کد خبر: ۴۹۷۹
تاریخ انتشار: ۳۰ آذر ۱۳۹۷ - ۲۱:۲۸-21 December 2018
اینترنت عرصه‌ای جدید را در فضای رسانه‌ای ایجاد کرده است. در نوشته پیشین برخی از مهمترین مزیت‌های سایبرژورنالیسم را برای مصرف‌کنندگان نهایی خبر (گروه مخاطبان) برشمردم؛ مزیت‌هایی که هم با نیازهای روز مخاطبان در عصر ارتباطات همخوانی دارد و هم در تأثیر و تأثری متقابل برخی ذائقه‌های خبری آنان را نیز تغییر داده است.
جهان سایبری بر گروه عرضه‌کنندگان و ناشران خبر نیز تأثیراتی شگرف گذاشته؛ به برخی‌ها سود رساند و به طیفی نیز زیان. در این مطلب، به برخی از این موارد اشاره می کنم.



جهان انحصاری
تا پیش از ورود اینترنت به دنیای رسانه، هر نوع فعالیت حرفه‌ای رسانه‌ای در یکی از سه گروه اصلی دیداری-شنیداری (رادیو و تلویزیون)، خبرگزاری‌ها و نشریات مکتوب محدود می‌شد.

خبرگزاری‌ها رابطه‌ای مستقیم با مصرف‌کنندگان نهایی خبر نداشتند، بلکه به عنوان یکی از منابع اصلی تغذیه‌کننده دو گروه دیگر عمل کرده و با واسطه آن دو با مخاطب نهایی ارتباط برقرار می‌کردند. در چنین وضعیتی طبیعی بوده و هست که واسطه‌گر (رادیو و تلویزیون یا نشریه) اصالت مطلب تولیدی از سوی خبرگزاری را بنا به رویکرد سیاسی یا سلیقه حرفه‌ای خود خدشه‌دار کند.

در کشوری مثل ایران تا سال‌های سال فقط یک خبرگزاری فعالیت می‌کرد؛ ایرنا (یا نام قدیمی‌اش پارس). این خبرگزاری که زیر نظر دولت است، نمایندگان خبری‌اش در اقصی نقاط ایران و جهان حضور داشته و برای پوشش سریع و بهتر رویدادها، تیم‌های خبری را به مناطق مختلف اعزام می‌کند. چنین امکانی با توجه به هزینه بالای مادی و لزوم ایجاد سازمانی عریض و طویل، تا مدت‌ها حتی برای رادیو و تلویزیون هم وجود نداشت، چه رسد به رسانه‌های مکتوب. نتیجه آنکه در عمل این رسانه‌ها به عامل منتشرکننده تولیدات خبری خبرگزاری‌ها تبدیل شده و در بهترین حالت در نوع پروراندن خبر یا اضافه کردن پیشینه و تحلیل، تمایزاتی میان خود با منبع اصلی و دیگر رسانه‌ها ایجاد می‌کردند.



اول راضی اما بعد ناراضی

آمدن اینترنت در گام اول به نفع خبرگزاری‌ها بود. چرا که بی‌واسطه و بدون عبور از فیلتر دیگر رسانه‌ها می‌توانستند با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند. همین عامل سبب شد که مثلاً در ایران چند خبرگزاری دیگر نیز به کلوپ خبرگزاری‌های بپیوندند. این، یک اتفاق خوب به ویژه برای رسانه‌های مکتوب هم به شمار می‌رفت؛ آنان را هم از محدودیت‌های تلکس رهایی می‌داد و هم با هزینه‌ای کمتر می توانستند منابع خبری بیشتری در اختیار بگیرند.

اما این آغاز داستان بود. چرا که با گسترش اینترنت دست در بازار خبررسانی به سرعت زیاد شد. دست‌هایی که با هزینه‌ای بسیار اندک هر یک در گوشه‌ای سایتی راه انداخته و در قامت یک خبرگزاری کوچک قد علم کردند. مهمتر آنکه این سایت‌ها به دلیل غیررسمی بودنشان رویدادهایی را پوشش می‌دادند که خبرگزاری‌های عمدتاً وابسته به حاکمیت سهواً یا عمداً برخی از آنها را جا انداخته و یا نوع نگاهشان به رویدادها خیلی رسمی و اتوکشیده بود. نتیجه آنکه خبرگزاری‌ها که زمانی با صرف هزینه‌های هنگفت تنها تولیدکنندگان حرفه‌ای خبر بودند تا حدود زیادی از چشم رسانه‌های مکتوب افتادند.

اما لذت این گروه نیز چندان دوام نیافت. چرا که با فراگیر شدن اینترنت و اتصال بخش عظیمی از مصرف‌کنندگان نهایی خبر به سایت‌ها و خبرگزاری‌ها انحصار روزنامه‌ها نیز در حوزه خبررسانی به مصرف‌کنندگان نهایی تا حدودی شکست و به دلیل مزیت‌های فراوانی که برخی‌شان در قسمت قبلی فهرست شد، اینترنت رقیبی سرسخت برای ژورنالیسم مکتوب تراشید.



یک زمین فراخ

دست اندر کاران یک رسانه مکتوب را باید به چهار گروه تقسیم کرد: سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران (بخش بازرگانی در همین گروه دیده شده است)، تحریریه و فنی. اقبال روزافزون سایبرژورنالیسم بر هر یک از این گروه‌ها تأثیری متفاوت داشته است.
سیاستگذاران، یعنی همان افرادی که قصد دارند از طریق ابزار رسانه، پیامی را به مخاطبان خود بفرستند، از فرآیند سایبری شدن ژورنالیسم چندان ضرر نکرده‌اند. این گروه اگر تا دیروز برای رساندن حرف خود یا ترویج رویکرد فکری‌شان، نیازمند جلب نظر سرمایه‌گذاران و حامیان مالی بزرگی بودند، امروز به راحتی در زمانی اندک و با هزینه‌ای بسیار ناچیز، می‌توانند سایتی برای خود دست و پا کنند، یکی دو خبرنگار را (آن هم به شکل پاره‌وقت) به کار بگمارند، حرفشان را در هر لحظه از شبانه‌روز به مخاطبانشان در اقصی نقاط جهان عرضه کنند.
از یاد نبریم که راه‌اندازی یک روزنامه در شرایط کنونی اقتصاد ایران سرمایه اولیه‌ای بیش از یک میلیارد تومان می‌خواهد و زمانی بیش از دو تا سه ماه برای انتشار اولین نسخه. اما یک سایت خبری حرفه‌ای (با گرافیک معمولی) را با کمتر از دو میلیون تومان می‌توان راه‌اندازی کرد. مبلغی که حتی تا دویست-سیصد هزار تومان هم قابل کاهش است.

نکته بسیار مهمتر اینکه برای سیاستگذاران، سایت‌ها در مقایسه با رسانه‌های مکتوب از لحاظ حقوقی بسیار ایمن‌تر هستند. حتی در وضعیت کنونی ایران که با تصویب و اجرایی شدن بخشی از قوانین مربوط به ساماندهی فضای مجازی، چتر نظارتی بر این رسانه‌ها وسیع‌تر شده، باز هم راه‌درروهای زیادی وجود دارد که ناشر یک مطلب بتواند از مسئولیت حقوقی ناشی از انتشار آن در فضای مجازی بگریزد. نتیجه انکه هزینه‌های ناشی از تندروی در گفتار و یا مثلاً شروع یک نزاع رسانه‌ای با رقیب، در دنیای مجازی بسیار کم‌هزینه است.



هم خوب، هم بد!

سرمایه‌گذاران یک رسانه از سه دسته فراتر نمی‌روند؛ یا به رسانه به عنوان یک فعالیت اقتصادی نگاه کرده و دل به فروش نسخه و جذب آگهی بسته‌اند، یا دولتی هستند و برای عمل به وظایف حاکمیتی در حوزه فرهنگ و اطلاع‌رسانی وارد عرصه مطبوعات شده‌اند، یا خاطرخواه و طرفدار (و شاید هم وامدار) یک تفکر و جریان سیاسی بوده و بدون چشمداشتی حتی به بازگشت سرمایه برای راه‌اندازی یک نشریه دست به کار شده‌اند. البته بدیهی است سرمایه‌گذارانی هم هستند که مخلوطی از خصوصیات هر سه گروه را دارا باشند.

رواج سایبرژورنالیسم برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی که هدفشان صرفاً سودآوری است چندان مفید نیست. هر چند هنوز هم بسیاری از آگهی‌دهندگان مایل به دیدن آگهی‌هایشان در نسخه‌های چاپی یک رسانه‌اند، اما در مقابل خیلی‌ها هم هستند که متوجه شده‌اند با کمک سایت‌های اینترنتی، آگهی‌هایشان را می‌توانند با هزینه‌ای بسیار کمتر به مخاطبانی بسیار بیشتر عرضه کنند. رسانه‌های مکتوب کم‌تیراژ (که عمدتاً متعلق به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی هستند) از این تغییر رویکرد آگهی‌ها بسیار زیان خواهند دید.
اما برای سرمایه‌گذاران بخش دولتی و عمومی، اوضاع چندان فرقی نکرده است. این گروه از رسانه‌های مکتوب یا اصولاً برای درآمد آگهی کیسه‌ای ندوخته‌اند (چون هزینه‌هایشان از جایی مطمئن تأمین می‌شود) یا تیراژشان آنقدر بالاست که هنوز هم برای آگهی‌دهندگان جذابیت دارند و یا به مدد ضوابط (و البته گاه روابط) بازار آگهی‌هایشان همچنان برقرار است.

نتیجه آنکه گسترش سایبرژورنالیسم در عمل فقط به زیان سرمایه‌گذاران و بازاریابان آگهی در رسانه‌های مکتوب وابسته به بخش خصوصی تمام شده است. هر چه این سرمایه‌گذاران، نحیف‌تر و نگاهشان به جهان رسانه سنتی‌تر باشد بیشتر ضربه خواهند خورد. طوری که اگر هم تاکنون از میدان به در نشده‌اند افولشان زودرس و حتمی خواهد بود.

سید فریدون رضوی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان