کد خبر: ۶۰۰۹
تاریخ انتشار: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ - ۱۹:۳۱-30 January 2019
با نگاهی به تابلوی بزرگ راهنمای دروس مدرسه‌آیت‌الله گلپایگانی، بزرگ‌ترین مجتمع درسی سطح و خارج حوزه علمیه قم، نکته‌ای غریب نمایان می‌شود.
هیچ درس فلسفه و عرفانی در میان انبوه دروس این مدرسه نیست، بلکه گاهی دروسی علیه فلسفه و عرفان هم به چشم می‌خورد. سید جعفر سیدان از بزرگان تفکیک، هر پنج‌شنبه از مشهد به قم می‌آید و در این مدرسه به کرسی می‌نشیند.تفکر حاکم بر این مدرسه، گرچه امروز در گوشه‌انزواست، اما قرن‌ها اندیشه‌ رایج حوزه‌های شیعی و سنی بوده است.

نهضت ترجمه از زمان خلفای اموی آغاز و دوران منصور رسمیت یافت، توجه اولیه مترجمان بیشتر جانب تاریخ ملوک، طب و نجوم بود. هارون این نهضت را تقویت کرد و در دوران مروان به امر وی، به ترجمه‌ آثار فلسفی روی آوردند. برخی اعتنای مروان به فلسفه‌ی یونان را به گفتگوی وی در خواب با ارسطو نسبت می‌دهند و گاهی این دستور را برای رشد تفکر اعتزالی تحلیل می‌کردند.

به هر حال ظاهرگرایان دینی، برگرداندن کتب فلسفی به عربی را برنتافتند و به مخالفت با آن برخاستند. چه در میان شیعه و چه در میان عامه، برخی هدف مأمون را انحراف راه مسلمین از آموزه‌های اسلامی و دینی برشمردند. علامه مجلسی، ترویج تفکر فلسفی را برای دور کردن مؤمنان از آموزه‌های اهل بیت علیهم‌السلام بر‌شمرد. مؤسس تفکیک، این گفته‌ مجلسی را نقل می‌کند و بر آن تأکید می‌کند. پس از آغاز فکر فلسفی در عالم اسلامی، فارابی نخستین فیلسوف به معنای تام آن بود.

ابن سینا با پیروی از مکتب مشاء و نوآوری در مسائل گوناگون فلسفی و تلاش برای تقریب آن به شریعت، گام بلندی برای ارتقای فکر فلسفی برداشت. فخر رازی و غزالی از بزرگان اشاعره، با نگارش کتب المحصل، شرح‌الاشارات و تهافت‌الفلاسفه، ضربه‌های سهمگینی بر پیکر عقل‌گرایی وارد ساختند. شرح اشارات فخر بر کتاب الاشارات و التنبیهات ابن سینا، به بررسی و نقد تمامی سطور فلسفه‌ ابن سینا پرداخته است و بر اساس مبانی اشعری آن را رد کرده است. این شرح را البته بیشتر جرح می‌دانند. غزالی در تهافت‌الفلاسفه، 20 مسئله‌ فلسفی را که با شریعت ناهمگون است، بررسی می‌کند و در 3 مسئله، ادعای تکفیر فلاسفه را دارد. حملات فخر و غزالی و نیز آثاری مانند مصارع‌الفلاسفه شهرستانی، در کنار مخالفت فقها و عرفا با فلسفه و حمایت حاکمان از فکر اشعری، برای توجیه خود و پذیرش آسان آن نزد عوام، موجب انزوای فلسفه و تفکر عقلانی شد. 

در این میان، سهروردی با بهره‌گیری از روش بحثی و شهودی، فلسفه‌اشراق را بنا نهاد و گام بلندی برای تعالی فکر فلسفی برداشت، اما در سن 34 سالگی با فتوای ظاهرگرایان به قتل رسید. انزوای فلسفه و یکه‌تازی تفکر اشعری، تا زمان خواجه‌نصیر ادامه داشت. خواجه نصیر با نگارش نقد المحصل فخر رازی و نیز شرح خود بر اشارات ابن سینا، به رد مدعیات اشاعره و بازآفرینی تفکر ابن سینا پرداخت. در سرتاسر شرح اشارات خواجه، کلمات فخر در نقد ابن سینا به چشم می‌خورد و خواجه به رد آن می‌پردازد. در آن سوی عالم اسلامی هم، ابن رشد در اندلس به حملات علیه فکر فلسفی پاسخ می‌گوید. وی تهافت‌التهافت را در رد غزالی می‌نویسد. یکی از تأثیرگذارترین کتب خواجه‌نصیر تجریدالاعتقاد بود.

این کتاب گرچه کلامی است، اما در آن برای نخستین بار، به کلام رنگ فلسفی داد و پس از آن، همواره ردپای فلسفه در کتب کلامی هویداست. پس از فلسفه مشاء ابن سینا و اشراق سهروردی، سومین مکتب بزرگ فلسفی در عالم اسلامی را صدرالدین شیرازی (صدر المتألهین صحیح است!) بنا نهاد. وی با در هم آمیختن روش عقلی، شهودی و نقلی و با بهره‌گیری از اندیشه‌های عرفانی، فلسفی و دینی، حکمت متعالیه را بر پایه‌های اصالت وجود بنا نهاد. نوآوری‌های فراوان ملاصدرا همانند حرکت جوهری، اتحاد عقل و عاقل و معقول و ... مکتبی نو در فلسفه را پدید آورد. 

فلسفه‌ امروز ایران و حوزه‌های شیعی، بیشتر شارح، مفسر و پیرو مکتب صدرایند، گرچه گرایشات مشائی نیز در برخی فیلسوفان مشاهده می‌شود.اگرچه فکر فلسفی رو به اعتلا بوده است، اما همواره زیر سایه‌ فقه و مخالفت فقها، گوشه‌نشین بوده است و گاه دروس فلسفه در نیمه‌های شب برگزار می‌شده است. ورود علامه طباطبایی به قم و آغاز تدریس فلسفه، نقطه‌ عطفی در احیای دروس فلسفی در حوزه‌های علمیه بوده است. گرچه پیش از ورود ایشان، دروس اندک فلسفه حتی گاه به صورت مخفی برگزار می‌شد، اما ایشان نفس تازه‌ای به روح نیمه‌جان فلسفه دمید. ایشان در زمانی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کردند که طلاب قم به گفته‌ امام خمینی، کوزه‌ای را که سید مصطفی از آن آب می‌نوشید، می‌شستند، چون پدرش فلسفه می‌گفته است.

علامه طباطبایی، در راه احیای فلسفه در حوزه رنج فراوان کشید؛ از ممانعت چاپ و نشر تعلیقه‌گران‌قدر ایشان بر بحارالانوار، تا فشار بر آیت‌الله بروجردی برای تعطیلی درس ایشان و قطع شهریه شاگردان. با رایزنی مرحوم فلسفی با آیت‌الله بروجردی، ایشان با بازگشایی درس علامه موافقت کردند، مشروط بر این‌که شفای ابن سینا در س داده شود، نه اسفار ملاصدرا. با فزونی یافتن شاگردان ایشان و توسعه فلسفه در حوزه، ایشان دو کتاب بدایه‌‌الحکمه و نهایه‌الحکمه را برای تدریس در حوزه‌های علمیه نگاشتند. این دو کتاب، گرچه بر روش بحثی مشاء نگاشته شده است، اما بیا‌نگر اصول جکمت متعالیه است و گاهی رگه‌های عرفانی در آن به چشم می‌آید. این دو کتاب، هم‌اینک به صورت رسمی در دوره‌ سطح حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود و همه‌ طلاب، حتی آنهایی که با فلسفه ستیز دارند، ملزم به خواندن این دو کتاب هستند. نمی‌توان از نقش پیروزی انقلاب اسلامی در گسترش حوزه‌های علمیه و رشد تفکر فلسفی در آن گذشت. از مهم‌ترین این عوامل، شخصیت مرحوم امام خمینی بود، ایشان خود از مدرسین علوم عقلی در دوران انزوای آن در حوزه بودند. پس از انقلاب با محوریت شاگردان علامه طباطبایی، دروس فلسفه فراوانی در حوزه تشکیل شد و مؤسسات فلسفی گوناگونی بنا نهاده شد. فلسفه در حوزه‌ قم، حول 4 استاد بزرگ، آیت‌الله جوادی آملی، مصباح یزدی، انصاری شیرازی و حسن‌زاده آملی به رشد خود ادامه داد. 

جریانات فلسفی قم را می‌توان 3 گروه دانست، گروه اول را شاگردان علامه طباطبایی و موافقان فلسفه تشکیل می‌دهند. دسته دوم تفکیکیون و پیروان مکتب میرزا مهدی اصفهانی هستند. 

فرهنگستان علوم اسلامی نهاد ترویج این تفکر در قم است. مدرسه‌آیت‌الله گلپایگانی نیز با دعوت از سید جعفر سیدان نیز به نوعی مبلغ این اندیشه است. دسته‌ سوم را برخی از ظاهرگرایان افراطی تشکیل می‌دهند که هم فلاسفه و هم تفکیکیون را به چالش می‌کشند و هر دو را به تفکر عقلانی متهم می‌کنند. این گروه طرف‌داران اندکی دارد. می‌توان دسته‌ چهارمی را نیز اضافه کرد که شامل طلابی است که تقریباً هیچ رویکردی نسبت به فلسفه ندارند و بیشتر به فقه و اصول می‌پردازند. اما در حوزه‌ مشهد بر خلاف قم، مخالفان فلسفه بر موافقان آن غلبه دارند. میرزا مهدی اصفهانی، با هجرت از نجف به مشهد و بنا نهادن مکتب تفکیک، حوزه مشهد را به قطب مخالفت با فلسفه تبدیل کرد. گرچه فیلسوف بزرگی مانند مرحوم سید جلال آشتیانی، چراغ فلسفه را در دیار طوس روشن نگاه داشته بود، اما همچنان این حوزه به فلسفه روی خوش نشان نداده است. در سال‌های اخیر، چالش‌های گروه‌های موافق و مخالف فلسفه موجب خلق آثار بسیاری در حوزه‌های علمیه قم و مشهد و گاهی مناظرات بین آنها گشته است. 

سيد اکبر موسوي
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان