کد خبر: ۴۴۰۶
تاریخ انتشار: ۱۱ آذر ۱۳۹۷ - ۱۹:۰۵-02 December 2018
طرفه عهدی‌ست که انگشت تحیّر شده‌ست آشنای همه لب همچو نی تنباکو (سلیم تهرانی)
عصراسلام: یکی از بلاهای زمانه‌ی ما رواج تنباکوهای به‌اصطلاح میوه‌ای است. طبیبان می‌گویند این تنباکوها خیلی خطرناک‌تر از تنباکوهای سنتی است چون مواد شیمیایی معطّری که در آنها به کار می‌رود٬ بسیار مضر و مسموم است. اما اقبال عام به این تنباکوها به دلیل عطر و بوی خوش‌ترشان بیشتر است.

 از وقتی که تنباکو و قلیان – که در بسیاری از متون قدیمی به شکل غلیان هم نوشته شده است- به ایران آمد، موافق و مخالف بسیار یافت. شعر و ادب فارسی هم یک میدان کرّ و فرّ موافقان و مخالفان قلیان بوده است. هر کسی از منظر خود قلیان را ستوده یا نکوهیده است. اگر صائب تبریزی در مخالفت با قلیان چنین می‌گفت:

تا کی ز دود قلیان دل را تباه سازی؟
 این خانه‌ی خدا را تا کی سیاه سازی؟

شاعری به نام باقر کاشی هم بود که چنین شیفته‌سارانه مدح آن می‌کرد:

در محشر اگر آتش دوزخ بینم
فریاد برآورم که تنباکو کو؟

و... می‌توان کتابکی در این موضوع نوشت.

یکی از عیب و ایرادهایی که بر تنباکو گرفته می‌شد، بوی بد آن بوده است:

آن دهن کش بایدت خوش‌بو کنی
پس به تنباکو چرا بدبو کنی؟

گرچه رنگش بهتر از رنگ زر است
لیک بویش بدتر از بوی خر است

بوی بد را بوی خوش دانسته‌ای
حیف کاین دانسته نادانسته‌ای

او تو را گَنده کند دائم مذاق
تو بمیری از حماقت در فراق

«طیبوا افواهکم» گفت آن رسول
تا شوی نزد خدا ز اهل قبول

گفت پیغمبر دهان خوش‌بو کنید
پس چرا بر عکس آن بدبو کنید؟

گشت سنّت از نبی بر تو سواک
تا کنی دائم دهان خویش پاک

تو سواک خویش را نی ساختی
چند امر مصطفی پرداختی؟ (۱).
می‌بینید که این شاعر گمنام که منظومه‌ای در ردّ قلیان پرداخته است، با قلیان‌کشان عتاب می‌کند که به جای نی مسواک که سنّت پیامبر بود، نی قلیان برداشته‌اند و دهانشان را بدبو و گنده کرده‌اند. شاعر گمنام برای طرد قلیان از دین و ایمان مایه‌گذاشته و به یاد داریم که میان علمای اعلام که سنتاً از  مشتریان وفادار قلیان بودند و هستند٬ در حلال و حرام دانستن قلیان٬اختلاف‌ها بوده است.

 در برابر این نظر٬ کسانی نیز بوده‌اند که بوی تنباکو و دود قلیان را خوش می‌داشته‌اند:

مشام از بوی تنباکو معطّر
چو زلف گلرخان دودش معنبر (سلیم تهرانی)

 و این رباعی خوب از این شاعر رند که نامش را نمی‌دانم  :

من دزدم و لیک رنگ و بو می‌دزدم
دود از قلیان به آرزو می‌دزدم

او لذّت و کام از دهن نوش‌لبان
می‌دزدد و من لذّت ازو می‌دزدم (۲)

   معطّرکردن تنباکو و در نتیجه خوش‌بو ساختن دود قلیان، نزد سلف صالح ما شناخته شده بوده است. هر چند در شمار «واجبات» دهگانه و «ده‌فرمان» تنباکو و قلیان محسوب نمی‌شده است؛ واجباتی که راجع به جنس تنباکو٬ تعویض مرتب آب کوزه٬ نوع هیمه‌ی آتش٬ سفره‌ی قلیان٬ نُقل و نی قلیان بیان شده و البته اشاره‌ای به معطّر ساختن تنباکو نداشته است (۳) و این یعنی معطّرکردن دود قلیان در زمره‌ی واجبات نبوده و لاجرم مثل دوره‌ی ما خیلی هم رونق و  رواج عام نداشته است.

 تا آنجا که جستجو کرده‌ام پیشینگان ما با روش‌های زیر تنباکو و دود قلیان را خوش‌بو می‌کردند:

الف. در آب شیشه / کوزه‌ی قلیان «عطر گُل‌ها» می‌ریختند و به این روش انواع عطر را به تنباکو می‌افزودند (۴).

ب. در آب شیشه / کوزه‌ی قلیان برگ گُل می‌ریختند (۵).

ج. تنباکو را با «آب لیمو» تر می‌کردند و به‌اصطلاح «نم‌می‌کشیدند». این فقره از مناسک «مستحب» قلیان بوده است! (۶).

د. در مخزن‌الادویه عقیلی اطلاعات بسیار نفیس و سودمندی درباره‌ی خوش‌بو کردن تنباکو هست:
 
      «بعضی برای خوشبویی [تنباکو] قلیل «سنبل‌الطیبِ کوبیده» و بعضی "صاحبان طبع و  [ مردمان] خوش‌سلیقه"  «پوست سیب» و اگر [پوست سیب] بهم نرسد «مربای سیب» یا «[مربای] به» [را] در [وقت] کوبیدن [تنباکو] داخل [آن] کرده و در ظرف گِلی گذاشته و سر ظرف را از گِل بند نموده در زمین دفن می‌کنند تا تخمیر یابد. بعد از آن ... می‌کشند؛ بسیار خوشبو می‌شود» (۷).
 از این عبارات هم برمی‌آید که معطّرساختن تنباکو،  رواج عام نداشته و مرام اصحاب ذوق و سلیقه بوده است. این را هم بنویسم که حاجی‌بابا اصفهانی وقتی قلیان‌فروش شد یک هنرش، «تنباکوی معطّرفروختن» بود.

پی‌نوشت:
۱. آل داود، علی ٬«سابقه تنباکو و نکوهش آن در ادب فارسی ایران و هند»، نامه پارسی، ش۵ ٬ ص ۴۹ و ۵۰.
۲. رساله تنباکوئیه٬ محمدابراهیم ذوالشرفین کرمانی٬ به کوشش ولی علی منش و احمد خلیلی٬ آیینه میراث٬ ش۴۵ ٬ص۲۰۸.
۳. همان٬ صص۲۱۷-۲۱۸.
۴. سفرنامه قفقاز و ایران٬ ارنست اورسول٬ ترجمه علی‌اصغر سعیدی٬ ص۲۴۴.
۵.سرگذشت حاجی بابا اصفهانی٬ به کوشش جمال‌زاده٬ امیرکبیر ۱۳۴۸٬ ٬ ص ۵۱ ؛ سمسار، محمد حسن٬« نظری به پیدایش قلیان و چپق در ایران »٬ هنر و مردم٬ ش۱۷ ٬ ص۱۶.
6. رساله تنباکوئیه٬ ص۲۱۸.
۷.صص ۲۷۵-۲۷۶.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان