمه (برادرها!) ذكر نشده است، ولي به جان آن عنوان جريده‌ي اتحاد اسلام آمده كه مدير آن، لنكراني بود و بنابراين حكم امضاي خود او را داشت. وانگهي، در پايان كتاب، آقاي لنكراني، ضمن وعده‌ي انتشار برخي از كتب در آينده‌ي نزديك، و اعلام برگزاري «مجلس ارشاد و بيان فلسفه‌ي احكام» در شبهاي يكشنبه، سه‌شنبه و پنجشنبه در منزل آقاي خالصي، و اظهار تأسف از تعطيل شدن جريده‌ي اتحاد اسلام به عنوان «ش. حسين لنكراني» امضا كرده است. [138] . در طبع مجدد كتاب مبلغ بهايي (كه در سال 1367 ق از سوي هواداران خالصي‌زاده و با مؤخره‌ي عبدالحسين آيتي در يزد انتشار يافته است) در صفحه 4 با عبارت زير تصريح شده كه مقدمه‌ي ابتداي كتاب با عنوان «برادرها!» به قلم فاضل محترم، دانشمند معظم، آقاي آقا شيخ حسين لنكراني طهراني مدير مكرم جريده‌ي شريفه اتحاد اسلام، دام فضله» مي‌باشد. ضمنا پيش‌نويس مقدمه به خط لنكراني موجود است كه تصوير آن را همراه با صورت هزينه طبع كتاب مبلغ بهايي... (مطبعه‌ي باقرزاده‌ي تهران، مورخ 12 فروردين 1305، ارسالي براي لنكراني) [ صفحه 114] مقدمه‌ي لنكراني بر كتاب چنين است: بسم الله الرحمن الرحيم برادرها! ما طرفدار وحدت كلمه و اتفاقيم و هميشه براي ايجاد و تصميم اين منظور سعي و مجاهدت كرده‌ايم. دول استعمار براي اجراي نقشه‌هاي ظالمانه‌ي خود القاء اختلاف كلمه و نفاق و دوئيت را بهترين وسيله مي‌دانند و خوب هم فهميده‌اند، چنانچه گفته‌اند (فرق تسد) جدايي بينداز آقايي كن. به همين منظور است كه هر جا به رنگي و هر نقطه به شكلي اسباب چيني كرده و از هيچ چيز هم فروگذار نمي‌نمايند. اينها هميشه سعي مي‌كند كه جنگ داخلي ايجاد كنند. نقشه‌ي اساسي آنها قضيه‌ي شيعه و سني بود كه بحمدالله در اثر توجه مسلمين مرتفع شده است ولي بعد از اين همه خانه‌خرابيها و در هر يك از بلاد و ممالك اسلامي هم مناسب وضعيات آنجا يك چيزي ايجاد مي‌كنند. مثلا در هند به عنوان هندو و مسلمان و عنوان اسماعيلي و اخيرا عنوان قادياني و در ايران به عنوان حيدري و نعمتي، شيخي و متشرع و عنوان بابي و بهايي و امثال اينها، القاء اختلاف و ايجاد به بغضاء و نفاق مي‌كنند. اينها تدبيري كه براي نيل به مقاصد استعماري خود اجرا مي‌نمايند و دسائسي كه به عناوين ملي، وطني، سياسي و امثال اينها اجرا شده و مي‌شود فعلا از موضوع بحث ما خارج و ان شاء الله در آتيه تعقيب خواهيم كرد. راستي خجلت‌آور است كه در قرن بيستم، عصر علم و اكتشافات، يك دسته از مردماني كه بيانات يك نفر مبلغ مبرز آنها ترهاني است كه ذيلا مي‌خوانيد بتوانند در اين دوره (آن هم در ميان يك ملتي كه بزرگان عالم، خواهي نخواهي در مقابل حقايق ديني آنها تعظيم، و فلاسفه‌ي قرن بيستم به فهميدن فلسفه دستورات عاليه‌ي ديانت آنها افتخار مي‌كنند) موفق به اظهار اين گونه مهملات و مزخرفات و دعوت به اين گونه اوهام و خرافات شوند. ما براي اينكه بفهمانيم آن عبارات مسلسلي كه با لحن مخصوص از ماشينهاي تدليس اين شياطين اجتماعي و يا آلات سياسي اجانب براي مشوش كردن فكر مردمان بي‌اطلاع خارج و در كمال عجله رديف كرده و تحويل مردم مي‌دهند وقتي كه به كاغذ آمده و تنظيم مي‌شود چه حرفهاي بي‌تركيب خنده‌آوري است و مطلب از چه قرار است، عين مذاكراتي را كه خود متكلم و عده‌ي كثيري از حضار آن را امضا كرده‌اند بدون تصرف به معرض افكار عمومي مي‌گذاريم. تا بداند مؤمن و گبر و يهود كاندر اين صندوق جز لعنت نبود بخوانيد و بخنديد، بخوانيد و گريه كنيد، بخوانيد و عبرت بگيريد، بخوانيد و اعتراف [ صفحه 115] كنيد كه بشر چقدر مي‌تواند و آنهايي كه مسخر اين مسخره‌ها مي‌شوند چقدر بيچاره و بدبخت هستند.

اينها عنوان عدم آزادي را بهانه‌ي مظلوميت خود قرار داده و در مقابل مردمان ساده قيافه‌ي حق به خود گرفته (ننه [139] من غريبم) در مي‌آورند. ولي خوشبختانه اين مجلس كه در كمال آزادي مشروع و با نهايت اخلاق خاتمه يافت اين عذر مجعول را هم از دست آقايان گرفت. معمول آقايان اين است، همين كه كار به جاي باريك مي‌رسد يك دعوايي راه مي‌اندازند كه مطلب از بين بروند، ولي بحمدالله در اثر توجه مردم ديگر موفق به اين تدبير نمي‌شوند. چنانچه ملاحظه مي‌كنيد و ان شاء الله آتيه هم در سايه‌ي متانت و بردباري كه ملت شعار خود قرار داده‌اند، راه استفاده از هياهوي جاهلانه بر اينها مسدود است. مقام منيع نابغه‌ي اسلام و شرق، آيت‌الله العظمي آقا شيخ محمد خالصي دامت بركاته اجل و اوقات ذي قيمت ايشان اهم از اين است كه صرف اين‌گونه امور بي‌اهميت و مباحثه با اين‌گونه از مردم و مواجهه با اين مهملات شود، ولي متأسفانه گاهي اضطرار و تنگي قافيه و وظيفه‌شناسي سايرين، اشخاص بزرگ را مجبور مي‌كند كه اين گونه زحمات را هم شخصا عهده‌دار شوند. آقاي خالصي نظر به اينكه اهميتي نمي‌دادند راضي به نشر آن نمي‌شدند، ولي ما بنا به مصلحتي اقدام به نشر آن كرديم. اي كاش ملل شرقي، خصوصا امت اسلام، بالاخص ملت ايران متوجه مصلحت شده به اين مرگ تدريجي خاتمه داده و بيش از اين فداي دسائس اجانب و بازيچه‌ي دست متمدنين (!) آدم‌خوار نشوند. (اتحاد اسلام) انجام مناظره و انتشار متن آن، در جامعه‌ي آن روز ايران تأثيري شايان (به زيان بهاييت) بر جاي نهاد و يكي از آثار خجسته‌ي آن، جرئت دادن به كساني از ميان بهاييان (يا منسوب به آنان) بود تا از اين فرقه روي گردانند؛ كساني كه مدتها پيش از آن تاريخ به بي‌بنيادي اين مسلك پي برده، اما شهامت يا مجال تبري از آن، و افشاي ماهيت آن، را نداشتند. به گفته‌ي خالصي‌زاده انتشار مناظره‌ي مزبور، تأثيرات خوبي روي عناصر دانشمندي كه متهم به بهاييت بودند ولي در واقع، تنها با بهاييان محشور بوده «به خرافات آنها قايل نبودند» گذاشت و به آنها شجاعت تبري از بهاييت «و نشاط و جديت كامل در اظهار خرافات» آنان بخشيد؛ افرادي «مثل دانشمند محترم و فاضل معظم جناب آقاي عبدالحسين آيتي يزدي تفتي كه سه مجلد كتاب كشف الحيل با ضميمه‌ي آن در اظهار خرافات و شيادي و طراري بهاييان نوشته و مانند فاضل ارجمند و فيلسوف نيرومند آقاي آقا ميرزا حسن نيكوي بروجردي كه چهار جلد كتاب فلسفه نيكو در همين [140] موضوع نوشته و مانند فاضل محترم آقاي صبحي [فضل‌الله صبحي مهتدي] [ صفحه 116] مشهور كه در خانه عباس افندي تقريبا تربيت شده و كتابي مبني بر نااميدي از آن خانواده به نام [خاطرات] صبحي نوشته و طبع و نشر كرد و مانند بانو قدسي ايران كه زن ياور رحمه‌الله علائي بوده و از شوهر خود جدا و مسلمان گشت و به ديگري ازدواج نموده و كتاب بارقه‌ي حقيقت درباره‌ي فجايع ناموسي بهاييان و اباحي بودن و پيروي از كمونيستها در اعراض و ناموس طبع و نشر نمود و هچنين جوان پاك نهاد آقاي صالح اقتصاد كه از اعمده‌ي [141] بهاييان بود كتاب ايقاظ را بر تأييد كشف الحيل تأليف و طبع نمود [142] و مانند آنها خلق كثيري هستند كه از بهاييت منصرف شده اگر سواد داشتند و به نظم و نثر، فساد بهاييت را اعلام مي‌نمودند....» [143] و در ادامه نيز به برخي اقدامات دولت رضاخان به ايجاد تضييق براي مدارس بهاييان و بركناري برخي از آنها از دواير حكومتي اشاره مي‌كند. از نوشته‌ي آيتي در كشف الحيل برمي‌آيد كه توسط او و طيف همبسته‌اش (خالصي‌زاده و لنكراني) در آن زمان، تشكيلات گسترده‌اي در ايران درست شده بود كه در ميان بهاييان نفوذ داشته، اسرار آنها را به دست مي‌آورد: «چه كه الحمدلله در تمام نقاط، وسايلي در دست داريم و تشكيل [ات] ضد بهايي هم مثل تشكيلات خودشان يعني داراي دو وجهه موجود است...» [144] .

چاپ و انتشار «كشف الحيل» آيتي (مرداد 1306)

زماني كه كتاب مبلغ بهايي در محضر... آيت‌الله خالصي، براي دومين بار در حدود بهار 1306 ش از سوي اداره‌ي جريده‌ي اتحاد اسلام (به مديريت لنكراني) منتشر شد، خوانندگان در پايان آن كتاب (ص 32) تحت عنوان «كشف الحيل» با آگهي زير روبه‌رو شدند: اخيرا كتابي به نام فوق از طرف آقاي ميرزا عبدالحسين آيتي (آواره‌ي سابق) كه از مبلغين مبرز بهاييه بلكه معلم اول دايره تبيلغ آنان شناخته مي‌شده تهيه و در تحت طبع است، قريبا منتشر مي‌شود. خصوصيات اين كتاب آنكه: آواره مدت هجده سال در ميان بهاييان بوده، حتي در حل و عقد امور آنها تصرف مي‌نموده و پس از هجده سال به واسطه‌ي شنايع اعمال آنان، آن حوزه‌ي پر از فساد را وداع گفته و چنين كتابي نگاشته. البته چنين شخصي بهتر و به طريق اكمل مي‌تواند پرده‌ي تزوير از روي شنايع و حيل اين شياطين اجتماعي برداشته و دسايس آنان مكشوف و به معرض افكار عمومي بگذارد. براي اينكه در توصيف اين كتاب مهم قصوري نشده باشد، برادران خود را به مطالعه‌ي مضامين مهمه‌ي آن دعوت نموده و تصور مي‌كنيم افكار مطالعه‌كنندگان ميزان اهميت كتاب را به خوبي تشخيص دهد. به هر حال ما اين حسن تصادف يا استفاده از ذخيره‌ي چندين ساله [ صفحه 117] را به برادران ديني خود تبريك مي‌گوييم. (محمدحسين الحسيني الشهشهاني) عبدالحسين آيتي تفتي، اديب، مورخ، نويسنده، مترجم، روزنامه‌نگار و شاعر زبردست معاصر (فرزند حاج شيخ محمد موسوم به حاج آخوند تفتي) در تفت از توابع يزد به دنيا آمد. بر پايه‌ي زندگي‌نامه‌ي خود نوشت وي [145] ، در جواني لباس روحانيت پوشيد و به آموزش علوم حوزوي پرداخت و پس از مرگ پدر وارث محراب و منبر وي شد. بهاييان براي فريب وي دام گسترده، برخي از كتب خويش را - به وسايل عديده - به وي دادند تا مطالعه كند و اين امر، سبب شد كه برخي از روحانيون و متنفذين محل، وي را متهم به گرايش به بهاييت كنند. با شيوع اين اتهام، مردم از وي كناره جستند و او ناگزير به ترك زادگاه خويش شد. متقابلا بهاييان آغوش گشودند و او را به خود جلب كردند. بدين گونه، آيتي به جرگه بهاييان وارد (يا بهتر بگوييم: سوق داده) شد و به علت بهره‌مندي از قدرت بيان و قلم، بزودي در جرگه‌ي مبلغان مهم آنان قرار گرفت و 22 سال با لقب «آواره» (كه عباس افندي، به وي داده بود) [146] به ايشان خدمت كرد و مورد تحسين و تقديم كم‌نظيرشان پيشوايان فرقه (عباس و شوقي افندي) قرار گرفت. [147] . نگارش الكواكب الدريه، تاريخ مشهور و معتبر بهاييان، يكي از خدمات آيتي به فرقه‌ي مزبور است. به نوشته‌ي او در اين كتاب، وي تا 1342 ق (يعني تا واپسين ايام حضور در ميان بهاييان)، به مدت 22 سال دائما در سفر بوده براي تبليغ مسلك بهاييت به اين سو و آن سوي جهان مسافرت كرده است. چندين بار در ايران و قفقاز، يك بار به تركستان، سه بار به عثماني و سوريه و فلسطين و شامات، يك بار به مصر و اكثر بلاد عرب و نيز سفري به اروپا رفت و تقريبا 150 شهر و قريه و قصبه از مراكز بهاييان و پنجاه مركز از مراكز بهاييان خارجه را سير كرده است. طي اين سفرها، با تعداد زيادي از بهاييان قديم و جديد از نزديك اختلاط و آميزش داشت و اصل يا رونوشت بسياري از كتب و الواح اين فرقه را مشاهده و مطالعه كرده است، چندان كه در مجموع، «كمتر امري از امور تاريخي و غيرتاريخي» در موضوع بهاييت بر وي «پوشيده مانده باشد». [148] . آواره، يك نوبت نيز به حيفا رفت و با عباس افندي، پيشواي وقت فرقه، ديدار كرد، و در آنجا بود كه به قول خود «به بطلان دعوي او و پدرش» حسينعلي بهاء «از جنبه مذهبي آگاه» گشت و دانست كه اين فرقه، جز برخي شعارهاي تقليدي روز، متاعي براي عرضه ندارد.

اطلاع بعديش از مفاسد احوال شوقي (نواده‌ي دختري عباس افندي، و جانشين وي) و آگاهي به فقدان نفوذ بهاييت در مغرب زمين (به رغم تبليغات پرآب و تاب سران آن) نيز همين دريافت را تأييد و بي‌بنيادي اساس اين مسلك را (به لحاظ ديني و آسماني) بر وي [ صفحه 118] روشن‌تر ساخت و «يقين» كرد «كه اين دروغ هم عطف بر دروغهاي مذهبي شده، نفوذي در جهان غرب نداشته‌اند و اگر گاهي عده‌ي قليلي توجهي نموده‌اند از اثر خيانت حضرات و نتيجه‌ي سياست بيگانگان است نه چيز ديگر». از اين رو خود را در برابر خداوند و وجدان خويش، مسئول و موظف به مبارزه با اين فرقه استعماري ديد و در طريق ايفاي اين رسالت، به نگارش كشف الحيل در افشاي دسايس و مفاسد و خيانتهاي آنان پرداخت: و چون عبدالبهاء را خائن ايران، هم از حيث مذهب و هم از حيث استقلال و سياست شناختم، دل از مهرشان بپرداختم و خود را در زحمت و خطر ديگري انداخته، چند هزار نفر بهايي متعصب را دشمن خود گردانيدم، براي اينكه وجدانم نگذاشت كه مؤلفات سابقه‌ي خود را الغاء نكرده بگذرم و مانند ميرزا ابوالفضل گلپايگاني به سكوت بگذرانم، لذا با الغاء كتب سابقه كه در تاريخ ايشان به نام كواكب الدريه نگاشته بودم و آن هم از تصرفات خودشان مصون نمانده بود بپرداختم و حقايق بي‌شبهه‌اي را كه در مدت بيست سال يافته بودم در دو جلد كتاب كشف الحيل منتشر ساختم. [149] . او در كشف الحيل، در شرح چگونگي گام نهادن خويش در «وادي مخوف بهاييت»، مي‌نويسد، بهاييان كرارا به من اعتراض كرده‌اند كه «چرا آمده‌اي و چرا رفتي؟» آن‌گاه با ارجاع خوانندگان به پاسخ مفصلي كه قبلا به اين سئوال در مجله نمكدان داده، اجمال قصه را با اين بيان خطاب به بهاييان مطرح مي‌سازد كه: آنچه شما را يقين بود مرا گمان افتاد، لذا آمدم؛ و هر چه بيشتر را گمان نيست مرا يقين شد، لذا رفتم. يا: بر اثر ديده‌ها آمدم و بر اثر ديده‌ها رفتم! [150] . وي روي جلد كشف الحيل (مجلد دوم، چاپ فروردين 1307) اين سروده خويش را درج كرده است: گر روشني از باب بها جويي و باب زين باب نه روشني برآيد نه جواب بي‌خانه اگر بماني اي خانه خراب زآن به كه به سيل خانه‌سازي و بر آب عبدالحسين تفتي، پس از بازگشت به اسلام، نام خود را از آواره به آيتي برگرداند و هم زمان با نگارش كشف الحيل، به تدريس ادبيات در دبيرستانهاي تهران [151] و انتشار مجلدات نمكدان در نظم و نثر پرداخت. [152] . عدول وي از بهاييت، بويژه افشاگريهاي صريح و مستندش بر ضد اين مسلك و بانيان و عاملان، خشم سران و فعالان اين فرقه را به شدت برانگيخت و مايه‌ي كينه‌توزي، تهمت پراكني و فحاشي آنان به او شد كه نمونه‌اش را در كلام شوقي افندي (جانشين عباس افندي، و مادح پيشين آيتي) درباره وي مي‌بينيم. [153] . [ صفحه 119] برگشت آواره از بهاييت، و شورش بر ضد آن، جلوه‌اي بارز از بحران عظيمي بود كه با مرگ عباس افندي (1342 ق) و وقوع اختلافات و كشمكشهاي تازه (افزون بر اختلافات پيشين) بر سر جانشيني وي ميان بزرگان بهاييت، همچون دملي چركين سرباز كرد و به سرعت فرصتي براي پاره‌اي از بهاييان يا بهايي نمايان فراهم آورد تا از اين مسلك فاصله گيرند يا حتي به جنگ با تباهيهاي آن برآيند. نكته‌اي كه به جا است در مورد آواره (آيتي بعدي) اشاره كرد «گرايش نسبي وي به حق‌گويي»، و شجاعت در بيان حقايق است كه در جاي جاي همان تاريخ فرمايشي و رتوش شده‌ي وي در زمان همكاري با بهاييان يعني الكواكب الدريه آشكار است و در نهايت نيز همين گرايش نيك و پسنديده بود كه، در فرصت مناسب، وي را به عدول از مسلك خرافي و استعماري بهاييت، و افشاگري بر ضد سران آن واداشت.

نمونه‌اي از اين گرايش در الكواكب الدريه، اظهارات او در بخش مربوط به قرة العين است كه ضمن برخي از غزلهاي منسوب به قرة العين (مثل «جذبات شوقك الجمت» و «گر به تو افتدم نظر») [154] مي‌نويسد: اما غزل معروفي كه مطلع آن اين است «لعمات وجهك اشرقت بشعاع طلعتك اعتلا» هر چند در السنه و افواه مشهور و به جناب طاهر، منسوب گشته، ولي محققا از او نيست، بلكه از صحبت لاري است و او يكي از شعراي خوش قريحه‌ي اين قرن است كه كتاب ديوان او جديدا به طبع رسيده. [155] . آيتي، مطالب مربوط به ماجراي بدشت در الكواكب الدريه را نيز حاوي نكاتي روشنگر از نارواييها و تباهيهاي فرقه مي‌داند. البته كتاب الكواكب، همچون ديگر تواريخ و آثار فرمايشي باب و بهاييه، آكنده از جعل و تحريف واقعيات است، اما بايد توجه داشت كه اولا به گفته خود آيتي خيلي از مطالب كتاب وي را بهاييان (عباس افندي و...) هنگام چاپ، از صورت نخستين آن تغيير داده يا حذف كرده‌اند. ثانيا همين مقدار گرايش به حق‌گويي در يك كتاب كاملا باسمه‌اي و فرمايشي، قابل توجه بوده، كشف از صراحت لهجه و گرايش نسبي نويسنده به بيان حقايق مي‌كند. خود وي، در كشف الحيل خاطرنشان مي‌سازد: بديهي است در آن موقع اگر بي‌عقيده به بهاييت هم مي‌شدم، ممكن نمي‌شد كه لكه‌هاي تاريخي برايشان در كتاب بگذارم و اگر مي‌گذارم ناچار آنها به شستشوي آن مبادرت مي‌كردند، چنان كه كردند، يعني هزاران قضيه‌ي مسلمه تاريخي را كه محل ترديد نبود از تأليف من (كواكب الدريه) برداشتند به عنوان اينكه صلاح امر نيست، و صدها دروغ به جايش گذاشتند به عنوان اينكه حكمت اقتضا دارد كه اينها نوشته شود، مع ذلك كله اينك با مراجعه و نظر مي‌بينيم باز حقايقي از قلم جاري شده و در همان كتاب ثبت [ صفحه 120] گشته و عباس افندي هم با همه زرنگيهايش و با اينكه چندين دفعه آن كتاب را خواند و قلم اصلاح در آن نهاد با آن برخورد نكرده و آن مسائل براي استدلال كنوني ما باقي مانده، و اينجا است كه بايد گفت يا آواره در نگارش آن كتاب بيدار بوده يا خداي بهاييان در آن موقع خوابش برده بوده است. و ان هذا لشي‌ء عجاب، و از جمله‌ي آنها قضيه بدشت است كه اينك عينا از كواكب الدريه نقل مي‌شود... [156] .

به هر روي، به دليل دروغها و تحريفات بسياري كه در كتاب الكواكب الدريه رخ داده، آيتي اين كتاب را فاقد ارزش و اعتبار تاريخي شمرده، اعلام مي‌دارد: «دو جلد كواكب الدريه كه انشاء بنده است و موارد تاريخي آن را با هزاران اختلاف و تصرف و تقلب رؤساي بهاييه داده‌اند، لهذا خودم آن را معتبر نمي‌دانم و قطعا استفاده‌ي تاريخي از آن نمي‌توان كرد. چه، مسائل مسلمه‌اي كه حتي مانند ادوارد براون در كتب خود نوشته و من هم كامل‌ترش را نوشته بودم از كتابم در موقع طبع آن در مصر حذف كرده‌اند زيرا به ضررشان تمام مي‌شده و تعبيرات جعليه را جانشين آن قرار داده‌اند.» [157] . مرحوم لنكراني در حفظ جان آيتي از دست تروريستهاي بهايي نقش مؤثر داشت و به چاپ و انتشار كتاب مشهور او كشف الحيل، كمك اساسي داد. وي پس از جدايي و تبري از بهاييت، به علت كتابي كه عليه آنها در دست تأليف داشت، از سوي فرقه ضاله تهديد به قتل شده بود و به همين علت به آقاي لنكراني پناهنده شد. لنكراني ماجرا را چنين تعريف مي‌كرد: روزي، در اوايل دوران رضاخان، در خانه‌ام نشسته بودم كه فرد ناشناسي وارد شد و پس از اظهار سلام و ادب گفت: من عبدالحسين آيتي، «آواره‌ي» مشهور سابقم كه ساليان دراز از مبلغان فرقه بهاييت بودم و اينك مدتي است از اين مسلك برگشته‌ام. من كتابي بر ضد بهاييان به رشته‌ي تأليف درآورده‌ام كه مفاسد و جنايات آنها را كاملا برمي‌سازد به همين علت، آنان سخت در تعقيب من مي‌باشند و حتي قصد جانم را دارند و شخصي به نام «افروخته» را مأمور ترور من كرده‌اند [158] . سپس افزود: همه‌ي تلاش آنها معطوف به ربودن و نابود ساختن كتابي است كه در رد آنها نوشته‌ام، تا در جامعه‌ي ايران طبع و منتشر نشود و اسرارشان برملا نگردد. چنانچه آنها بدانند اين كتاب از دست من خارج شده و در جايي امن و دور از دستبرد آنان قرار دارد. بويژه اگر متن آن چاپ و بين مردم منتشر گردد، قاعدتا دست از تعقيب من برمي‌دارند و ديگر خطري جانم را تهديد نخواهد كرد. لذا به محضر شما پناهنده شده‌ام كه اين كتاب را از من گرفته به چاپ برسانيد و جان مرا از دست آدمكشان اين فرقه نجات دهيد. مرحوم لنكراني مي‌افزايد:«كتاب را از او گرفتم و با وسايلي كه در اختيار داشتم، مقدمات [ صفحه 121] چاپ و نشر آن را - براي اولين بار - فراهم ساختم. ضمنا در همان روزها هنگام گذر از چهارراه گلوبندك تهران، افروخته‌ي بهايي را (كه از سوي محفل بهايي، مأمور ترور آيتي شده بود) ديدم و در حالي كه غافل ايستاده بود جلو رفته، سينه به سينه‌ي او ايستادم و در حالي كه از زير عبا، دهانه‌ي نوغان [159] را بر سينه‌ي او گذاشته، فشار مي‌دادم آرام به وي گفتم: «تو را مأمور كشتن آيتي كرده‌اند؟»

دستپاچه شد و من من كرد. به او گفتم: بدون معطلي از تهران بيرون رفته كاملا گم و گور مي‌شوي و تا سه ماه به هيچ وجه اين طرفها پيدايت نمي‌شود. چنانچه در اين مدت در تهران ديده شدي، هر چه ديدي از چشم خودت ديده‌اي! آيتي و كتابش نزد من‌اند و از اين به بعد، با شخص من طرفيد! گفت: چشم! و تا چند وقت كسي او را در تهران نديد. در اين مدت ما جلد اول كشف الحيل را چاپ و منتشر ساختيم، و چون با انتشار كتاب، مرغ از قفس پريده بود و از آن پس، ترور آيتي، بهاييان را در مظابن اتهام به قتل مي‌افكند، ديگر متعرض او نشدند و او از مرگ نجات يافت.» [160] . چاپ كشف الحيل (جلد اول) در مرداد 1306 منتشر شد و تا پايان همان سال دو بار ديگر تجديد چاپ شد و در سال 1307 نيز چهارمين چاپ آن به بازار آمد. جلد دوم كشف الحيل هم در فروردين 1307 توسط مؤسسه خاور (ناشر معتبر و مشهور آن روز تهران) چاپ و انتشار يافت.

چاپ و انتشار «فلسفه نيكو» نوشته‌ي حسن نيكو (آذر 1306)

حاج ميرزا نيكو بروجردي الاصل (1259 -1342 ش) فردي آشنا به زبانهاي فارسي و عربي و انگليسي و اردو بود كه به عنوان دبير دبيرستانهاي تهران در رشته‌ي تعليمات ديني و ادبيات فارسي و عربي تدريس مي‌كرد. [161] . نيكو نيز همچون آيتي از مبلغان و نويسندگان شاخص بهاييت بود كه تقريبا هم‌زمان با آيتي به دامن تشيع بازگشت و با نگارش رديه‌اي بر آن مسلك استعماري به نام فلسفه‌ي نيكو، بي‌بنيادي و سيه‌كاري آن حزب استعماري را برملا ساخت. ميرزا حسن نيكو بر كتاب الكواكب الدريه آيتي (آواره) نيز تقريظ دارد كه متن آن در پايان جلد دوم الكواكب (صفحات 336 - 338) آمده است. تقدير چنين بود كه آن دو، پس از استبصار و بازگشت به دامن اسلام نيز يار يكديگر باشند و در افشاي ماهيت مسلك بهايي و سران آن، معاضد و پشتيبان هم گردند. ضمنا همان «شجاعت و گرايش به حق‌گويي» در آيتي را در حسن نيكو نيز زمان حضور او در بين بهاييان مشاهده مي‌كنيم.

نمونه‌اي از اين گرايش به حق‌گويي را در داستان زير (كه خود نيكو روايت كرده است) مي‌توان ديد: وقتي كه [در دوران حشر و نشر با بهاييان، و تبليغ آيين آنان] از بمبئي حركت كرده و وارد رنگون شدم، پس از ملاقاتهاي عمومي، برادر سيد جنابعالي رئيس محفل روحاني [ صفحه 122] [بهايي] آنجا با يك نفر بهايي ديگر كه عكا را ديده در اين قضيه اختلاف مي‌كنند. اين گفته بود ميرزا [حسينعلي نوري] و ميرزا عباس [مساوي عباس افندي]... در عكا و حيفا به نماز جماعت و اداي فريضه‌ي جمعه‌ي [مسلمانها] حاضر مي‌شدند و به امام عكا و حيفا اقتدا مي‌نمودند. آن گفته بود معاذالله، اين چه افترايي است كه مي‌زني، كسي كه جمعه و جماعت را در كتاب اقدس خود نسخ فرموده و نمازي ديگر آورده چگونه مي‌رود نماز نسخ شده را، آن هم به جماعت، به جاي بياورد؛ همانا اين اغراء به جهل است، مي‌بايد امام جماعت عكا را هم از اين عمل باز بدارد و او را به كيش خود دعوت كند. اگر محمد مصطفي در خانه كعبه مي‌رفت كه بت‌پرستي كند، او هم مي‌رفت مسجد كه به جماعت نماز بگذارد. بالاخره نذري مي‌بندند و طرفين بدين قرار رضا مي‌دهند كه تلگراف حركت نيكو از بمبئي رسيده و دو روز ديگر وارد رنگون مي‌شود، هر چه او در اين باب بر عليه هر كه گفت بايد نذر را ادا كند. چون وارد رنگون شدم، پس از ملاقاتهاي عمومي، طرفين متعاهدين نزدم آمدند. اين با چهره‌ي افروخته گفت: آقاي نيكو، افتراي عجيب را بشنو. اين مي‌گويد جمال مبارك و سركار آقا [مساوي بهاء و عباس افندي] به مسجد اسلام مي‌رفتند و نماز منسوخ شده‌ي جماعت را به جاي مي‌آورده‌اند. آيا چنين است؟ مرا تبسمي فراگرفت و گفتم: آري، علاوه بر آن، تمام ماه رمضان را هم روزه مي‌گرفتند (اين طور تبليغ مي‌كرده‌ام). آن شخص با حرارت رنگش پريد و آنچه بايد بفهمد فهميد. سپس اضافه كردم: بلكه در سنين اخيره كه ميرزا پير و ناتوان شده بود بهاييان عكا قبل از حلول ماه رمضان جمع شدند و عريضه به ميرزا نوشتند (ميرزا احباب را به خود راه نمي‌داد و بايد مطالب خود را به عريضه عرض كنند) كه ما مي‌دانيم جمال مبارك براي رعايت اين قوم خود را به رنج و مشقت صوم وامي‌دارد، نكند ما افطار كنيم و به اعتراض اغيار و اخل انكار دچار شويم، كه چون بدانند طريقه‌ي ديگر غير از اسلام داريم خونمان هدر شود و خدايمان دربه‌در گردد.

اكنون ما بندگان به موي مبارك قسم مي‌خوريم و به خوي مبارك سوگند ياد مي‌كنيم كه تمام ماه رمضان رروزه بگيريم، مشروط به آنكه هيكل مبارزك روزه نگيرند و خود را بدين مشقت دچار نفرمايند. روز بعد ميرزا حضرات را به حضور مي‌طلبد و مي‌گويد: ما عريضه‌ي شما را به ملأ اعلي فرستاديم، پانزده روز مي‌رود و پانزده روز بعد جوابش مي‌آيد. كنايه از آنكه مي‌ترسم افطار كنم و شما نيز جسارت بورزيد و روزه نگيريد و مسلمين به كيش ما واقف شوند و خون ما بريزند. چون مسئول احباب و اجابت نرسيد مشگين قلم، كه يكي از اعمده‌ي [162] بهايي بود، عين واقع را به طور مزاح گفت: حكايت ما حكايت آن پسر شد كه دعايش وارونه گرديد. از [ صفحه 123] خدا مي‌خواست مادرش بميرد و پدرش زن جواني بگيرد، باشد كه از آن جوان متمتع شود، قضا را پدرش مرد و مادرش به گردن كلفتي شوهر كرد كه هر دو را زحمت مي‌داد؛ ما هم بهايي شدم كه از تعب سي روز ماه رمضان برهيم، اكنون مي‌بايد سي روزه‌ي رمضان را بگيريم و روز شهر جلال را. اين را خوفا للقتال و آن را حبا للجمال (ميرزا در اقدس مي‌گويد: اطيعوا اوامري حبا لجمالي). نيكو مي‌افزايد: اين قسمت را نيز بشنويد كه چون آن آدم از صراحت لهجه و صدق گفتارم از امر بهايي برگشت، ساير بهاييان آنجا به من اعتراض كردند كه چرا شما اين راست را گفتيد تا او از دين بهايي برگردد؟

در جواب گفتم: شما به فاعل فعل كه ميرزا و پسرش باشد اعتراض نداريد كه چرا نماز منسوخ شده را به جاي آورده‌اند، و به من تعرض مي‌كنيد كه چرا راست گفته‌ام. چرا نزد شما نفاق منافقي معقول است، و صدق صادقي نامقبول. علاوه، ديني كه بنايش بر روي دروغ گفتن و كجي باشد معلوم است چه حالي پيدا مي‌كند... [163] . لنكراني در چاپ و انتشار فلسفه نيكو شركت داشت، و وجود تعداد زيادي از «بليط پيش فروش» كتاب فلسفه‌ي نيكو در اسناد به جا مانده از لنكراني، حكايت از اقدام و كمك وي به طبع و نشر اين كتاب دارد. جلد اول كتاب فلسفه نيكو، در آذر 1306 در چاپخانه‌ي خاور تهران، به چاپ رسيد و جلد دوم آن در تير 1307) در همان چاپخانه)، جلد سوم در مهر 1310 (چاپخانه‌ي فرهومند تهران) و جلد چهارم نيز در فروردين 1325) چاپخانه‌ي تابان تهران) زيور طبع يافت و ضمنا جلد اول به زبان انگليسي نيز ترجمه گرديد. [164] مرحوم سيد حسين قزويني حائري (نجل آيت الله صاحب ضوابط)، ناظر شرعيات وقت و از دوستان لنكراني و از اعضاي حزب مخفي ض. الف (ضد انگليس) بر كتاب فلسفه‌ي نيكو تقريظي نگاشت كه در پايان جلد اول آن چاپ شده است. مبارزه‌ي لنكراني و هم‌رزمان او با بهاييت در دهه‌ي 1300 شمسي، علاوه بر پاسخ‌گويي به شبهات [ صفحه 124] بهاييت در سطح جامعه، ضمنا حركتي سياسي در جهت مقابله با نفوذ عوامل اين مسلك در دستگاه حكومت و ارتش رضاخاني، و تلاش براي پاكسازي رژيم حاكم از آنان بود كه بازوي صهيونيسم و استعمار بريتانيا محسوب شده، در قرارداد 1919 و كودتاي سوم اسفند ذي نقش بودند. اسناد و مدارك تاريخي، حكايت از تكاپوي گسترده و روزافزون بهاييان در برهه‌ي كودتاي اسفند 1299 و سالهاي پيش و پس از آن دارد، كه به نمونه‌هايي از آن اشاره مي‌كنيم: 13 دي 1300 (در اواخر نخست‌وزيري قوام‌السلطنه) ميرزا بديع‌الله خان بهايي (كفيل انبار غله‌ي دولتي) به ساحت پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله وقيحانه توهين مي‌كند و بدين علت مورد پرخاش و سيلي شديد اعظام الوزاره (كارمند اداره و از مشروطه‌خواهان قديمي) واقع مي‌شود. بديع‌الله خان از مسير موريتور (رئيس امريكايي انبار غله) خواستار انفصال اعظام الوزاره از خدمت دولتي مي‌گردد، و اين امر به شورش مسلمانان شاغل در انبار و اداره‌ي ارزاق (كه تعداد زيادي از كارمندان آن بهايي بودند) مي‌انجامد. [165] تاخت و تاز بهاييان در اداره غله، اختصاص به بديع‌الله خان و آن دوران نداشت و في‌المثل در سالهاي پس از شهريور 20، نعمت‌الله علايي رئيس اداره سيلو (در زمان ميلسپو) كه گندم تهران در دست او بود و نيز سمندريان مدير قند و شكر و چاي، بهايي بودند.

لذا اعتراض لنكراني در مجلس چهاردهم به دكتر ميلسپو، از جمله، اين بود كه چرا با گماردن پستهاي مهم به عناصر اين حزب ساختگي، ميدان را براي فعاليت آنان بر ضد اسلام باز كرده است؟ [166] . نفوذ و حضور مخرب بهاييها همچنين، محدود به انبار غله نبود بلكه آنها در تمام اركان حكومت، از وزارت فرهنگ و شهرباني گرفته تا ديگر ادارات نفوذ كرده، مشغول پيشبرد مقاصد شوم خويش بودند. در مورد نفوذ آنها در وزارت مهم فرهنگ، سخن سيد محمد كمره‌اي (ليدر دمكراتهاي ضد تشكيلي و مخالف قرارداد وثوق‌الدوله) شنيدني است. وي در خاطرات مربوط به دوران كابينه قرارداد، مورخ 3 جمادي الثاني 1337، مي‌نويسد: ...منتصرالدوله [شاغل در وزارت] معارف را ديده، گفت: كاسپار ايپكيان، مقاله‌نويس [روزنامه‌ي] رعد [167] ، رئيس تفتيش معارف شده و نصيرالدوله [وزير معارف وثوق‌الدوله] مثل نوكر، حاضر خدمات و با او اغلب در خلوت است و آنچه بهايي است جزو مفتشين مدارس زنانه و مردانه نموده، منجمله اشراقه خانم زن ابن‌اصدق [168] يا ابهي و منيره خانم و امثالهما را براي مدارس زنها و ديگر از بابيها را براي مدارس مردها و تمام بودجه و سياست وزارت معارف با او است و ارامنه خودشان مي‌گويند كه كاسپار ايپكيان بابي و از دين ما خارج است. [169] . پس از كودتاي انگليسي سوم اسفند 1299، و روي كار آمدن دولت انگلوفيل سيد ضياءالدين طباطبايي، نفوذ عناصر ياد شده شدت بسيار يافت. [170] برخي از آنها حتي به هيئت دولت نيز راه [ صفحه 125] يافتند. علي‌محمد خان موقرالدوله، عضو كابينه سياه سيد ضياءالدين از افنان يعني از جانب مادر اقوام علي محمد باب بود. [171] ميرزا حسن نيكو، مبلغ بهايي مستبصر شده، در كتاب خويش، پس از شرحي راجع به ضديت ارامنه‌ي داشناك و... با مسلمانان در ايران و عثماني مي‌نويسد: «وقتي سيد ضياءالدين مصدر كار شد و خواست بلديه تأسيس كند ايپكيان كه مصدر كار شد فوري بهايياني كه از معارف اخراج شده بودند به روي كار آورد و به علاوه چندين نفر ديگر را هم در بلديه وارد نمود، در صورتي كه هزاران نفر با لياقت‌تر بودند و حق تقدم داشتند. [172] . عجيب است كه در كشف و معرفي رضاخان به انگليسيها نيز عنصر بهاييت فعال بود و در اين زمينه تاريخ مشخصا نام و نقش كليدي حبيب‌الله خان عين‌الملك (پدر امير عباس هويدا) را ثبت كرده است. [173] گفتني است عين‌الملك كه زمان نخست‌وزيري سيد ضياء (رهبر سياسي كودتاي سوم اسفند) جنرال قنسول ايران در شامات بود، روز ششم فروردين 1300 (يعني 12 روز پس از كودتا) در مصاحبه‌اي با روزنامه‌ي لسان‌العرب (شامات، 16 رجب 1339) ضمن ستايش كودتا، از سيد ضياء به عنوان يكي از «رجال بزرگ و كاري» ايران ياد كرد كه «براي احياي روح تاريخي ايران و ترقي دادن ايرانيان... نهايت كفايت را دارا مي‌باشد» و افزود كه با وي سابقه‌ي رفاقت و معاشرتي «دوازده ساله» دارد [174] (يعني از آغاز مشروطه دوم، با سيد ضياء دوست و معاشر است).

حتي در مورد خود رضاخان شايعاتي وجود داشت كه حاكي از بستگي وي به بهاييان بود. در چنين شرايط حساسي، لنكراني و يارانش با ارتباطات و اقدامات سياسي خود تلاش كردند (تا مي‌شود) بهاييان را در دستگاه رضاخان به عقب رانند و تا حدودي نيز در اين كار موفق شدند. مرحوم سيد عبدالله سيار قائم‌مقامي، دوست ديرين مرحوم لنكراني، در گفتگو با نويسنده (مورخ 14 ارديبهشت 1373) اظهار داشتند: عبدالحسين آيتي معلم ادبيات بود و مجله‌اي نيز به نام نمكدان درمي‌آورد كه در آن، از حيله‌ها و حقه‌هاي بهاييان سخن مي‌گفت.

وي بعدا در زمان محمدرضا پهلوي به يزد منتقل گرديد (و ظاهرا بهاييها در انتقال وي از تهران به يزد بي‌نقش و بي‌تأثير نبودند)، اما در فصل تابستان كه مدارس تعطيل مي‌شد، به تهران مي‌آمد و با مرحوم نيكو و صبحي - بهايي مستبصر ديگر - و ديگران جلسات هفتگي برگزار مي‌كرد. با وساطت آقاي لنكراني، كتاب كشف الحيل آيتي را به رضاخان داده و از آن تعريف كرده بودند و شاه او را مورد تفقد قرار داده بود. شاهد اين امر، نامه‌ي سرهنگ درگاهي رئيس كل تشكيلات نظميه مملكتي به آيتي (مورخ 18 مرداد (1306) [175] است كه متن آن در ابتداي جلد اول كشف الحيل چاپ شده است و درگاهي در آن، ضمن اعلام وصول كتاب به دست شاه، تشكر وي را به آيتي ابلاغ مي‌كند. مؤيد ديگر آنكه حدود يك ماه پس از انتشار كتاب مبلغ بهايي در محضر... آيت‌الله خالصي يعني در ارديبهشت [ صفحه 126] 1306، يدالله خان بيگدلو (اسلحه دارباشي رضا شاه) تعدادي از آن كتاب را خواستار شده است. آقاي علي‌اكبر اعلم (دوست لنكراني و خالصي‌زاده) در نامه‌ي مورخ 17 ارديبهشت 1306 به لنكراني مي‌نويسد: «يدالله خان بيگدلو، اسحله‌دار باشي اعلي حضرت... ده بيست جلد از كتاب مبلغ بهايي لازم دارد، توسط بنده خواسته است براي ايشان بفرستيد.» [ صفحه 127]

اعتراض به ميلسپو به علت روي كار آوردن بهاييان (دي ماه 1323)

دكتر ميلسپو (1883 - 1955 م) [176] مستشار مشهور امريكايي كه در عصر پهلوي، مدتي به عنوان «رئيس كل دارايي ايران»، حق نظارت بر امور دارايي، خزانه، خواربار، گمرك و بانك ملي را برعهده داشت و طبق تصويب مجلس، دولت ايران بدون جلب موافقت و تصويب او، اجازه‌ي نقل و انتقال اموال دولتي، الغاء يا كاهش ماليتها و عوارض، استخدام كارشناسان خارجي، و.... را نداشت و او حق داشت مانند وزير دارايي، بلكه بالاتر از او، لوايح مالي و اقتصادي را تهيه و براي تصويب به دولت ارائه دهد، اما به اختيارات وسيع فوق بسنده نكرد و طي لايحه‌اي كه در ارديبهشت 1323) زمان نخست‌وزيري سهيلي) از تصويب مجلس گذرانيد حق قانون‌گذاري را نيز (برخلاف قانون اساسي) به دست آورد. طبق اين قانون، وي مي‌توانست براي ورود و صدور اجناس غير خوارباري و كليه‌ي مواد خام و مصنوعات، انبار كردن، حمل و نقل و توزيع آنها، ضبط اجناس در برابر پرداخت قيمت عادلانه، تعيين مال الاجاره و دستمزد كليه كارها و خدمات، قانون وضع كند. [177] ميلسپو دو بار در زمان رژيم پهلوي به ايران آمد و رياست كل دارايي را برعهده گرفت: بار نخست در سالهاي 1301 - 1306 شمسي يعني پس از كودتاي اسفند 1299 و مقارن با دوران سردار سپهي، نخست‌وزيري و سلطنت رضاخان بود، و بار ديگر در زمان سلطنت محمدرضا و در فاصله دي 1321 تا بهمن 1323. لنكراني، كه در دوره‌ي اول مأموريت ميلسپو با وي، به دليل اصطكاك ميان او و رضاخان و انگليسيها (به نحو مشروط) موافقت داشت،

دربار دوم مأموريتش، به علت سازش وي با استعمار بريتانيا شديدا با او درافتاد و در 16 دي 1323 نطق شديد اللحني بر ضد وي در مجلس چهاردهم ايراد كرد كه در بركناري او تأثير شاياني داشت. وي در اين نطق، ضمن حمله به عملكرد يك طرفه‌ي ميلسپو (به نفع انگلستان) و همدستي وي با جناح انگلوفيل (به رهبري سيد ضياء)، از اختلاط و همكاري او با بهاييان در پست رياست دارايي به شدت انتقاد كرد و خواستار الغاي اختيارات وي توسط مجلس شد. او با طرح اين نكته كه در نتيجه‌ي عملكرد ميلسپو «اصطلاحات اقتصادي، درست تبديل به اخلالهاي اقتصادي شد. بي‌طرفيهاي منتظر از مستشاران امريكايي، مبدل به طرفداريها و تقويت از سياستهاي خاصي» يعني سياست انگليس گرديد، افزود: من از ميان تمام عمليات صريح دكتر ميلسپو، كه به فعاليتهاي يك مأمور سياسي شبيه‌تر است، برخورد به قضيه عجيبي كردم و آن اين است كه يكي از اعضاي كودتا كه در عين حال بهايي و مبلغ لجوج همان بهاييتي است كه تقريبا يك قرن است به نام مذهب در ايران مسلمان، براي مقصودهاي سياسي و تجزيه‌ي وحدت ملي ما جعل شده و اين عمال خيانت هر روز ارباب عوض مي‌كنند، تحت عنوان تصدي امور پخش يكي از بلوك خارج شرقي [ صفحه 128] تهران، در واقع براي انجام مقاصد سياسي با سبك مخصوصي گماشته شده و او هم اين موقعيت را درست براي مقصودي كه به دست آورده به كار مي‌بندد، يعني تبليغات ضد اسلام به نام بهاييت مي‌كند و ضمنا حلقه‌هاي فساد سياسي را هم توسعه مي‌دهد. يعني ديدم كه از طرف مستشاران امريكايي حساس‌ترين نقطه‌هاي مورد احتياج عمومي مخصوصا در اختيار اين قبيل اشخاص گذارده مي‌شود تا از اين راه اجراي مقاصد سوء سياسي ديگران بشود. و آنچه را هم كه به شكل تبليغات مذهبي بر ضد اسلام اجرا مي‌كنند آن هم از نقطه‌نظر اجراي مقاصد سياسي مستعمراتي ديگران است و كسروي تراشيهايي كه شده و مي‌شود و ايجاد و تأييد هر انشعابي به صورت حق يا باطل روي منظورهاي استعماري (گفته شد: همه‌شان بر باطل‌اند.

آقاي لنكراني جواب دادند كه گفتم به صورت حق يا باطل. بلي، همه بر باطل‌اند. آقاي لنكراني جواب دادند كه گفتم به صورت حق يا باطل. بلي، همه بر باطل‌اند فرضي است براي تأكيد مقصود). كاش بتوانم در آتيه فرصتي براي بحث مشروحي در اين باب به دست بياورم... [178] . چنان كه انتظار مي‌رفت، نطق لنكراني، خشم ميلسپو و جناح انگلوفيل همبسته با او را به شدت برانگيخت و آنان در روزنامه‌ي رعد امروز (كه ارگان سيد ضياء و هواداران او محسوب مي‌شد) وي را مورد حمله قرار دادند. [179] محل بهاييت ايران نيز خاموش نماند و (آن‌گونه كه بعدها، روزنامه‌ي وجدان فاش ساخت) طي نامه‌اي به مجلس، سريعا نسبت به لنكراني واكنش خصمانه نشان داد. توضيح مطلب از قرار زير است: پيرو تحركات و تبليغات ضد اسلامي بهاييان در شاهرود، بين مسلمانان و عوامل فرقه ضاله در آن شهر نزاعي عميق رخ داد كه در 17 مرداد 1323 به قتل سه تن از آنان انجاميد. بهاييان عليه مسلمانان در دادگستري اقامه‌ي دعوا كردند و پس از گذشت نزديك به دو سال از ماجرا، با اعمال نفوذهايي كه به طور نهان و آشكار صورت گرفت، پرونده‌ي امر به ديوان جنايي تهران ارجاع گرديد. هم‌زمان با اين امر، مخالفان بهاييت (از جمله لنكراني و خالصي‌زاده) در پايتخت دست به افشاگري زده با در جريان گذاشتن مردم، مانع پيشرفت امر مطابق خواست فرقه‌ي ضاله گرديدند. سنگر لنكراني در اين مبارزه، اوراق روزنامه وجدان بود كه اولين شماره آن (با صاحب امتيازي و مديريت: دكتر محمود مصاحب، دوست ديرين لنكراني) در 29 خرداد 1325 انتشار يافت و خود را به عنوان روزنامه‌اي مستقل از روس و انگليس و راست و چپ، حامي منافع ايران و طرفدار عدالت اجتماعي، معرفي كرد.


روزنامه‌ي مزبور در همان نخستين شماره، به انتقاد از قوام، ميلسپو و نيز كسروي‌گري و بهاييت پرداخته طي مقاله‌اي با عنوان «خانه لنكراني يا يك مكتب ملي» به قول خود قسمتهايي از «افكار بزرگ آقاي شيخ حسين لنكراني، قهرمان ملي ايران» را به چاپ رساند [180] كه نشان از آشنايي و ارادت مدير روزنامه به لنكراني داشت. روزنامه ياد شده با تذكار سخنان لنكراني بر ضد بهاييت (در ضمن نطق عليه ميلسپو در مجلس چهاردهم) به عكس‌العمل [ صفحه 129] منفي محفل بهايي نسبت به سخنان مزبور اشاره كرد. [181] . وجدان تحت عنوان «در هر لباس و به هر شكل؛ پريروز بابي و بهايي - ديروز كسروي - باز امروز بهايي» چنين نوشت: همين كه سياستهاي استعماري از پيشرفت دسائسي كه به دست كسروي شروع كرده بودند مأيوس شدند ناچار سراغ سرمايه پوسيده‌ي خودشان (بهاييت) رفته و در مقام احياي آن جسد سرد شده بلكه خاك شده برآمدند كه فساد جديدي را به فساد شكاف يافته كسروي متصل نمايند. ايرانيها، متوجه باشيد كه اين گونه تدابير در قرن بيستم درست دليل عجز و ضعف حريف است. اي كاش آزاديخواهان ما پشت ظواهر را هم مي‌توانستند ببينند. اگر خوب متوجه باشيد امروز به غير از يك مشت مردم ساده‌لوح بي‌غرض متدين كه حركات آنها روز غريزه است ديگران كمتر در مقام مبارزه با اين گونه دسائس هستند. جاي تأسف است كه الفاظ و عناويني كه براي به دام انداختن جوانان بي‌تجربه به كار مي‌رود احيانا تأثيراتي هم مي‌كند. ما قسمتهاي ذيل را از نشريات بهاييها و الواح آنها كه در پرونده محاكمه‌ي قضاياي شاهرود موجود است نقل مي‌نماييم. «بايد زمام امور به دست سلطه‌ي عادلانه‌ي انگليس افتاده شود... ليس الفخر بحب الوطن (حب وطن مذموم است). در ايران بايد دو انفصال واقع شود: يكي انفصال سياست از شرع و يكي انفصال ديانت بهايي از شرع اسلام. بايد اسلام و مذهب جعفري اثني‌عشري از بين برود...

خود را مستعد و مهياي حمله و تظاهر و فداكاري به جان و مال نماييد... امريكا و انگلستان كاملا مساعد و همراه با پيشرفت مقاصد حقه‌ي ما است... رسميت يافتن محافل روحاني مركزي آمريك و انگلستان نزد حكومت عادله‌ي آن سامان و نيز اعلان استقلال و انفصال آيين بهايي در مصر و ساير نقاط بشارت داده مي‌شود... احباء آمريك و انگليس با تمام قوا در تشييد مؤسسات امريه و اتساع دايره تبليغ مهيا و ساعي و جاهدند... در عالم شهود رويه‌ي نامحدود ملت روسيه جلوه نموده و مقرر مي‌دارد كه با تمام قوي در ازله‌ي و ازاحه‌ي اين شبهات بكوشيد و مملكت منحوص بالشويك را از بين ببريد... احدي خود را مسلمان، مسيحي، كليمي، زردشتي معرفي ننمايد. مسامحه و مساهله مورد تبري امرالله [182] است. اين روزنامه پس از افشاء مطلب فوق مي‌افزايد: ما نمي‌توانستيم بفهميم كه چرا يك مرتبه محاكمه در محكمه مسخ شد و قضيه طوري [ صفحه 130] به راه افتاد، كه به نفع بهاييان تمام شد. حال كه اين الواح و منشورات را خوانديم. دانستيم و فهميديم. ملت ايران، شما هم بيدار شويد. بدبختانه حميتهاي مذهبي مقدس مردمان صالح را به طرف خلاف مقصودشان از جاده مقصودشان سوق مي‌دهد. مگر متوجه نيستند كه امروز همانهايي كه براي يك مكروه يا خلاف عادت هزاران بلوي ايجاد مي‌كردند، نشسته و تماشا مي‌كنند كه يك مشت مزدور خارجي و هم قطارانشان تحت عنوان بهاييت بتوانند حتي قوانين را برخلاف حق و حقيقت بر عليه ملت ايران به كار برند؟ چه خبر است؟ ما را چه مي‌شود؟ شما در چه حالي هستيد؟ آيا آنهايي كه كوركورانه روي ظواهر فريبنده، سنگ كسرويها را به سينه مي‌زدند، امروز سرافكنده و پيش وجدان خودشان خجل نيستند؟ ما از خدا مي‌خواهيم كه در اولين فرصت رونوشت رسمي مصدق الواح و نشريات بهاييه را، كه قسمتي از آن را به طور التقاط در بالا درج نموده‌ايم مشروحا از پرونده محكمه استخراج و در اختيار ملت ايران قرار دهيم. اين اوراق مخفي در ضمن تحقيقات به دست آمده و در پرونده قرار گرفته است. اين چه زندگاني مرموزي است؟


بيچاره آنهايي كه مي‌دانند و مي‌فهمند. كاش ما جوانها، به افكار آنهايي كه عمر خود را در راه آزادي و استقلال ملت ايران خرج كرده‌اند احترام بيشتري مي‌گذاشتيم. ما بيانات آقاي حسين لنكراني خدمتگزار صميمي ملت ايران و رهبر آزادي را در مجلس چهاردهم در ضمن قضيه‌ي ميلسپو راجع به بهاييت و كسروي فراموش نمي‌كنيم. و مراسله[اي] را كه به مناسبت آن نطق تاريخي از طرف محفل روحاني بهاييها بر عليه بيانات آقاي لنكراني به مجلس و وكلاي مجلس داده شده خوب به خاطر داريم. فراموش نشود كه كسروي عضو جمعيت آسياي همايوني لندن بوده و پشت كتابش به آن افتخار مي‌كند و نشريات آن را هم خان بهادر، حاكم سياسي انگليس در بصره، به السنه‌ي مختلف منتشر مي‌ساخته. ماييم، حاضريم، مي‌گوييم، ثابت مي‌كنيم؛ بياييد، بپرسيد، ببينيد آيا ايراني هوشيار بايد اين اندازه به خواب بي‌هوش رود؟ تمام چرخه را يك انگشت و يك شستي به حركت مي‌آورد، كاش آن انگشت و آن شستي خورد شود. [ صفحه 131] آيا خودمان را گول مي‌زنيم؟ آيا جاي شبهه باقي مانده است؟ ما نظر آقاي نخست‌وزير را به اين جريان جلب و انتظار داريم شخصا در اين كار نظارت كنند و به اين دسائس ننگين كه خيلي زير جلي به نام آزادي و حمايت از آزادي براي كشتن آزادي و محو آزادي و مسلط كردن استعمارچيان بر ايران به كار مي‌رود خاتمه دهند. آيا چه شد كه يك مرتبه نظر محكمه و هيئت حاكمه عوض شد و جريان به نفع يك دسته جاسوسي كه به نام بابي و بهايي در مملكت ما ايجاد شده و به ضرر ملت ايران و ملت اسلام جريان پيدا كرد؟

ما اخطار مي‌كنيم كه اين گونه نشريات بهاييه در حكم قيام بر عليه حكومت ملي و مبارزه با اصول اساسي ملت ما است. ما اعلام جرم مي‌كنيم و تقاضا مي‌كنيم كه نشر دهندگان آن را به عنوان قيام كنندگان بر عليه حكومت ملي تسليم محكمه نمايند و اگر در خارج ايران هم هستند آنها را جلب كنند. ايرانيها، براي خدا دقت كنيد، مطالعه كنيد. آزادي‌خواهان، شما را به مصلحت ملي قسم مي‌دهم چشمان خود را باز كنيد و از عقب پرت نشويد. اين است آنچه كه از پرونده عجالتا به دست ما آمده. اگر غير از اين است دولت تكذيب كند. وجدان، در شماره‌هاي بعد، با گشودن ستوني به عنوان «استخراج از دوسيه‌ي شاهرود»، به درج اخبار مربوط به پرونده‌ي شاهرود، و شفاف‌سازي آن، پرداخت. قاضي پرونده نيز متهمان را در رويداد خونين شاهرود بي‌تقصير يافت و با حكم به برائت آنان، تير خلاص را به پيكر فرقه وارد ساخت. مجموعه‌ي اين رخدادها، محفل بهاييت در ايران را سخت خشمگين كرد و به واكنش واداشت. علي‌اكبر فروتن [183] ، منشي محفل بهاييان ايران، در دهم تير 1325 در نامه‌اي به قوام‌السلطنه، نخست‌وزير وقت، با اشاره به حادثه‌ي شاهرود در مرداد 23، و حوادث متعاقب آن، خواستار همراهي و كمك دولت به فرقه شد. وي در آن نامه، از آقاي خالصي‌زاده و نيز روزنامه وجدان (كه ماجراي شاهرود را به گونه‌اي مخالف با خواست بهاييان گزارش كرده بود) به شدت انتقاد كرد. [184] . نكته جالب توجه آنكه در آن كشمكش، آيت‌الله لنكراني هم فعال (بلكه جلودار) بود و روزنامه وجدان عملا بلندگوي افكار لنكراني محسوب مي‌شد. اما فروتن، به علت موقعيت بسيار مهم لنكراني در پايتخت و نزد دولت قوام [185] ، در شكواييه خود به نخست‌وزير، به رغم تصريح به نام خالصي‌زاده، هيچ اسمي از لنكراني نمي‌برد. [ صفحه 134]

حمايت از محاكمه و مجازات تروريستهاي بهايي ابرقو (1328 -1334)

نيمه شب 13 دي ماه 1328 چند تن بهايي، به تحريك محفل بهاييان يزد و حومه، در روستاي رباط (از توابع ابرقوي يزد) به خانه‌ي پيرزني فقير و متدين مرسوم به صغرا خانم (كه عليه بهاييان فعاليتهايي داشت) حمله بردند و با سنگدلي تمام، او و تمامي پنج فرزندش (معصومه پانزده ساله، خديجه يازده ساله، بي‌بي هشت ساله و علي‌اكبر شش ساله و...) را در بستر خواب، با ضربات بيل و كلنگ، به قتل رساندند. طبق كيفر خواستي كه پيرو اين فاجعه توسط دادستان شهرستان يزد (سيد محمد جلالي) عليه متهمين به قتلهاي مزبور تنظيم شد [186] ، ضربات وارد شده به مقتولان نوعا به لب و دهان و فكين آنان اصابت كرده بود. پخش خبر اين جنايات فجيع در بين ملت مسلمان ايران غوغايي عظيم بر ضد فرقه ضاله برپا كرد، خاصه آنكه، موج بيداري و نهضت اسلامي (بر ضد استبداد و استعمار حاكم) به تازگي در كشورمان سربرداشته بود، و اطلاع و افشاگري رهبران نهضت (همچون آيت‌الله كاشاني) از نفوذ مخرب بهاييان پستهاي كليدي دولت، خشم مردم را نسبت به اين فرقه (به عنوان همدست رژيم استبدادي پهلوي و پشتيبانان خارجي آن) شدت بخشيده بود.

اين نكته بيش از هر چيز در اظهارات آيت‌الله كاشاني در آن سالها (بويژه زمستان 1329 به بعد) نمايان است. [187] . ابرقو، پيش از آن تاريخ، از جمله مراكز فعاليت بهاييان بر ضد اسلام بود و اخيرا با آمدن مبلغان متعدد بهايي از سوي محفل بهايي يزد به آن سامان، تبليغات ضد اسلامي فرقه‌ي مزبور در منطقه شدت گرفته بود. اين امر، همراه با هتاكي برخي از بهاييان منطقه به مقدسات اسلامي (همچون سوزانيدن قرآن كريم)، سبب شده بود كه احساسات ديني مردم مسلمان به شدت عليه آنان تحريك شود، و صغرا خانم، از جمله بانوان مسلمان و غيوري بود كه عليه فرقه‌ي ضاله فعاليتهايي داشت. لذا قتل وحشيانه وي و فرزندانش طرح‌ريزي شد تا ضمنا چشم‌زهري نيز به ديگران نشان داده شود. كيفر خواست دادستان شهرستان يزد (سيد محمد جلالي)، شرحي مبسوط از هويت و عملكرد محركان و عاملان فاجعه را دربردارد. آن زمان، بهاييان در پستهاي كليدي كشور نفوذ كرده و قدرت خارجي نيز به اشكال گوناگون، از آنان حمايت مي‌كرد. اينان، با بهره‌گيري از نفوذ سياسي خويش در دولت و دربار، و نيز دادن رشوه به اين و آن، در مقام تهديد و تطميع مسئولان پرونده يا مقامات مافوق آنها برآمدند و مانع محاكمه و مجازات سريع و قاطع متهمان شدند. متقابلا علما و مردم نيز ساكت ننشسته، مي‌كوشيدند با فشار به مسئولان امر، مانع از اعمال نفوذ و حق‌كشي فرقه شوند. اين بود كه رسيدگي به پرونده مدتها به طول انجاميد و حتي از اين شهر به شهر ديگر منتقل گرديد. [ صفحه 135] اواسط مهر 29، هفت تن از بهاييان به اتهام شركت در كشتار فوق، دستگير شدند و در آغاز 29 نخست‌وزير وقت (رزم‌آرا) دستور رسيدگي و اقدام به پرونده‌ي ابرقو از سوي دادگستري را صادر كرد و در اواخر دي ماه همان سال پرونده از يزد به دادگاه كرمان احاله و انتقال يافت. دي ماه همان سال، پيرو شكايت مسلمانان ابرقو از تعلل در محاكمه بهاييان متهم به قتل صغري خانم و فرزندان وي، مرحوم كاشاني اظهار داشت كه اقداماتي براي تغيير «منشي‌زاده» متصدي پرونده صورت داده، در گفتگو با مسئولان امر قرار است پرونده به دادسراي تهران ارجاع گردد.

[188] شامگاهي در اسفند 29 افصح المتكلمين (محمدحسين افصح، قاضي دادگستري، و دوست و همرزم ديرين لنكراني) به منزل كاشاني رفته خصوصي با او گفتگو كرد. پس از آن كاشاني به اندروني رفت و «چند نفر از اطرافيان او ضمن صحبت اظهار مي‌كردند بايد چند روز بازار را تعطيل كنند تا پرونده‌ي قاتل را به دادگستري ارجاع نمايند و آن وقت مانند محاكمه قاتلين دكتر برجيس» - پزشك مبلغ بهايي مقيم كاشان كه به دست مسلمانان آن شهر به قتل رسيد - «كسبه بازار و اهالي در دادگستري اجتماع نموده نگذارند حكم اعدام درباره قاتل صادر شود.» [189] . فروردين 30، پرونده همراه پانزده تن از متهمان فاجعه‌ي ابرقو، از كرمان به تهران انتقال يافت و مقرر گرديد محاكمه‌ي آنها در شعبه اول ديوان عالي جنايي صورت گيرد. و بالاخره در بهار 1333 محاكمه‌ي بهاييان آغاز شد و در ارديبهشت، قاضي حكم به مجازات مجرمين، از جمله: اعدام يكي از آنان در محل وقوع جنايت داد. در آن ميان شهرت يافت كه بهاييان درصدد تطميع قضات برآمده، حاضر شده‌اند براي لغو حكم اعدام، حدود يك ميليون ريال به آنان بپردازند. بيم آن نيز مي‌رفت كه در ميانه راه تهران - ابرقو، محكوم را فراري بدهند. طبعا علما مراقب بودند و تذكرات لازم را به مسئولين امر دادند.


به گزارش مأمور مخفي دستگاه، شب اول خرداد 1333 آقاي مصطفوي (داماد آيت‌الله كاشاني) همراه مستشار ديوان عالي كشور با كاشاني در خانه‌ي وي ديدار و پيرامون محاكمه‌ي بهاييان متهم به قتل مسلمانان ابرقو گفتگو كردند. كاشاني توصيه كرد «در صدور حكم محكوميت بهاييان تسريع لازم به عمل آيد. به قرار معلوم چون به كاشاني اطلاع رسيده بود كه بهاييان به وسايلي درصدد تطميع قضات دادگستري برآمده، حاضر شده‌اند مبلغي معادل يك ميليون ريال بپردازند تا حكم اعدام يكي از مجرمين لغو گردد، كاشاني مستشار مزبور را به منزل خود دعوت كرده، او را از اين امر برحذر داشته است و گويا نامبرده نيز نيز با تأييد مطالب فوق اضافه كرده حكم [ صفحه 136] صادره تأييد و محكوم را به اتفاق يك نفر افسر و مأمورين كافي براي اجراي حكم به محل اعزام خواهد داشت. ضمنا درباره احتمال فرار محكوم در بين راه هم، كاشاني تذكراتي داده است.» [190] در جريان محاكمه بهاييان ابرقو در تهران، حاج خداداد صابر لنكراني (وكيل مبرز دادگستري و رئيس اسبق صلحيه مشهد) وكالت خانواده‌ي مقتولين را (كه ظاهرا خالي از خطر نبود) [191] شجاعانه به عهده گرفت و از آنان دفاع كرد. مرحوم صابر، در مراحل دفاع، از مشاوره و همدلي و هم‌فكري لنكراني و ياران وي برخوردار بود. حاج هاشم لنكراني (پسرعموي لنكراني) اظهار داشت: «مرحوم خداداد صابر، جزء مريدان درجه اول شيخ حسين لنكراني بود و اصالتا هم اهل لنكران بوده و از قفقاز به عنوان مهاجر به ايران آمده بود». داماد صابر، سرهنگ سيد جعفر (نورالدين) پورسجادي، از افسران متدين و مبارز عصر پهلوي، نيز از دوستان صميمي و پابرجاي لنكراني بود. [192] . حجت‌الاسلام و المسلمين عليمي (از علماي وارسته و فاضل غرب تهران، و دوستان ديرين لنكراني) در 22 فروردين 73 با اشاره به مقامات علمي مرحوم حاج شيخ حسين لنكراني اظهار داشتند: خدا مي‌داند آيت‌الله لنكراني، خيلي فوق‌العاده بود و آنچه خوانده بود قشنگ به ياد داشت... مخصوصا مرحوم حاج خداداد خان صابر كه به محضر ايشان مي‌آمد، مباحث سياسي تعطيل مي‌شد و بحث علمي مطرح مي‌گشت. مرحوم صابر، در مشهد، رئيس صلحيه و عدليه بود و از وكلاي مبرز دادگستري به شمار مي‌رفت. وي، كه با كتابهاي مهم فقهي و فلسفي نظير كفايه و اسفار كاملا آشنا بوده و در محاكمات دادگستري خبرويت نام داشت، به خانه‌ي لنكراني مي‌آمد و از محضر وي استفاده‌ي علمي مي‌برد.

صابر حتي به قم مي‌آمد و در آن شهر، پس از زيارت مرقد مطهر حضرت معصومه سلام الله عليها، قدري سوهان و سيگار مي‌خريد و يك ساعت يا يك ساعت و نيم به غروب به مدرسه‌ي فيضيه مي‌رفت و مي‌نشست و آقايان فضلا گرد او جمع مي‌شدند و بحث علمي درمي‌گرفت. آن وقت مي‌گفت: اي كاش، يك حوزه‌ي فيضيه هم كنار دادگستري تهران تشكيل مي‌شد و مشكلات را اين چنين حل مي‌كرد و ما را راحت مي‌ساخت. آه...! يك روز چشمش به علامه طباطبايي صاحب تفسير شريف الميزان افتاد. از من پرسيد: او كيست؟ گفتم: علامه طباطبايي است. با علامه نشستيم و صابر بعضي از مسائل غامض فلسفي را با ايشان در ميان گذاشت. علامه، به طور مختصر و خيلي مفيد، به سئوالات وي پاسخ گفت. صابر خواست دست ايشان را ببوسد و به من گفت: من نديده بودم اين مرد را. آيا نظير اين مرد در جهان پيدا مي‌شود؟! من نديده بودم ايشان را، اين از بركت شما [ صفحه 137] بود كه من به خدمت ايشان برسم و زيارتشان كنم. آمدن صابر به محضر لنكراني، زمان حيات مرحوم آيت‌الله بروجردي و در دوراني بود كه بهاييها در ابرقوي يزد، شش تن از مسلمانها را به قتل رسانده بودند و آقاي فلسفي هم در منبر بر ضد آنان صحبت مي‌كرد. پرونده‌ي مقتولين به دادسراي تهران آمده بود و آقاي صابر، وكالت خانواده‌ي مقتولين را بر ضد بهاييها برعهده داشت. به درخواست صابر، و اشاره آقاي لنكراني، ما و جمعي از آقايان در جلسات دادگاه شركت مي‌كرديم و بهاييها هم آن طرف مي‌نشستند.

صابر يك روز پيش از شروع دادگاه، به محضر آقاي لنكراني آمد و از ايشان رهنمود گرفت. كتابهاي بيان و قدس (نوشته علي محمد باب و حسينعلي بهاء، پيشوايان بابيت و بهاييت) را نيز از مشهد همراه خود آورده بود. روز محاكمه، اين قهرمان، به ميدان آمد. آخ، آخ، آخ! وقتي به عنوان وكيل مدافع صغرا خانم و بچه‌هاي وي كه به طرز فجيعي توسط بهاييان كشته شده بودند شروع به سخن كرد، معركه‌اي برپا كرد! در اثناي نطق، ناگهان فرياد كشيد: لئلا يحذرون عن دماء المسلمين؟! و افزود: به خون پاك صغرا و بچه‌هايش، من زنده باشم، ستمكاران خون آنها را بريزند؟! 2 ساعت و 10 دقيقه، جلسه را اداره كرد. تنفس دادند، پس از پايان تنفس، دوباره آمد و شروع به سخن كرد. بهاييها، مثل شخص افعي گزيده، به خود مي‌پيچيدند! گفت: من تا انتقام صغرا را نكشم نمي‌خوابم، قول داده‌ام. به من گفتند وكالت اينها را قبول كن، من هم پذيرفتم. شام آن روز كه خدمت آقاي لنكراني رسيدم، آقاي صابر نيز آمد و قضايا را نقل كرد و دفاعيات خود را شرح داد. زماني كه صابر دفاعياتش را مي‌خواند، مرحوم لنكراني از شور و احساس شديد وي در دفاع از حقيقت، بسيار لذت مي‌برد و حال عجيبي داشت. صابر گفت: آقا، بعضي آقايان به من دستور دادند نزد ما بيا، من قبول نكردم و نرفتم. اين وكالت را نيز فقط طلبا لمرضات الله و لاحترام الرسول پذيرفته‌ام. پولي هم نمي‌خواهم. مرا بكشند هم، بايد اين دفاع را به آخر برسانم و ان شاء الله هم موفق مي‌شوم. آقاي لنكراني هم رهنمودهاي خاصي به او مي‌داد و صابر فورا جملات ايشان را براي فردا يادداشت مي‌كرد و در محكمه مطرح مي‌ساخت.

درگيري با وزير بهايي هويدا

لنكراني، عباس هويدا، نخست‌وزير مشهور عصر پهلوي دوم، را فردي بهايي تبار و كابينه وي را شامل تعدادي وزير بهايي مي‌دانست، اما در مورد شخص وي معتقد بود كه فردي لامذهب و فاقد ايمان به مسلك بهاييت است. برابر گزارش ساواك، فردي به نام نقاش‌زاده، [ صفحه 138] صبح روز 30 / 7 / 50 در خانه‌ي لنكراني از ايشان «سئوال نمود آيا صحت دارد كه هويدا بهايي است؟ لنكراني جواب داد: پدر او بهايي بوده ولي خودش هيچ مذهبي ندارد... لنكراني ضمن حمله به امريكا و انگليس اضافه كرد در ايران هم فعلا جهودها بر ما حكومت مي‌كنند.... از هيئت دولت چند وزير باطنا يهودي ولي ظاهرا بهايي هستند.» [193] .

در گزارش «خيلي محرمانه» ساواك (مورخ 24 / 3 / 44) مي‌خوانيم كه: «برابر اطلاع، اخيرا افراد روحاني در منزل آقاي لنكراني تماسهاي مشكوك مي‌گيرند و شيخ رباني [194] كه تازه از زندان آزاد شده از طرف لنكراني مأموريت پيدا نموده جزوه‌اي را كه از طرف اهورهوش راجع به عمليات مرحوم حسنعلي منصور و همچنين آقاي هويدا نخست‌وزير در دوراني كه در خارج بودند نوشته به دست بياورد و در دسترس عامه قرار دهد.» [195] در همين زمينه بايد به درگيري لنكراني با يكي از وزيران بهايي كابينه هويدا (منصور روحاني) اشاره كرد. جد و پدر مرحوم حاج شيخ حسين لنكراني، آقايان شيخ حسين فاضل و حاج شيخ علي، در مسجدي نماز مي‌گزاردند كه به مسجد لنكراني موسوم بود و پس از مرگ حاج شيخ علي، تصدي آن به فرزند ارشدش حاج شيخ حسين، رسيد. مسجد مزبور، در شرق پاركينگ موزه‌ي ايران باستان و ضلع شمالي كاخ ورزش (سنگلج)، پشت سازمان تربيت بدني و نيز اداره‌ي برق - شعبه خيام - قرار دارد. در زمان شاه مخلوع، از سوي برخي مقامات دولتي وقت تعرضها و تجاوزهايي به مسجد صورت گرفت كه همه جا با واكنش لنكراني روبه‌رو گرديد. از جمله، در سال 1345 سازمان تربيت بدني به رياست سرلشكر دكتر ايزدپناه، در غياب لنكراني از تهران، تجاوزاتي به حريم مسجد نمود ولي بعدا در اثر مراجعات و گفتگوهايي كه بين لنكراني و اولياي سازمان انجام گرفت، سازمان مذكور براي جبران اين امر، در مقام گرفتن زميني از شهردار وقت تهران (مهندس سرلك) در جنب مسجد براي توسعه‌ي فضاي آن و استفاده‌ي نمازگزاران و ورزشكاران از آن برآمد. تجاوز بعدي، كه درگيري حاد ميان لنكراني و مقامات دولتي را در پي داشت، توسط منصور روحاني وزير آب و برق هويدا انجام گرفت كه فردي فراماسون و عضو روتاري تهران مركزي بود [196] و افزون بر آن، به بهاييت شهرت داشت.

وي زماني نيز در كابينه‌ي هويدا، به وزارت كشاورزي منصوب شد و اهل نظر، عملكرد وي در اين سمت را حركتي در راستاي تخريب كشاورزي ايران ارزيابي مي‌كنند. [197] . موضوع از اين قرار بود كه، مأموران برق منطقه‌اي تهران در دي ماه 49 زمان وزارت مهندس روحاني به عنوان نصب ترانسفورموتور برق روي زميني كه قرار بود شهرداري براي [ صفحه 139] تجديد ساختمان مسجد واگذار كند، دست گذاشتند و درصدد گرفتن كوچه و تجاوز به حريم مسجد برآمدند و غافلگيرانه آن را خراب كردند. مدتها پيش از اين يورش نيز اقدام به قطع برق مسجد كردند. آقاي لنكراني، پس از اطلاع از اين امر، به فوريت دست به كار شد و براي جلوگيري از اين اقدام ضد اسلامي و غيرقانوني، با ادارات مختلف وقت (وزارت برق، اوقاف، دادگستري و شهرباني تهران) تماس گرفت و حتي رسما به كلانتري ناحيه 12 و دادستاني تهران براي متوقف ساختن اين تصرف عدواني، و مجازات مسببان آن، شكايت برد. [198] و در اين ميان، در مراجعه به اداره برق اعتراض شديد خويش به منصور روحاني (وزير بهايي هويدا) را بابت اين تجاوز، با صداي بلند ابراز داشت. آقاي محسن غنيان (داماد مرحوم مهرداد اوستا، و دوست و همسايه ديرين مرحوم لنكراني در خانه گلوبندك) از كساني است كه شاهد اعتراض لنكراني به وزير بهايي بوده است. وي در گفتگو با نگارنده (مورخ 23 مرداد 1381) اظهار داشت: آقاي لنكراني بر سر مسجد با منصور روحاني وزير هويدا سخت درگير بود. مسجد ايشان در مجاورت اداره برق قرار داشت و روحاني مي‌خواست مسجد را تخريب كرده، جزء اداره برق قرار دهد. هم مسجد، به تدريج حالت نيمه مخروبه پيدا كرده بود و هم شخص وزير با اسلام عناد داشت و مي‌خواست در آن حدود، مسجدي وجود نداشته باشد. در حدود سالهاي 51 و 52 شمسي، در يك روز آقا و من و چند تن ديگر از دوستان، پياده از منزل ايشان به راه افتاديم و از سمت پارك شهر به اداره‌ي برق رفتيم. در آنجا به آقا گفتند: جناب وزير در طبقه بالا تشريف دارند و شما نزد ايشان برويد. آقا با عصبانيت زياد گفت: «من نمي‌آيم» و افزود: - اگر هم اين آقا را ببينم، با اين عصا او را داغون مي‌كنم! من اين مسجد را از اينها مي‌گيرم و پدرشان را هم درمي‌آورم! سر و صداي آقا كه بالا گرفت، سه چهار نفر از مسئولان اداره نزد ايشان آمدند و قول دادند كه وزير دست از سر مسجد برداشته، آن را به آقا پس خواهد داد. خلاصه، آبي آوردند و آقا نوشيدند و مقداري استراحت كردند، تا عصبانيتشان كاهش يافت. سپس ايشان را دعوت كردند كه: «بياييد مسجد را ببينيد.» به اتفاق آنها به مسجد رفتيم. در مسجد را باز كردند و آقا از آن بازديد كرد و نهايتا به منزل بازگشتيم.

سرهنگ لطيف بيگلري، هم رزم لنكراني بر ضد رژيم پهلوي و بهاييت

سرهنگ لطيف بيگلري، از افسران شجاع و مبارز و پارساي عصر پهلوي است كه اعمالش [ صفحه 140] تحت كنترل دقيق ساواك قرار داشت [199] و به علت افشاگريهاي مكرر عليه مقامات بلندپايه رژيم در دولت و ارتش، به زندان افتاد و نهايتا خلع درجه و از ارتش اخراج شد. وي نسخه‌اي از نامه مفصل و كوبنده‌ي خود به شاه، مورخ ارديبهشت 1342، مبني بر گزارش اختلاس و سوءاستفاده هنگفت سرلشگر صنيعي بهايي (معاون وقت وزارت جنگ) را در همان ايام به امام امت داد، كه بعدا در يورش مأموران دستگاه به خانه امام در قم، به دست ساواك افتاد (متن نامه را مي‌توان در كتاب سير مبارزات امام خميني در آينه اسناد به روايت اسناد ساواك، جلد هفتم، چاپ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، ص 557 به بعد، مشاهده كرد). بيگلري، با آيت‌الله لنكراني از نزديك دوستي و همكاري داشت و چشمان حساس ساواك، روابط آن دو را تعقيب مي‌كرد. [200] . بيگلري عليه سپهبد اسدالله خان صنيعي (وزير جنگ بهايي هويدا) و سپهبد علي‌خان شجاعي و سايرين در مورد دهها ميليون تومان سوءاستفاده از اراضي عباس‌آباد و غيره، اعلام جرم كرد و گام مهم‌تر وي در انتقاد از مظالم رژيم، نامه‌ي سرگشاده‌ي وي به شاه در پنجم تير 1350 بود كه ضمن آن راجع به عدم آزادي انتخابات و نقض مواد قانون اساسي توسط احزاب ايران نوين (به رهبري امير عباس هويدا) و مردم (به رهبري علم) هشدار داد و همچنين ضمن انتقاد از بهايي بودن امير عباس هويدا (رهبران ايران نوين) و تصرف او در بيت‌المال به نفع اهداف حزبي و تبديل انتخابات به انتصابات، اعلام رسمي آزادي انتخابات از سوي شاه و عدم تضييق دولت براي فعاليتهاي انتخاباتي مردم را خواستار گشت. بيگلري نامه‌ي مزبور را جهت اقدام قانوني، براي نخست‌وزير و وزير كشور ارسال نمود. بخشي از نامه‌ي وي را - كه با توجه به اختناق شديد حاكم بر كشور در آن زمان، و نظامي بودن نويسنده، گامي بسيار تند و متهورانه بوده است - با هم مي‌خوانيم: چنانچه [اعلي حضرت] با مراتب پيشنهادي بالا موافقت نفرمايند و در مقابل، همان برنامه‌ي (انتصابات حزبي) با قباي (انتصابات حزبي) ادامه يافته و انجام پذيرفته، در اين صورت اولا چنين انتخابات مبتذل مورد قبول ملت ايران نبوده و آن را تحريم مي‌نمايد. ثالثا چون هر دو حزب، سر و ته يك كرباس هستند و از يك منبع الهام مي‌گيرند و انتخابات هم به مفهوم واقعي و وسيع كلمه وجود خارجي نداشته و نخواهد داشت، بنابراين پيشنهاد مي‌گردد كه امر فرمايند به اين خيمه شب‌بازي خاتمه داده و اين برنامه‌ي مبتذل را تعطيل و در مقابل جنابان آقايان هويدا و علم، با شركت سازمان امنيت كماكان كميسيوني تشكيل و عناصر مورد نظرشان را تعيين و طبق اعلاميه‌اي به نام نماينده احزاب معرفي و بدين وسيله از اتلاف و ايجاد سر و صدا و مخصوصا از انجام هزينه‌هاي بي‌مورد جلوگيري و آن هزينه‌ها را هم [ صفحه 141] براي گرسنگان منطقه بلوچستان و سيستان - زابل - شيراز و غيره اختصاص دهند.. واكنش رژيم در برابر اين اقدام، پيشاپيش معلوم بود: درست در همان روز ارسال نامه، يعني پنجم تير 1350، سرهنگ بيگلري توسط دادگاههاي نظامي ارتش (تحت امر امراي بهايي) از ارتش اخراج شد.

پاورقي

[1] تعبير مرحوم ابراهيم فخرايي (يار و وزير فرهنگ ميرزا كوچك خان) در كتاب سردار جنگل؛ ميرزا كوچك خان (چ 9، انتشارات جاويدان، تهران، 57) از لنكراني.
[2] وي فقيه برجسته و مبارز تهران در عصر قاجار و پهلوي، و برادر مرحومان آقا نجفي و حاج آقا نورالله اصفهاني است كه در زمان رضا خان به اصفهان تبعيد و در آن شهر به نحوي مشكوك درگذشت.
[3] براي آشنايي با شرح حال كوتاه از مرحوم لنكراني ر. ك: «يك قرن مبارزه؛ به مناسبت دومين سالگرد درگذشت آيت‌الله حاج شيخ حسين لنكراني»، روزنامه‌ي رسالت، شم 19،1559 خرداد 1370، ص 4. هفته‌نامه نداي قومس، شم 23، 7 مرداد 1370، ص 4 افزون بر اين، يك مصاحبه و چندين مقاله از راقم سطور راجع به مبارزات سياسي آن مرحوم و روابط وي با امام خميني در مجله‌ي تاريخي معاصر ايران، فصل‌نامه مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، تهران، شم 13 به بعد، درج شده است.
[4] ر. ك: فتحي (آتشباك)، نصرت‌الله، «خدا مردي وارسته»، مجلد اميد ايران، شم 670، س 1346؛ برگ عيش، تهران، اسفند 47، ص 17 به بعد.
[5] خاطرات سياسي و تاريخي مستر همفر در كشورهاي اسلامي، ترجمه علي كاظمي، مقدمه و تعليقات حاج شيخ حسين لنكراني، چ سوم، بي‌نا (مراكز پخش: مكتبه النجاح، انتشارات فراهاني و...)، تهران، شهريور 1361، صص 83 -84.

[6] اظهارات لنكراني در منزل خويش براي خواهران عضو حزب جمهوري اسلامي و شاغل در اداره‌ي امور تربيتي وزارت آموزش و پرورش، 13 مرداد 1361.

[7] گنجينه‌ي معرفت يا گوشه‌هايي از خاطرات سياسي و انديشه‌هاي مرجع و انديشمند بزرگ دنياي تشيع... حاج شيخ حسين لنكراني، تهيه و تنظيم از: محمود راميان، مخطوط، دفتر اول، تهران، 19 خرداد 1360، ص 274.

[8] جالب اين است كه عباس افندي (برادرزاده‌ي ازل، و پيشواي مشهور بهاييان) در لوحي كه «به واسطه‌ي عبدالحسين تفتي» («آواره‌ي» سابق، «آيتي» لاحق)بر ضد عموي خويش (يحيي صبح ازل، پيشواي ازليان) صادر كرده تصريح مي‌كند كه وي در حال حاضر، «در جزيره‌ي قبرس... تحت حمايت انگليس است...» (اسرار الآثار، فاضل مازندراني، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 129 بديع، 5 / 359)- ع. منذر.
[9] خاطرات سياسي و تاريخي مستر همفر در كشورهاي اسلامي، صص 4 -7. [
[10] انشعاب در بهاييت، ص 291.
[11] بي‌تأثير.
[12] از زمان عباس افندي (جانشين ميرزا حسينعلي بهاء)، مركز بهاييت از عكا به حيفا (هر دو، واقع در اسرائيل كنوني) انتقال يافت - ع. منذر.
[13] كسروي، احمد، بهايي‌گري، كتابفروشي پايدار، تهران، بي‌تا، صص 121 -122.
[14] عين اين نامه فعلا در يكي از كتابخانه‌هاي بزرگ اروپا موجود مي‌باشد - آدميت.
[15] اين كتاب از مآخذ تاريخي كهن بابيه است كه مشخصات كامل كتابشناسي آن از قرار زير است: نقطه الكاف در تاريخ ظهور باب و وقايع هشت سال اول از تاريخ بابيه، حاجي ميرزا جاني كاشاني، به سعي و اهتمام ادوارد براون، لندن 1328 ق/ 1910 م. ضمنا مرحوم استاد محيط طباطبايي در انتساب نسخه‌ي ياد شده به شخص ميرزا جاني كاشاني، تأملات محققانه‌اي داشته، آن را مربوط به فرد ديگري از قدماي بابيه مي‌داند، كه مي‌توان آن را از مقالات ايشان در ماه‌نامه گوهر، نشريه‌ي بنياد نيكوكاري نورياني، تابستان و پاييز 1355 ش بازجست - ع. منذر.
[16] در اصل، همه جا: تومانكي بود كه همراه با قرائت خارجي آن اصلاح شد - ع. منذر.
[17] اميركبير و ايران، با مقدمه‌ي محمود محمود، چ اول، انتشارات بنگاه آذر، تهران 1323، قسمت اول، صص 256 - 258. نيز ر.ك: همان، متن كامل، چ دوم، مؤسسه مطبوعاتي اميركبير، تهران 1334، صص 207 -208. در مورد براون، و روابط با ازليها، البته عبدالحسين آيتي نظر ديگري دارد. وي در كشف الحيل (ج 2، چ چهارم، صص 43 -45) اقدام براون به طبع آثار قديم بابيان (به نفع ازليها) را ناشي از ضديت با بهاييت، و نه جانبداري از ازليان، مي‌شمارد. به نوشته او - كه با براون مكاتبه داشته - براون «مي‌گفت: چه كنم، من بهاييت را اين طور شناخته‌ام كه اگر اندكي بيش از اين ترقي كند اصلا آزادي و اخلاق و درستي و راستي از دنيا معدوم خواهد شد!» (همان، ص 45).
[18] شركت سهامي انتشارات خوارزمي، تهران، بهمن 1355، ص 457. توجه: همه‌ي مواردي كه در مقاله حاضر، به كتاب اميركبير و ايران ارجاع شده - به استثناي پاورقي پيشين - همگي به چاپ پنجم اين كتاب (انتشارات خوارزمي، تهران 1355) بازمي‌گردد.
[19] عبدالله بهرامي، از صاحب منصبان مطلع نظميه در مشروطه‌ي دوم، به طنز و تعريض مي‌نويسد: عباس افندي «تنها پيغمبري بود كه اجر خود را در اين دنيا دريافت نموده و سيلي نقد را به حلواي نسيه ترجيح داده است!» (خاطرات عبدالله بهرامي، ص 35).
[20] ر. ك: سوابق رضاخان و كودتاي سوم حوت 1299، گفتگو با محمدرضا آشتياني‌زاده، به اهتمام سهلعلي مددي، مندرج در: تاريخ معاصر ايران، كتاب سوم، زمستان 1370، صص 106 به بعد. درباره عين‌الملك و پيوند او با رژيم كودتا، باز هم در طول مقاله توضيحاتي خواهيم داد.
[21] ر.ك: مقدمه‌ي اسماعيل رائين بر ترجمه‌ي كتاب اختناق ايران، نوشته‌ي مستر شوستر، ترجمه‌ي ابوالحسن موسوي شوشتري، صص 10 -11.
[22] درباره‌ي وي ر. ك: سلطنت علم و دولت فقر، علي ابوالحسني (منذر)، دفتر انتشارات اسلامي، قم 1374 - 365/1،360.
[23] سخن‌راني در جمع اعضاي حزب جمهوري اسلامي م، 13 / 5 / 63.
[24] تعليم ديده.
[25] همچون: برخي بررسيها درباره‌ي جهان‌بينيها و جنبشهاي اجتماعي در ايران، شركت سهامي خاص انتشارات توده، تهران 1358، ص 515 به بعد. چاپ اول اين كتاب، توسط حزب توده در سال 1347 ش (و ظاهرا در لايپزيك) منتشر شد. نمونه‌هايي از كلام احسان‌الله طبري در تعريف از بابيه در كتاب مزبور آمده است. ضمنا بايد توجه داشت كه مطالب مزبور، مربوط به زماني است كه احسان طبري تئوريسين ماركسيستها محسوب شده، هنوز توبه نكرده بود.
[26] مفتاح باب الابواب يا تاريخ باب و بهاء، ميرزا محمد مهدي خان زعيم‌الدوله‌ي تبريزي، ترجمه‌ي حاج شيخ حسن فريد گلپايگاني، با مقدمه‌ي حاج ميرزا عباسقلي چرندابي، كتابخانه‌ي شمس، تهران 1340، ص 125. به توضيح اين مأخذ، بيت در اصطلاح خطاطان فارسي، برابر پنجاه حرف است.
[27] فتنه‌ي باب، عليقلي ميرزا اعتضاد السلطنه، مقالات و تعليقات عبدالحسين نوايي، چ 2، انتشارات بابك، تهران 1351، ص 13.
[28] همان، ص 28.
[29] ر. ك: عهد اعلي - زندگاني حضرت باب، ابوالقاسم افنان، ويرايش هما تاج بازيار، Oxford Oneworld، ص 303، البته اينكه گفته است «احدي از عرفا و علما قادر به فهم معني» نوشته‌ها و منشآت وي نيستند از جهاتي درست است! اما معلوم نيست اگر علما و عرفا مناجاتهاي ساخته‌ي وي را نمي‌فهميدند، چگونه بين آنها و ادعيه‌ي اهل بيت (ع) فرقي نمي‌گذارده‌اند؟!.
[30] منظومه‌اي شعري با پانصد بيت و هزار مصرع.
[31] تباه. به احسن خطوط و اسهل وجوه به تمام آورده.» مؤلف مجمع الفصحاء هم (در ص 345 از جلد دوم آن كتاب) اين مطلب را ذكر نموده است. (يادگار، س 4، شم 8، ص 32)، چنان كه هدايت الله لسان‌الملك سپهر نيز در تذكره‌ي خود تصريح مي‌كند: ميرزا مهدي «شكسته را چون اساتيد سلف نگاشته و در سرعت تحرير معروف آفاق گشت.» (تذكره‌ي خوش‌نويسان، افست انتشارات يساولي «فرهنگسرا»، تهران، بي‌تا، ص 139).
[32] منابع بهايي، شخص نظامي كتك زننده باب (پس از پيدا شدن وي) را فردي به نام «قوچعلي سلطان»، و فرمانده فوج تيراندازي كننده به سوي باب در شليك آخر را نيز آقاجان خان سرتيپ فوج خمسه (يا آقاجان بيك خمسه‌اي) معرفي مي‌كنند. محمدعلي فيضي، مبلغ و مورخ بهايي، مي‌نويسد: «پس از شليك دور اول و گسيخته شدن طناب باب و پيدا كردن باب «قوچعلي سلطان» گريبان آن حضرت را گرفته و به شدت لطماتي چند بر سر و صورت حضرت نواخته از حجره بيرون آورد و آقاجان بيك خمسه‌اي، فرمانده فوج ناصري، به ميدان آمده با عده سربازان تحت فرمان، خود حاضر براي تنفيذ حكم گرديد.» حضرت نقطه اولي 1235 - 1266 هجري / 1819 - 1850 ميلادي، محمدعلي فيضي، آذر 1352، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 136 بديع، ص 342. نيز ر. ك: مطالع الانوار - BREAKERS THE DAWN تلخيص تاريخ نبيل زرندي، ترجمه و تلخيص عبدالحميد اشراق خاوري، مؤسسه ملي مطبوعات، امري، 134 بديع، ص 502؛ ظهور الحق، 3 / 17؛ قرن بديع، شوقي افندي، 258 - 1 / 247. جالب اين است كه به نوشته‌ي همين‌گونه منابع، فرماندهان مسلمان در شليك اول حاضر به تيراندازي به باب نشده و اين كار به سام خان ارمني واگذار شد، اما در باب آخر، «فوجي ديگر از عساكر مسلم آذربايجان» باب را هدف تير قرار دادند
(تاريخ ظهور ديانت حضرت باب و حضرت بهاءالله، به خط ميرزا ابوالفضل گلپايگاني، ص 13).
عبدالحميد اشراق خاوري مي‌نويسد:

سام خان مسيحي در بار آخر شليك به باب، از اعدام باب امتناع جست و پس از امتناع او، «في‌الفور آقاجان خان سرتيپ فوج خمسه حاضر شد و فوج خود را كه به فوج خاصه‌ي ناصري موسوم بود حركت داد كه اين كار را من مي‌كنم و اين ثواب را من مي‌برم. پس به همان ترتيب و تفصيل اول بستند و حكم به شليك دادند. برعكس اول كه فقط يك تير به طناب خورده هر دو بدون آسيب به زمين آمده بودند اين دفعه ديدند كه آن دو هيكل از شدت ضرب يك هيكل شده به يكديگر ملصق گرديدند...»
(مطالع‌الانوار...، ص 502؛ ظهور الحق، 3 / 17).
بر اين اساس، جاي اين سئوال وجود دارد كه در ميانه شليك بار اول و دوم چه اتفاق رخ داد كه فوج مسلمان و فرمانده عالي آن، از امتناع اوليه خويش دست شسته، داوطلبانه تيراندازي به سوي باب را پذيرفت؟.
[33] روزگاري كه گذشت، اتوبيوگرافي، صنعتي‌زاده كرماني، انتشارات ابن‌سينا، تهران 1346، ص 237.
[34] آقاي لنكراني، تعبير تند و عاميانه‌ي اين لفظ را از دولت‌آبادي شنيده، نقل مي‌كرد، كه ما در بازگويي، معادل محترمانه‌تر آن را در متن ذكر كرديم.
[35] حيات يحيي، 4 / 444.
[36] ر. ك: خاطرات احتشام السلطنه، ص 529.
[37] ر.ك: خاطرات عبدالله بهرامي، صص 15 -16.
[38] اسرار الآثار، فاضل مازندراني، 5 / 362 -363.
[39] ر.ك: اسناد و مدارك درباره بهايي‌گري، صبحي، چ سيد هادي خسروشاهي، ص 203.
[40] اسرارالآثار، 5 / 362. و نيز ر. ك: باب كيست و سخن او چيست، نورالدين چهاردهي، ص 157.
[41] ر. ك: اسرار الآثار، همان، صص 252 -253. براي تقبيح شديد و مكرر ميرزا هادي دولت‌آبادي در آثار حسينعلي بهاء همچنين ر. ك: اشرافات: الواح مباركه‌ي حضرت بهاءالله جل ذكره الاعلي، شامل: اشرافات و چند لوح ديگر، بي‌نا بي‌تا، خط نستعلق، صص 157،19،7 و 163 -164.
[42] ر.ك: خاطرات سيد علي محمد دولت‌آبادي، انتشارات فردوسي باضافه اسلام و ايران، تهران 1362، ص 11.
[43] عهد اعلي...، ص 505.
[44] صبح ازل، در 11 جمادي‌الاول 1330 ق (29 آوريل 1912) به سن 82 سالگي در شهر فاماگوستا «ماغوسا» ي قبرس درگذشت و در يك مايلي آن شهر به خاك رفت (ر.ك: تعليقات عبدالحسين نوايي بر كتاب «فتنه‌ي باب»، عليقلي ميرزا اعتضاد السلطنه، چ 2، انتشارات بابك، تهران 1351، صص 227 -228؛ اسرارالآثار، فاضل مازندراني، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 129 بديع، 5 / 309 -310).
[45] سخنان آقاي آگاه، در مورد عدول ميرزا يحيي دولت‌آبادي از بابيت، كاملا درست، و مطابق با شواهد و قرائن متقن تاريخي است. تبليغ وي (در اواخر عمر) به نفع اسلام در اروپا را نيز مي‌توان پذيرفت. اما اينكه ميرزا يحيي را «مسلمان به تمام معني» شمرده، خالي از مبالغه و اغراق نيست. زيرا، يحيي دولت‌آبادي (آن گونه كه به وضوح از مندرجات خاطرات وي در كتاب حيات يحيي برمي‌آيد) به هر حال گرفتار برخي غربزدگيها و انحرافات فكري از مندرجات خاطرات وي در كتاب حيات يحيي برمي‌آيد) به هرحال گرفتار برخي غربزدگيها و انحرافات فردي بوده و براي نمونه، خود و خواهرش از كشف حجاب رضاخاني در ايران هواداري مي‌كرده‌اند.

[46] بدشت ناحيه‌اي سرسبز و خرم در حوالي شاهرود است كه بابيان در سال 1264 ق در آنجا اردو زدند و قره‌العين روزي (با نقشه قبلي) بي‌حجاب و آرايش كرده در جمع مردان ظاهر شد و اعلام كرد با ظهور باب، دوران اسلام به پايان رسيده، احكام و مقررات آن لغو شده است! و حسينعلي بهاء نيز با خواندن آيات مربوط به قيامت، از نظريات وي طرفداري كرد. شرح اين ماجرا در تواريخ مختلف - اعم از بابي و بهايي و مسلمان - آمده است.

[47] تاريخ ظهور ديانت حضرت باب و حضرت بهاءالله، به خط ميرزا ابوالفضل گلپايگاني، ص 33. البته جناب گلپايگاني، مدعي شده «كبار علماي ايران» به باب گرويدند، كه پيداست جنبه اغراق دارد.
[48]، اصفهان 1324) صص 214 -215.
[49] همان، ص 216.
[50] اسناد وزارت امور خارجه‌ي انگليس، شم 154 / 60، مورخ 23 نوامبر 1850.
[51] ر. ك: ظهور الحق، 3 / 173 - 174؛ فتنه‌ي باب، اعتضاد السلطنه، ص 34.
[52] الكواكب الدريه في مآثر البهاييه، عبدالحسين آواره،مطبعه سعادت، مصر 1342 ق، 1 / 130. نيز ر. ك، مطالع الانوار...، ص 272.
[53] ظهور الحق، 3 / 109 - 110.
[54] زيرا، خاطرات ياد شده به صراحت ريشه مسلك باب و بهاء، را استعماري معرفي مي‌كند.
[55] حتي گفته مي‌شود كه سيد عباس علوي، مبلغ مشهور بهايي، در كتاب خود به كلي منكر وجود شخصي به نام كينياز دالگوروكي شده است! (ر. ك: پرنس دالگوروكي، مرتضي احمد، آ، چ سوم، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، تهران 1346، ص 39) وجود فردي به نام پرنس دالگوروكي به عنوان سفير روسيه در ايران زمان اميركبير، از مسلمات تاريخ است.
[56] در اين باره علاوه بر كتاب بهايي‌گري نوشته‌ي كسروي، ر. ك: راهنماي كتاب، س 6، شم 1 و 2، فروردين و ارديبهشت 1342، صص 25 -26، مقاله‌ي مجتبي مينوي در انتقاد از كتاب شرح زندگاني من، نوشته‌ي عبدالله مستوفي؛ يادگار، س 5، شم 8 و 9، ص 148؛ اميركبير و ايران، آدميت، ص 456.
[57] ر.ك: پرنس دالگوروكي، مرتضي احمد. آ، همان؛ روحاني، ضياءالدين، مزدوران استعمار در لباس مذهب، با مقدمه‌ي آيت‌الله ناصر مكارم شيرازي، چ 3، انتشارات فراهاني، تهران 1348، صص 34 و 86 به بعد.
[58] ر.ك: خادمي (شيرازي)، محمدعلي، بهاييان ديگر چه مي‌گويند؟ بي‌بهايي باب و بهاء، چاپخانه‌ي نور شيراز، فروردين 1327 ش، ص 103 به بعد؛ هاشمي رفسنجاني، علي‌اكبر، اميركبير يا قهرمان مبارزه با استعمار، چ 2، دفتر انتشارات اسلامي (وابسته به جامعه‌ي مدرسين حوزه‌ي علميه قم)، 1362، صص 209 - 214؛ كاظم مراد، عباس، البابيه و البهاييه و مصادر دراستهما، مطبعه‌ي الارشاد، بغداد 1402 ق / 1982 م، صص 55 -60.
[59] چهاردهي، نورالدين، باب كيست و سخن او چيست؟، صص 171،77 و 245.
[60] شرح زندگاني من، 1 / 42.
[61] ميمندي‌نژاد، محمدحسن، نعل وارونه، كلاه بزرگ، تهران، ص 41.
[62] هنگام ايراد اين سخنان، هنوز فروپاشي شوروي آغاز نشده، جمهوريهاي مستقل آسياي مركزي نظير تركمنستان، جزيي از شوروي محسوب مي‌شدند.
[63] مرحوم لنكراني در 31 مرداد 61 نيز در سخن‌راني براي جمعي از خواهران عضو حزب جمهوري اسلامي (و شاغل در اداره‌ي امور تربيتي آموزش و پرورش) اظهار داشته بود: «روسيه تزاري، از قفقاز شيعه كه مدت زيادي از اشغال آن نگذشته بود، نگران بود و براي رفع اين نگراني، تدابيري به كار مي‌برد. يكي از مهم‌ترين اين تدابير، آن بود كه به انحاء مختلف مي‌كوشيد عقايد شيعي را (كه مايه‌ي اتحاد و پايداري آنها در برابر اجنبي اشغالگر بود) در اهالي قفقاز سست و متزلزل كند. لذا به منظور اخلال در اعتقاد قفقاز شيعه‌اش به مهدويت، اولين سازمان مهم جاسوسي به اسم «مشرق الاذكار» بهاييان را در عشق‌آباد واقع در تركمنستان خطه‌ي خراسان تازه شكارش (كه اهالي آن سني و نسبت به باب و بهاء، بي‌تفاوت بودند) بنا مي‌كند.» به گفته‌ي آن مرحوم: «روس تزاري براي مبارزه با اسلام و اخلال در افكار و عقايد مذهبي مسلمانان، از اين گونه فعاليتهاي شيطاني و مخرب، زياد داشته است كه به عنوان يكي از مهم‌ترين آنها، مي‌توان به القائات سوء بالگونيك فتحعلي آخوندوف (رئيس دفتر نايب السلطنه روسيه در قفقاز) بر ضد (عقايد) و نيز «خط» و «الفباء» رايج اسلامي اشاره كرد كه توضيح آن فرصت ديگري مي‌طلبد.».
[64] در صفحات آينده پيرامون دم خروسهاي متعدد ارتباط با سران بابيت و بهاييت با روس تزاري، و نقش سفير روسيه در حمايت از بهاء، به طور مستند توضيح خواهيم داد.
[65] با توجه به تاريخ مأموريت روتشتاين در ايران (فاصله فوريه 1921 تا مه 1922 يعني حدود اسفند 1299 تا اواخر ارديبهشت 1300) زمان انتشار خاطرات منسوب به دالگوروكي (براي نخستين بار) در ايران معلوم مي‌شود - ع. منذر.
[66] برخي بررسيها درباره‌ي جهان‌بينيها و جنبشهاي اجتماعي در ايران، احسان طبري، چاپ شركت سهامي خاص انتشارات توده، تهران 1358، ص 515.
[67] همان، ص 516.
[68] همان، ص 521.
[69] همان، ص 525.
[70] باب در مورد زنان و به قصد افشاء نيات واقعي باب، مكشوف و بي‌پرده در مقابل مردان ظاهر شد..» (همان، ص 523 و نيز ر.ك: ص 521).
[71] گوشه‌هاي فاش نشده‌اي از تاريخ، چند چشمه از عمليات حيرت‌انگيز كينياز دالگوروكي جاسوس اسرارآميز روسيه تزاري...، با مقدمه‌ي ابوالقاسم مرعشي، چ سوم: كتابفروشي حافظ، تهران، بي‌تا، ص 6.
[72]، مؤسسه ملي مطبوعات امري، سال 119 بديع ص 49؛ قرن بديع، شوقي افندي، 1 / 247 - 258.
[73] آدميت، فريدون، اميركبير و ايران، صص 449 -450.
[74] نقطة الكاف، به اهتمام ادوارد براون، صص 233 -234.
[75] قرن بديع، شوقي افندي، 2 / 33، 83 و 86؛ مطالع الانوار...، صص 593 -594 و 611 -612 و 618؛ الكواكب الدريه، آواره، 1 / 336؛ بهاءالله و عصر جديد، دكتر اسلمونت، ص 44؛ عهد اعلي...، ابوالقاسم افنان، ص 498 - 499،496 و 500؛ قبله‌ي عالم؛ ناصرالدين شاه و پادشاهي ايران، عباس امانت، ترجمه حسن كامشاد، نشر كارنامه، تهران 1383، صص 297 -298؛ الواح مباركه‌ي حضرت بهاءالله جل ذكره الاعلي شامل: اشراقات و چند لوح ديگر، بي‌نا، بي‌تا، خط نستعليق، صص 103 -104 و 155؛ لوح خطاب به شيخ محمدتقي اصفهاني معروف به نجفي، حسينعلي بهاء، لجنه‌ي نشر آثار آمري، لانگنهاين، 138 بديع، صص 14 -16.
[76] ر. ك، كتاب مبين، حسينعلي بهاء، چ 1308، ص 76. نسخه خطي، ص 78؛ قرن بديع، شوقي افندي، 2 / 86.
[77] ر. ك: كشف الحيل، آيتي، چ 7، 1 / 62 و 2 / 87، چ 4؛ فلسفه‌ي نيكو، ميرزا حسن نيكو، بنگاه مطبوعاتي فراهاني، تهران 1342، با مقدمه‌ي دكتر احسان‌الله نيكو، 4 / 86؛ فتنه‌ي باب، اعتضاد السلطنه، توضيحات عبدالحسين نوايي، ص 194؛ جستارهايي از تاريخ بهايي‌گري در ايران...، عبدالله شهبازي، تاريخ معاصر ايران، س 7، شم 27، پاييز 1382، ص 20.
[78] تاريخ ظهور الحق، ج 8، قسمت اول، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 132 بديع، ص 431؛ جستارهايي از تاريخ بهايي‌گري...، ص 20.
[79] تاريخ ظهور الحق، ج 8، قسمت 1، صص 491 -496. تقي‌زاده هم تصريح دارد كه: ميرزا عزيزالله خان ورقاء، از اصحاب عباس افندي، مستخدم بانك استقراضي روسيه در تهران بود (يادگار، س 5، شم 6 و 7، ص 130).
[80] مصابيح هدايت، عزيزالله سليماني، 5 / 213 -218؛ جستارهايي از تاريخ بهايي‌گري...، همان، ص 21.
[81] مصابيح هدايت، تهران، 1 /181، 1326.
[82] ر. ك: مفتاح باب الابواب، ترجمه شيخ حسن فريد گلپايگاني، ص 71.
[83] قرن بديع، 2 / 33.
[84] مطالع الانوار...، ص 593. توجه شود به تعبير جناب سفير، كه از حسينعلي نوري به عنوان «امانت» سفارت روسيه ياد و صدراعظم ايران را در صورت وارد شدن هرگونه آسيب به وي، شديدا تهديد كرده، «مسئول سفارت روس» شناخته است! سخناني كه به وضوح، بوي تحمت الحمايگي بهاء به روسيه، و بهره‌گيري سفير از امتياز كاپيتولاسيون (مفاد قرارداد تركمانچاي) براي حفظ جان وي، مي‌دهد.
[85] ايران و قضيه‌ي ايران، ترجمه‌ي غلامعلي وحيد مازندراني، 1 / 83.
[86] همان، 1 / 139 به بعد.
[87] ايران از نفوذ مسالميت‌آميز تا تحت الحمايگي (1860 - 1919)، ترجمه مريم ميراحمدي، مؤسسه انتشارات معين، تهران 1367، ص 107.
[88] كتابچه‌ي فوق را وزير مختار وقت ايران در پطرزبورگ (ميرزا محمود خان علاءالملك) توسط جاسوسهاي مخفي خويش جسته و ترجمه‌ي آن را همراه نامه‌اي در توضيح ماجرا، در جمادي الثاني 1306 براي امين السلطان (صدراعظم ناصرالدين شاه) فرستاده است. براي متن كتابچه و نامه‌ي علاءالملك ر. ك: گزارشهاي سياسي علاءالملك، صص 36 - 74. فصلي از اين كتابچه، به راه شوسه‌ي عشق‌آباد - خراسان، و موقعيت استراتژيك آن منطقه اختصاص دارد. ر. ك: همان: ص 68 به بعد.
[89] ر. ك: ايران و قضيه‌ي ايران، لردكرزن، ترجمه‌ي غلامعلي وحيد مازندراني، 1 / 139 -142.
[90] ر. ك: گزارشهاي سياسي علاءالملك، گردآوري ابراهيم صفايي، صص 169 -176.
[91] بهايي‌گري، كتابفروشي پايدار، تهران، بي‌تا، ص 121.
[92] ظهور الحق، ج 8، قسمت دوم، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 132 بديع، ص 995 به بعد.
[93] وي پسر دوم حاجي ميرزا تاجر شيرازي بود كه دايي بزرگ ميرزا علي محمد باب قلمداد مي‌شد. ر. ك: عهد اعلي...، ابوالقاسم افنان، ص 129.
[94] كرسيها.
[95] نقره.
[96] اسدالله عليزاد، از بهاييان مقيم عشق‌آباد، ضمن اشاره به حضور «ژنرال سوبوتيج به نمايندگي از طرف شخص امپراتور روسيه در سال 1902 در مراسم گذاشتن اولين سنگ بنا»ي مشرق الاذكار، تصوير وكيل‌الدوله، بهاييان و ژنرال روسي را آورده است. ر. ك: سالهاي سكوت، بهاييان روسيه 1938 - 1946، خاطرات اسدالله عليزاد، از انتشارات 9991، Century Press Australia، ص ص 21 و 23.
[97] تاريخ ظهور الحق، ج 8، قسمت دوم، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 132 بديع، صص 995 - 998.
[98] همان، صص 1000 و 1001. درباره‌ي عشق‌آباد، بهاييها و روسها. ر. ك: خاطرات صبحي درباره‌ي بابي‌گري و بهايي‌گري، چ دوم، كتابفروشي سروش، تبريز 1343، با مقدمه‌ي سيد هادي خسروشاهي، ص 71 به بعد؛ اسناد و مدارك درباره‌ي بهايي‌گري، فضل‌الله صبحي مهتدي، با مقدمه‌ي ابورشاد (سيد هادي خسروشاهي)، نشر عصر جديد، ص 47 و نيز صص 56 و 60، 57 و 70 به بعد.
[99] تاريخ ظهور الحق، صص 1003 و 1004، نيز ر. ك، مصابيح هدايت، عزيزالله سليماني، 3 / 25. [
[100] ر. ك: الكواكب الدريه، آواره، 1 / 495 و 497. درباره‌ي ماجراي قتل محمدرضا اصفهاني و رويدادهاي متعاقب آن، ر. ك: خاطرات صبحي درباره‌ي بابي‌گري و بهايي‌گري، ص 87 به بعد.
[101] ر. ك: الكواكب الدريه، 1 / 496 - 497.
[102] همان. 1 / 499.
[103] ر. ك: همان. 1 / 499 - 502.
[104] مصابيح هدايت، تهران، 1326، 2 / 232.
[105] ر. ك: الكواكب الدريه، 1 / 503.
[106] همان. 2 / 95 و 96.
[107] همان. 2 / 58.
[108] ر.ك: قرن بديع، شوقي افندي، 4 / 122 - 125؛ سالهاي سكوت، خاطرات اسدالله عليزاد، همان، صص 89،83،82،74،70،37، 27 - 34 و 240. متأسفانه، پس از فروپاشي شوروي، مشرق الاذكار توسط بهاييان مجددا تصرف و بازگشايي شد.
[109] دست پنهان سياست انگليس در ايران، صص 102 و 103.
[110] تاريخ روابط خارجي ايران 1، دوره اول مشروطه، دكتر علي‌اكبر ولايتي، صص 109 و 110؛ افزايش نفوذ روس و انگليس، دكتر محمدجواد شيخ‌الاسلامي، صص 96 -98. مأخذ اخير، در فصل مربوط به «مأموريت روتشتاين در دربار ايران» (صص 93 - 128)، اطلاعات خوبي راجع به روتشتاين و سوابق و اعمال وي به دست داده است.
[111] افزايش نفوذ روس و انگليس، ص 105.
[112] همان. صص 100 - 105.
[113] همان. صص 106 - 117.
[114] بامداد، مهدي، شرح حال رجال ايران، 1 / 213.
[115] همان. 2 / 481 - 482. نيز ر. ك: 1 / 213.
[116] فتنه‌ي باب، اعتضادالسلطنه، بخش تعليقات و توضيحات عبدالحسين نوايي، ص 200. درباره‌ي جديت و اهتمام شگرف، و «شدت عمل» اميركبير در سركوب غائله‌ي بابيه و اعدام باب، همچنين، ر. ك: باب كيست و سخن او چيست؟، نورالدين چهاردهي، ص 84؛ تاريخ جامع بهاييت (نوماسوني)، بهرام افراسيابي، چ 4، انتشارات سخن، تهران 1371، ص 230 به بعد.
[117] باب كيست و سخن او چيست، صص 84 و 85.
[118] ر. ك: مطالع الانوار...، صص 589 و 590. نيز 493 - 497 و 512 - 513.
[119] صص 34 - 37 و 44 - 48؛ ظهور الحق، بخش سوم، بي‌نا، بي‌تا، چ سربي، قطع وزيري، در 532 صفحه، به اضافه‌ي فهرست و غلطنامه، صص 210 - 212؛ حضرت نقطه‌ي اولي...، محمدعلي فيضي، صص 315 و 316 و بعد.
[120] ر. ك: مطالع الانوار...، همان، صص 584 و 585.
[121] ر. ك: ظهور الحق، 3 / 222؛ عهد اعلي... ص 381. براي شرح ماجراي دستگيري بابيان ر. ك: اظهارات مفصل اعتضاد السلطنه در: فتنه‌ي باب، مقدمه و تعليقات عبدالحسين نوايي، صص 95 به بعد.
[122] قبله‌ي عالم، ص 287.
[123] ر. ك: قبله‌ي عالم، صص 288 و 289؛ عهد اعلي...، صص 493 و 494. نيز ر.ك: توضيحات و تعليقات دكتر عبدالحسين نوايي در كتاب فتنه‌ي باب، صص 200 و 201.
[124] زنجان پيروان باب جرئت نكردند كه صلح و امنيت عمومي را برهم بزنند». اما بي‌كار ننشستند و پنهاني فعاليت داشتند؛ تا زماني كه اختلالي ايجاد نمي‌كردند، كسي با آنان چندان كاري نبود، البته كينه‌ي امير را در دل داشتند، كينه‌اي كه در نوشته‌هاي هم‌كيشان آنان، و بهايي و بهايي‌زادگان در ايران و آمريكا، هنوز منعكس است. بابيان توطئه‌ي كشتن شاه و امير و امام جمعه‌ي تهران را چيدند، ولي امير پرده از روي آن برداشت» و آن توطئه را در نطفه خفه كرد، كه شرح آن در «المتنبئين» نوشته‌ي عليقلي ميرزا اعتضاد السلطنه آمده است. ر. ك، اميركبير و ايران، ص 451. كتاب المتنبئين، با عنوان «فتنه‌ي باب»، با مقدمه و تعليقات عبدالحسين نوايي، توسط انتشارات بابك، چاپ شده است.
[125] مقاله شخصي سياح...، صص 35. 34.
[126] ر.ك: توقيعات مباركه‌ي حضرت ولي امرالله، لوح قرن احباء شرق (نوروز 101 بديع)، مؤسسه ملي مطبوعات امري، 123 بديع، صص 49 و 51.
[127] همان، صص 181 و 182.
[128] ر. ك: قرن بديع، 1 / 247 - 258. به همين نمط، مورخان مشهور بهايي نظير نظير عبدالحميد اشراق خاوري و فاضل مازندراني و محمدعلي فيضي در آثار خويش از امير با اوصافي چون وزير نادان و شرير، دشمن ستمكار و خونخوار، امير مغرور، تقي سفاك، ياد كرده و قتل وي در حمام فين را انتقام الهي و «عذاب اليم» وي در حق او شمرده‌اند! (مطالع الانوار...، صص 589، 513،512،493 و 590؛ رحيق مختوم، 1 /326؛ ظهور الحق، 3 / 212؛ حضرت نقطه‌ي اولي...، ص 316).
[129] براي شرح ماجرا ر. ك: ناسخ‌ا لتواريخ، بخش قاجاريه، لسان‌الملك سپهر 3 / 219، 220 و 239؛ فتنه‌ي باب، اعتضاد السلطنه، تعليقات عبدالحسين نوايي، صص 178 - 187؛ قرةالعين، درآمدي بر تاريخ بي‌حجابي در ايران، سينا واحد، ص 13 به بعد.
[130] ر. ك: الكواكب الدريه، آواره، 1 / 127، به بعد؛ طاهره قرةالعين، حسام بقايي (به نقل از: عباس افندي)؛ مطالع الانوار....، عبدالحميد اشراق خاوري، صص 249 و 301؛ حضرت بهاءالله، محمدعلي فيضي، صص 41 - 42.
[131] بيرون رفتن.
[132] بهايي‌گري، ص 85. در مورد قرةالعين و بهاييها، همچنين ر. ك: فلسفه‌ي نيكو، حسن نيكو،3 / 107 به بعد.
[133] باب كيست و سخن او چيست، نورالدين چهاردهي، صص 86 و 87. درباره‌ي خوش آمدن شاه جوان از قرةالعين، ر. ك: قبله‌ي عالم، عباس امانت، ص 296.
[134] براي نمونه‌هاي ديگر از پيشگوييهاي سران بهاييت كه وارونه از آب درآمد ر.ك: فلسفه‌ي نيكو، ميرزا حسن نيكو، 2 / 164 و 165.
[135] وجدان، صاحب امتياز و مدير: محمود مصاحب، س 1، شم 29، 1 خرداد 25. براي مشخصات اين روزنامه ر. ك: مطبوعات ايران، دكتر حسين ابوترابيان، ص 162.
[136] مبلغ بهايي در محضر آيت‌الله آقاي آقا شيخ محمد خالصي‌زاده، با مقدمه‌ي شيخ حسين لنكراني و عبدالحسين حائري، چ پنجم، يزد 1367 ق، ص 3.
[137] همچون: سيد مهدي موسوي خراساني واعظ، غلامحسين خان شهباز، عبدالحسين خالصي، محمدحسين افصح المتكلمين لنگرودي، جواد لنكراني (برادر شيخ حسين)، علي‌اكبر اعلم، سيد محمدحسين شهشهاني، سيد مرتضي شهشهاني، محمدحسين خراساني و... براي كل اسامي ر. ك: همان: 25 و 26.
[138] ر. ك: مبلغ بهايي در محضر شريف حضرت آيت‌الله خالصي دامت بركاته، از طرف جريده‌ي (اتحاد اسلام)، مطبعه‌ي باقرزاده، طبع دوم، قيمت يك قران، بي‌نا، بي‌تا، چ دوم كتاب قاعدتا پس از بازگشت لنكراني و خالصي‌زاده از تبعيد مشهد، و در حدود زمستان 1305 به بعد صورت گرفته است.
[139] در اصل: نه نه.
[140] در اصل: عين.
[141] اركان.
[142] ميرزا صالح مراغه‌اي عكاس (يعني همان صالح اقتصاد)، مبلغ سابق بهايي و مسلمان افشاگر بعدي، در نامه‌اي كه در تاريخ 30 آذر 1306 به آيتي دارد ضمن تبري از فرقه، به تأثير كتابهاي كشف‌الحيل و مبلغ بهايي... اشاره كرده است.
[143] مبلغ بهايي...، با مقدمه‌ي عبدالحسين حائري، از انتشارات دفتر نشريات ديني در يزد، 1367 ق، صص 41 و 42.
[144] كشف الحيل، ج 2، چ 4، صص 143. ضمنا در همين ايام توسط آقا سيد ابوالحسن طالقاني (پدر آيت‌الله حاج سيد محمود طالقاني) و محتشم‌السلطنه و فروغي و حاج عباسقلي بازرگان (پدر مهندس بازرگان) نيز جلساتي جهت بحث و مناظره با مبلغين اديان در مدرسه‌ي مروي و منزل حاج عباسقلي تشكيل مي‌شد، كه به گفته‌ي آيت‌الله طالقاني «توافق و حمايت رضاخان» به آن جلب شده بود.
[145] ر. ك: «شرح احوالي از مردم مرحوم آيتي»، يغما، س 20، شم 4) شماره مسلسل 228)، تير 1346، صص 213 - 216.
[146] دستخط عباس افندي خطاب به «حضرت آواره عليه بهاءالله الابهي» و در تجليل از او ر. ك: كشف الحيل، ج 3، چ 4، ص 199؛ خاطرات صبحي درباره‌ي بابي‌گري و بهايي‌گري، فضل‌الله صبحي مهتدي، همان، ص 152.
[147] در كتاب مكاتيب عبدالبهاء لوحي است كه عباس افندي، خطاب به آواره و در تجليل از او صادر كرده و حكايت از علو مقام وي - در آن روزگار - نزد پيشواي بهاييت دارد. در اين لوح مي‌خوانيم: «هو الله. اي آواره‌ي سبيل الهي، پريشاني و بي‌سر و ساماني در راه عشق، كامراني و شادماني است. نظر به پايان كار نما، زيرا عاقبت اين پريشاني، جمعيت است و نهايت اين آوارگي پناه حضرت احديت. اگر از قطره محروم شدي الحمدلله بحر بي‌پايان در مقابل داري، و اگر از ذره محجوب شدي آفتابي روشن در پيش داري. از حق طلبم كه آنچه نهايت آمال و آرزوي تست ميسر گردد و عليك التحيه و الثناء. ع ع» (مكاتيب عبدالبهاء، مؤسسه مطبوعات امري، 134 بديع، 8 / 8). نكته جالب در اين لوح، آرزوي پيشگويي عباس افندي مبني بر عاقبت به خيري آواره و رسيدن وي به نهايت آمال خويش در پايان است، كه (از ديدگاه بهاييان) كاملا وارونه درآمد و (به زعم آنان) به جاي روشنايي به تاريكي مطلق! رسيد. براي مكتوبات و اظهارات عباس و نيز شوقي افندي در تجليل و توثيق آواره ر. ك: كشف الحيل،1 / 137، 138، 142 و 143، چ 7، و 2 / 50، چ 4.
[148] الكواكب الدريه، 2 / 335.
[149] «شرح احوالي از مرحوم آيتي»، همان، صص 213 - 214.
[150] كشف الحيل، ج 3، چ 4، ص 61.
[151] وي درسالهاي 1308 - 1309 در مدرسه‌ي علميه و اميركبير تهران تدريس مي‌كرد (سفرنامه سديدالسلطنه، ص 380).
[152] «شرح احوالي از مرحوم آيتي»، همان، ص 215.
[153] ر. ك: توقيعات مباركه‌ي حضرت ولي امرالله، لوح قرن احباء شرق...، صص 138 و 160.
[154] الكواكب الدريه،1 / 308.
[155] الكواكب الدريه، 1 / 309.
[156] كشف الحيل، چ 4، ص 2 / 58.
[157] شرح احوالي از مرحوم آيتي، همان، ص 215.
[158] آيتي، خود در جاي جاي كتابش كشف الحيل در رد بهاييت، از تلاش مكرر (اما نافرجام) بهاييان براي ترور وي سخن گفته، از فشارها، توهينها و حتي خسارتهايي كه آن گروه پس از عدول وي از بهاييت و افشاي ماهيت سران اين مسلك به او زده‌اند پرده برداشته است. ر. ك: كشف الحيل، ج 1، چ 7، ص 65؛ ج 2، چ 4، صص 146 - 163؛ ج 3، چ 4، ص 125.
[159] نوعي اسلحه.
[160] بر پايه‌ي گزارش مأمور ساواك: آقاي لنكراني در روز 24 فروردين 1352 در منزل خويش با اشاره به كتاب كشف الحيل، نوشته‌ي آيتي «مدعي شد كه كتاب فوق به دستياري او نوشته شده است و مدتي نيز بحث درباره‌ي سران بهاييها نمود و ادامه داد: «مادامي كه كليميها بهايي مي‌شوند دليل و قرينه‌ي عدم قطعيت حكومت اسرائيل مي‌باشد». ر. ك: شيخ حسين لنكراني به روايت اسناد ساواك، مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، تهران، 1383، ص 467.
[161] نيكو، حسن، فلسفه نيكو، بنگاه مطبوعاتي فراهاني، تهران، 1342، ج 1، مقدمه‌ي دكتر احسان‌الله نيكو، ص «و». پسري وي، دكتر احسان‌الله نيكو، نيز از قضات و وكلاي دادگستري بود و بر فلسفه نيكو مقدمه دارد.
[162] اركان و رجال عمده.
[163] فلسفه نيكو، 4 / 279 - 281.
[164] همان، ج 1، مقدمه‌ي دكتر احسان‌الله نيكو، ص «و».
[165]، پريروز ميرزا بديع‌الله خان، كفيل انبار غله‌ي دولتي، كه بهايي معروف است، با اعظام الوزارة عضو انبار غله در اتاق خودش مشغول صحبت بوده. اعظام الوزاره در ضمن صحبت به اسم مبارك محمد بن عبدالله (ص) قسم ياد مي‌كند. ميرزا بديع‌الله خان مي‌گويد: برو اين حرفها كهنه شد، يك نفر عرب برهنه آمد يك حرفي زد، اين قدر حرفش را دنبال مي‌كنند. اعظام الوزاره به محض شنيدن اين لفظ فورا كشيده به صورت و دهن ميرزا بديع‌الله خان زده و او را به زمين مي‌زند. ميرزا بديع‌الله خان فرياد مي‌كند پيش‌خدمت و ژاندارمري وارد اتاق شده و او را از دست اعظام الوزاره خلاص مي‌كند. ميرزا بديع‌الله خان فورا سوار درشكه شد، براي شكايت به نزد مسيو موريتور رفته و تقاضا مي‌نمايد كه بايد اعظام الوزاره منفصل بشود. و يك عده از اجزاء هم حاضر شده‌اند كه هرگاه اعظام الوزاره را منفصل نمايند دست از كار كشيده و گرو نمايند. فعلا قسمت عمده اجزاي انبار و اداره‌ي ارزاق از بهاييها تشكيل شده و علنا از مذهب اسلام بدگويي مي‌نمايند.» ر. ك: بيست سال با رضا شاه؛ خاطرات سليمان بهبودي و...، بخش اسناد آخر كتاب، ص 525. درباره‌ي حضور بهاييها در انبار غله دولتي از زبان خود اعظام الوزاره، ر. ك: خاطرات من...، اعظام الوزاره، 1 / 620 به بعد.
[166] عبارت لنكراني در آينده خواهد آمد.

[167] متعلق به سيد ضياءالدين طباطبايي، عامل كودتاي انگليسي سوم اسفند 1299 شمسي.
[168] ابن اصدق، از ايادي چهارگانه‌ي عباس افندي در تهران بود.

[169] روزنامه خاطرات سيد محمد كمره‌اي، به كوشش محمدجواد مرادي‌نيا، نشر و پژوهش شيرازه، تهران 1382، 2 / 847. نيز براي حضور بهاييان در اداره‌ي نظميه تهران زمان يفرم‌خان، ر. ك: يپرم خان سردار، اسماعيل رائين، انتشارات زرين، تهران 1350، ص 277.
[170] عين‌السلطنه سالور، از بهايي شدن يهوديها در دواير دولتي ايران در مقطع كودتاي 1299 خبر مي‌دهد. ر. ك: روزنامه خاطرات عين‌السلطنه، 8 / 6019.
[171] سفرنامه‌ي سديدالسلطنه، ص 399. علي‌محمد خان موقرالدوله، سر كنسول ايران در بمبئي در سال 1898، نماينده‌ي وزارت امور خارجه در فارس در سال 1900، و حاكم بوشهر در سالهاي 1911 - 1915 بود. وي اندكي پس از كودتاي سوم اسفند 1299 درگذشت. موقرالدوله علاوه بر اينكه از اعضاي خاندان افنان، يعني از خويشاوندان علي‌محمد باب بود، با عباس افندي و شوقي افندي نيز خويشي داشت. ميرزا هادي، داماد عباس افندي و پدر شوقي، پسردايي موقرالدوله بود. ر. ك، جستارهايي از تاريخ بهايي‌گري در ايران...، عبدالله شهبازي، مندرج در: تاريخ معاصر ايران، س 7، شم 27، پاييز 1382، ص 18.
[172] فلسفه نيكو، چاپ مؤسسه مطبوعاتي فراهاني، 2 / 198.
[173] در اين زمينه ر. ك: اظهارات تكان‌دهنده محمدرضا آشتياني‌زاده، نماينده مشهور و پراطلاع مجلس شورا در عصر پهلوي، تاريخ معاصر ايران، كتاب سوم، زمستان 1370، صص 106 به بعد.
[174] اسناد مؤسسه تاريخ معاصر ايران، ش 24 تا 139 - 1 - 28 ك.
[175] 1304 كه در كتاب آيتي آمده نادرست، و صحيح آن 1306 است.
[176] براي شرح حال گزيده‌اي از زندگي ميلسپو ر. ك: مقدمه‌ي كتاب امريكاييها در ايران، نوشته‌ي عبدالرضا هوشنگ مهدوي.
[177] ر. ك: خامه‌اي، انور، خاطرات سياسي، نشر گفتار، تهران 72، صص 363 و 364؛ چهل سال در صحنه، خاطرات دكتر جلال عبده، 1 / 202.
[178] نقل از: متن كامل خطابه‌ي تاريخي آقاي آقا شيخ حسين لنكراني در هشتاد و هشتمين جلسه دوره چهاردهم مجلس شوراي ملي، قبل از ظهر روز شنبه شانزدهم دي ماه 1323، چاپ شركتهاي سهامي چاپ فرهنگ ايران و تهران، قطع جيبي، ناشر: روزنامه آزادگان، صص 12 و 13.
[179] ر. ك: رعد امروز، ش 347، دي 1324، ص 4 و شم 24،353 دي 1323، ص 4.
[180] وجدان، صاحب امتياز و مدير: محمود مصاحب، شم 29،1 خرداد 25، صص 1 و 2.
[181] همان. ص 6.
[182] در اصل: اله.
[183] وي دانشجوي دانشكده پسيكولوژي مسكو بود كه در جريان اقدام روسيه‌ي شوروي به تعطيل مشرق الاذكار بهاييها (واقع در عشق‌آباد)، و تبعيد فعالان بهايي از عشق‌آباد به سيبري و ايران (1928 - 1929 م)، به ايران تبعيد گرديد. ر. ك: سالهاي سكوت...، همان، صص 27 و 28.
[184] براي مشاهده سند ر. ك: احمدي، علي، شيخ محمد خالصي‌زاده - روحانيت در مصاف با انگليس، مركز اسناد انقلاب اسلامي، تهران 1383، صص 143 - 145.
[185] لنكراني در بهار 1325 نماينده‌ي دولت قوام در مذاكره با پيشه‌وري و هيئت همراه وي پيرامون بحران آذربايجان بود و علاوه بر اين، مطبوعات مبارز و آزاديخواه پايتخت، از وي به عنوان چهره‌اي محبوب و ملي ياد مي‌كردند آقاي خالصي‌زاده از اين ويژگي محروم بود، بلكه به عكس، به علت حمايتش از سيد ضياءالدين طباطبايي در سالهاي پس از شهريور 1320، آماج حملات مطبوعات ياد شده نيز قرار داشت.
[186] براي كيفرخواست مزبور، ر. ك: روزنامه‌ي اتحاد ملي، س 1328 ش، شم 24 و 25. روزنامه كيهان نيز اخيرا متن كيفرخواست را در شماره‌هاي 18439 و 18443 (مورخ 5 و 10 بهمن 1384، ص 8) منتشر كرد.
[187] مرحوم كاشاني در دي ماه 29، ضمن تنقيد شديد از انگليسيها، مقاصد اجتماعي موجود (نظير بي‌حجابي خانمها، رشوه‌خواري در ادارات و نيز تحرك بهاييها در كشور) را ناشي از سياست آنها در ايران دانسته، اظهار داشت: انگليسيها نفت ما را به غارت برده «و در مقابل، اين همه فساد كه يكي از آنها بي‌حجابي است در كشور ما رواج داده‌اند و بهاييها را تقويت مي‌كنند. من قسم مي‌خورم كه دين بهايي را انگليسيها درست كرده‌اند. اي مردم، شما غافل هستيد. بياييد تلگرافاتي را كه از شهرستانها به من مي‌رسد، بخوانيد و ببينيد بهاييها در شهرستانها چه بلاهايي بر سر مسلمين مي‌آورند. اينها اگر كمي تقويت شوند، تمام مسلمانها را از بين خواهند برد. زيرا نقشه‌ي انگليسيها مخالفت با دين اسلام است و به اين وسيله مي‌خواهند اسلام را از بين ببرند...»

طبعا اگر نفت ايران از دستشان «گرفته شود شر آنها از سر اسلام و ايراني كوتاه خواهد شد...» (روحاني مبارز آيت‌الله سيد ابوالقاسم كاشاني به روايت اسناد، 1 / 1 /312 -313 و 316. نيز در 7 اسفند 29، به مناسبت شايعه‌ي آزادي جلال بينش (يكي از افراد متهم به قتل مسلمانان ابرقو) از زندان، و اقدامات خويش در اين زمينه، گفت: «امروز بهاييها در همه جا اسباب اذيت مسلمانها را فراهم نموده‌اند و اغلب پستهاي حساس اين مملكت را در دست دارند و الآن معاون نخست‌وزير بهايي است... در قريه‌ي عبدل‌آباد كهريزك، زن يك نفر حاج حسين نام را بهاييها تبليغ و وارد دين بهاييت نموده‌اند و آورده‌اند در حظيره القدس بهاييها طلاق او را داده‌اند و آن زن فعلا با يك نفر بهايي ازدواج نموده و آن حاج آمده به كلانتري 10 شكايت نموده و يك نفر از مجاهدين ما كه به نام سيد علي است گويا در كلانتري رفته كه به آن حاجي مساعدت نمايد. سرهنگ ابدي كه رئيس كلانتري 10 مي‌باشد، گويا مقداري پول از بهاييها گرفته و پرونده بر عليه سيد علي تشكيل داده‌اند. اين خبر به من رسيد خيلي عصباني شدم و به آن سرهنگ تلفن كرده، مقداري فحش دادم و بعد هم چون من خودم با دولت طرفم و شخصا به اينها مراجعه نمي‌كنم به كسي سفارش نموده‌ام كه اين سرهنگ را در همين چند روزه عوض مي‌كنند...» (همان: صص 332 -334 و نيز 341 -343). حتي در گفتگوي مردم در منزل كاشاني (7 شهريور 1330) از قول ايشان نقل شد كه گفته‌اند: «بعد از تمام شدن كار نفت، اول اقدام ما، خراب كردن حظيرة القدس بهاييها خواهد بود!» (همان: ص 479، همچنين ر. ك: همان روحاني مبارز آيت‌الله سيد ابوالقاسم كاشاني به روايت اسناد، صص 1 / 335، 355 - 354، 359 - 358، 387، 387 - 386، 389، 479،و...).
[188] همان. ص 1 / 316.
[189] همان. ص 1 / 359.
[190] همان. ص 2 / 701.
[191] آيت‌الله حاج مير سيد جعفر موسوي اردبيلي، از دانش‌آموختگان و مدرسان عالي مقام قم، و بعدا از مدرسان و خطيبان و شاعران پايتخت، در گفتگو با نگارنده (30 مرداد 81) اظهار داشت: خداداد صابر، بسيار مرد بزرگواري بود، معروف بود كه، در ابرقو، بهاييها مشكلاتي براي عده‌اي از مسلمانها به وجود آورده بودند و وكالت آنان بر ضد بهاييها را كسي قبول نكرده بود؛ آقاي صابر پذيرفته بود و خيلي خوب هم از عهده‌ي اين كار برآمده بود.
[192] براي روابط سرهنگ سجادي با لنكراني (و امام خميني) ر. ك: مقاله‌ي ما در: مجله‌ي تاريخ معاصر ايران، س 6، شم 21 -22، صص 70 -74.

[193] شيخ حسين لنكراني به روايت اسناد ساواك، ص 371. در سالهاي نخست رياست هويدا بر دولت، لنكراني سخت مقروض و از حيث اقتصادي در نهايت شدت به سر مي‌برد و هويدا، به تحريك و تشويق مرحوم مورخ الدوله‌ي سپهر (نويسنده و سياستمدار مشهور، و دوست ديرين لنكراني)، در سال 1346 مقداري وسايل خوراكي (برنج و روغن و...) توسط سپهر براي لنكراني ارسال كرد. اما لنكراني (كه از ابتدا از هويت فرستنده‌ي اصلي اجناس ياد شده بي‌خبر بود) از مصرف آنها پرهيز جست و پس از مدتي، كه بيم فاسد شدن آنها مي‌رفت، اجناس مزبور را در 27 اسفند 46 به بيمارستان فيروزآبادي (كه با مؤسس عالي‌قدر و منسوبين وي از ديرباز دوست بود) تحويل داد و در 7 فروردين 47 از رئيس وقت بيمارستان (دكتر شكرايي) رسيد دريافت كرد و همراه نامه‌اي براي نخست‌وزير ارسال داشت. اسناد اين امر در اوراق به جا مانده از لنكراني موجود است.
[194] مرحوم آيت‌الله حاج شيخ عبدالرحيم رباني شيرازي، از اركان نهضت اسلامي در دهه‌ي 40 و 50 شمسي.

[195] شيخ حسين لنكراني به روايت اسناد ساواك، ص 65.
[196] فراماسونرها، روتارين‌ها...، ص 641.
[197] ر. ك: «منصور روحاني مجري طرح تخريب كشاورزي در ايران»، معماران تباهي، 4 / 103، سازمان انتشارات كيهان.
[198] در جريان آن پيگيريها، لنكراني از پشتيباني آقاي نصير عصار، رئيس وقت اوقاف، برخوردار بود. پدر عصار، مرحوم سيد محمدكاظم عصار، استاد مشهور و فاضل دانشگاه بود كه با لنكراني نيز از ديرباز دوستي و صميميت داشت. آقاي عصار، در بهمن 49 به عنوان تجاوز به موقوفه (مساوي مسجد لنكراني) توسط نماينده‌ي حقوقي خويش آقاي سيد حسين كبير (وكيل پايه يك دادگستري) از اداره‌ي برق به دادسراي تهران شكايت كرد.

[199] پرونده لنكراني در ساواك، موجود در مركز اسناد انقلاب اسلامي، ج 2، كد 2 / 103، گزارش مورخ 6 / 12 / 1348، صص 78 -80.

[200] اصولا رژيم پهلوي. روي افسراني كه با لنكراني در ارتباط بودند حساس بود. براي نمونه ر. ك: شيخ حسين لنكراني به روايت اسناد ساواك، ص 308.

 مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

مؤلف: علي ابوالحسني (منذر)/فصلنامه مطالعات تاريخي / ويژه نامه بهائيت / سال 4 / شماره 17 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی