کد خبر: ۵۶۰۳
تاریخ انتشار: ۲۴ دی ۱۳۹۷ - ۱۴:۲۱-14 January 2019
بسيار اتفاق افتاده است كه افرادي، حتي با سرمايه فرهنگي بالا و تحصيلكرده، صريحا يا تلويحا از خود يا از فرهنگ‌شناسان سوال كنند: چه لزومي دارد كه «ما» فرهنگ «ديگران» را بشناسيم؟
عصراسلام:بسيار اتفاق افتاده است كه افرادي، حتي با سرمايه فرهنگي بالا و تحصيلكرده، صريحا يا تلويحا از خود يا از فرهنگ‌شناسان سوال كنند: چه لزومي دارد كه «ما» فرهنگ «ديگران» را بشناسيم؟ به ويژه اگر اين فرهنگ خاص «ديگران»ي باشد «دوردست.» و براي بسياري، اين «دوردستي» در آن واحد هم يك «فاصله» جغرافيايي است و هم يك فاصله «شناختي.» براي نمونه بسياري از ايرانيان تقريبا هيچ دليل، انگيزه و فايده‌اي درآن نمي‌بينند كه فرهنگ‌هايي چون فرهنگ اقيانوسيه، آفريقا و غيره را بشناسند.

براي آنها اين فرهنگ‌ها به مردماني تعلق دارد كه به اسامي مختلف، آنها را هنوز يا «ابتدايي» مي‌دانند يا «عقب‌تر» از خود و با نگاهي بسيار خيالين ترجيح مي‌دهند به «غرب» كه آن را آينده خويش مي‌پندارند، بنگرند تا به «شرق»ي كه گمان مي‌كنند، منشاء و دليل «عقب ماندگي» آنها بوده است. در اين ميان هر چند بسياري از متفكران براين امر تاكيد كرده و به تفصيل بحث كرده‌اند كه مفاهيم «شرق» و «غرب» ابداع‌هايي مقطعي بوده‌اند. اما بيشتر «متفكران» ما همچنان، ساخته‌هاي عموما سست پايه ذهن خود كه چه موافق اين «غرب» و «شرق» خيالين باشد و چه مخالف آنها، از چارچوب‌هاي تعريف شده در زمان استعمار بيرون آمده‌اند، را به پذيرش و درك حركت به سوي ساختارها و سامان‌هاي پيچيده ذهني و واقعي براي شناخت جهان ترجيح مي‌دهند. اما در واقع چه پاسخي مي‌توان به اين پرسش داد كه: چرا بايد «ديگران» را شناخت و به خصوص ديگران دوردست را؟

پاسخ شايد به سادگي اين باشد: زيرا در واقعيت و در معناي هستي‌شناختي، نه «ديگران»ي وجود دارد، نه «دوردست»ي و نه حتي «خود»ي: انسان‌ها بسيار بيشتر از آنچه فكر مي‌كنند به يكديگر شباهت دارند و بسيار كمتر از آنچه تصور مي‌كنند با يكديگر تفاوت دارند. «خود» بودن يا «ديگر»ي بودن، در حقيقت مقولاتي ذهني هستند كه به نظام رفتاري و شناختي ما شكل مي‌دهند تا بتوانيم وارد روابط اجتماعي با يكديگر شده و واحدهاي هر چه بزرگ‌تر اجتماعي، سياسي، اقتصادي، و... را به وجود آورده و در آنها به‌گونه‌اي كه خود آن را «طبيعي» مي‌پنداريم، اما در حقيقت ربطي به طبيعت ندارند، زندگي كنيم و احساس تعلق به آنها و در نهايت احساس ايمني پيدا كرده و از هراس مسووليت انسان بودن و عدم توانايي به درك موقعيت خود و موقعيت جهان نجات يابيم.

تمايل به زيستن به مثابه يك «خود مطلق» شبيه به تمايل به زندگي در يك فرهنگ جزيره‌اي و كاملا جدا افتاده از فرهنگ‌هاي ديگر است. تصور «خود» بودن به دليل آنكه «ما»ي مورد ادعا به زبان واحدي سخن مي‌گويند، تصور مي‌كنند گذشته يكساني دارند و سرنوشتي يكساني در آينده انتظار آنها را مي‌كشد، همه و همه تصورات و بهتر است بگوييم توهماتي هستند كه دولت‌هاي ملي قرن نوزده و بيستمي براي تثبيت پايه‌هاي خود و دروني كردن گفتمان‌هايشان در نزد مردم ابداع كردند و اين دروني كردن با چنان قدرتي صورت گرفت كه امروز همه مردمان به دنبال علم كردن دولت، تاريخ گذشته و آينده‌اي براي «فرهنگ خود» هستند و همه تصور مي‌كنند كه فرهنگ خودي بايد قاعدتا چيزي باشد درست در برابر فرهنگ ديگراني كه چنان اهميتي ندارد و بهتر است وقت خود را صرف شناخت آن نكرده و برعكس به پر و بال دادن هر چه بيشتر به انديشه‌هاي خود شيفته خويش بپردازند.

تراژدي هويت‌هاي معاصر كه اغلب پيش از ساخته شدن كامل، در افسردگي و سرخوردگي و انفعال از هم مي‌پاشند، نيز دقيقا درهمين امر است. امروز بديلي در برابر ما است: اينكه به جاي اصرار ورزيدن و صرفا اصرار ورزيدن به ايجاد يك «خود مطلق»، تلاش بيشتري كنيم تا اين خود را به جاي آنكه در جزيره‌ فرهنگي اسير كنيم، در عرصه جهاني به گردش درآوريم. تلاش كنيم جهان را آنگونه كه هست در همه تضادها و تنوع و گوناگوني و تفاوت‌هايش و نه آنگونه كه مايليم، در خاص بودن و «گل سرسبد بودن» موهوم فرهنگ خويش، بشناسيم و تجربه كنيم. چاره‌اي جز اين نيست و بهاي عدم پذيرش در اين راه، درجا زدني است كه مي‌تواند ده‌ها سال ادامه يابد. گفتمان خود شيفته‌اي كه به جاي تمركز بر «حال» خود را غرق روياهاي شكوهمند و افتخار آميز «گذشته» و «آينده» مي‌كند، به سادگي مي‌تواند به گفتماني، خود دستكاري‌كننده و در نهايت خود ويرانگر بدل شود.
ناصر فكوهي
شرق
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان