کد خبر: ۳۳۴
تاریخ انتشار: ۱۵ فروردين ۱۳۹۶ - ۲۲:۳۵-04 April 2017
بسم الله الرحمن الرحيم
قرآن كریم در ابعاد گوناگون، خدمات شایانی به فرهنگ و ادبیات عربی كرده است؛ خدماتی مانند حفظ زبان و ادبیات عرب و تدوین، شكوفایی و انتشار آن. در این مقاله تأثیر قرآن بر زبان عربی بررسی شده است.
با این همه، در منابع ادبی عربی به منزلت واقعی قرآن عنایت لازم نشده و ادیبان در مرحلة تدوین، تنظیم قواعد و بیان شواهد ادبی، بدان كم‌توجهی كرده‌اند كه این امر از مصادیق روشن مهجوریت قرآن در جوامع اسلامی است.

قرآن کریم با حضور مقتدرانة خود در عرصه‌های علمی، اقیانوسی بی‌کرانه از علوم و معارف را در اختیار بشر می‌گذارد تا انسان‌ها برحسب توانایی و تلاش خویش از ذخایر بی‌پایان آن بهره گیرند. یکی از این عرصه‌ها، علم ادبیات عرب است که با توجه به نزول قرآن به زبان عربی و برخورداری آن از اعجاز بیانی و ادبی و خضوع ادیبان و سخنوران در برابر شگفتی بیان و زیبایی ساختار آن در دورة طلایی ادبیات عرب، یعنی در عصر نزول قرآن، بهترین و متقن‌ترین متن ادبی و معیار در حوزة ادبیات به‌شمار می‌رود و از همین‌رو همواره تأثیر فراوانی بر ادبیات و فرهنگ ادبی عرب داشته است.

با این همه متأسفانه جایگاه واقعی این کتاب عظیم الهی در میان ادیبان به درستی شناخته نشده و گرد مهجوریت بر آستان قدسی آن نشسته است. روشنگری در باب تأثیر قرآن بر فرهنگ و ادبیات عرب و طرح کم‌توجهی‌های برخی ادیبان به آن، زمینة بهره‌مندی بیشتر ازاین کتاب الهی را در عرصة       تدوین قواعد ادبیات عربی فراهم می‌کند.                                          

تأثیر معنوی قرآن

از جمله تأثیرات قرآن در ادب عربی، تأثیر معنوی آن است که در شعر شاعران این دوره به‌وضوح دیده می‏شود. برای نمونه به تعدادی از آن‌ها اشاره خواهیم کرد.

- یکی از این شاعران که به اسلام مشرف شد و به‌شدت متأثر از تعالیم قرآن بود، لبید‌بن ربیعه است. گویند لبید پس از تشرف به اسلام به نزد قبیله‏اش بازمی‌گشت و برای آنان از بهشت و جهنم سخن می‌گفت و قرآن می‏خواند و هنگامی که عمر از مغیرة‌ بن شعبه والی عمر در کوفه، خواست تا نمونه‏ای از شعر شاعران آن دیار را، که دربارة اسلام سروده‏اند، برایش بفرستد، از لبید درخواست کرد و او نیز سور ة بقره را در کاغذی نوشت و گفت:

«ابدلنی اللهُ هذه فی الاسلامِ مکان الشعرِ». همچنین نقل کرده‏اند که لبید بعد از اسلام جز یک بیت نگفته است که عده‏ای گفته‏اند، همین بیت است:

الحمدلله الذی لم یأتِنی اجلی  /   حتی کسانی من الاسلامِ سربالاً: سپاس خدایی را که مرگم فرا نرسید تا اینکه مرا به عزت اسلام مفتخر گردانید.

(بعضی هم معتقدند این بیت بوده است:

ما عاتبَ المرءُ الکریم کنفسهِ/     والمرءََ یُصلِحُه الجلیسُ الصالحُ. (العصر الاسلامی:91- 90): هیچ‌کس انسان بزرگوار را چون نفسش سرزنش نمی‏کند و هم‌نشین صالح آدمی را اصلاح می‏کند.

- عبدالله‌بن رواحه در هجای مشرکین از قرآن بسیار کمک می‏گیرد، مثل: شَهِدْتُ بِأنّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ/ وأنّ النّارَ مَثْوَی الکافِرینا .(همان: 68): گواهم بر آنکه وعدة خداوند حق است و آتش جایگاه کافران است.

- عبدة بن الطیب، که به فرزندانش دربارة تقوا و نیکی به پدر و پرهیز از سخن چینی مطالبی سفارش می‏کند که همه ملهم از آیات قرآن است:

أوصیکم بِتُقَی الإله فانهُ یعطی الرغائِب منَ یَشاء و یَمنَعُ و بِبِرَّ والِدِکُم وطاعةأمره إنّ الأبّر مِن البَنینَ الأطوَعُ (همان: ص69): شما را به تقوای پروردگاری می‏خوانم که نعمت‌ها را به هرکس که خواهد عطا می‏کند و به نیکی پدر و اطاعت امرش سفارش می‏کنم که بهترین فرزندان مطیع‏ترین آنان‌اند.

- حطیئه، از شعرای جاهلی اسلامی است که بعد از وفات پیامبر اسلام آورد. شعر حطیئه بیشتر در زمینة مدح و هجاست تا جایی‌که مادر و پدرش را نیز هجو می‏کند اما بعد از اسلام تندی زبانش کُند می‏گردد و مدح را با ثنای پروردگار این‌گونه آغاز می‏کند:

الحمد لله انی فی جوار فتی/ حامی الحقیقة نفّاع و ضرّار(همان: 99):  سپاس خدایی را که در جوار کسی هستم که حامی حقیقت است و نفع‌رسان به نیکوکاران و ضرر رسان به بدان.

خلاصه آنکه قرآن و تعالیم انسانی‏اش بر روحیه و افکار شاعران جاهلی اثری بارز داشته است. در این‌باره می‏توان به شاعران دیگری چون عمربن ابی‌ربیعه، فرزدق، ابن‌الزبعری، ابوسفیان‌بن الحارث، حصین‌بن الحمام، ضراربن الخطاب الفهری، ابوعزئ الجمحی، ابن‌مقبل، نابغه جحدی و... اشاره کرد.

بنابراین، حیات دینی اثر عمیقی در شعر شاعران اموی داشته است؛ به‌طوری که غیرممکن بود شعری بگویند و این تأثیر مشاهده نشود. احدی رامدح یا هجو نمی‏کردند؛ مگر آنکه صفات دینی را در آن‌ها بیابند (التطور و التجدید فی‌الشعر الاموی: 41 -40).

از حیث موضوعات شعری نیز، قرآن در تلطیف‌ محتوای شعر و جهت دادن به آن مؤثر بوده است.مثلاً از حیث طهارت و صفا و پاکی در غزل و قداست بخشیدن به زن و رابطه‏اش با مرد در نزد شعرا و مطرح شدن فضایل دینی و مدح و هجا بیشترین تأثیر را در شعر حماسی می‏توان ملاحظه کرد که آن‌ هم به‌سبب وجود جنگ‌ها و جهادهایی بوده است که مکرر رخ می‏داد (العصر الاسلامی:71).

 

تأثیر لفظی قرآن

از تأثیر محتوایی قرآن بر زبان و ادبیات عرب چه در شعر و چه در نثر، به‌ویژه در نثر، که تأثیر در اسلوب و محتوای خطبه‏ها مبیّن آن است، می‌گذریم و فعلاً به تأثیر قرآن در این زبان از حیث لفظ و معنا می‏پردازیم.
 

تأثیر عام

1. زنده و پویا نمودن زبان عربی: نخستین تأثیر لفظی و معنائی عام قرآن، ماندگار کردن زبان عربی تا به امروز، به‌عنوان یک زبان زنده و پویاست. می‌دانیم در دنیا زبان‌های فراوانی بوده‏اند که به ‌مرور زمان از بین رفته‏اند و جز نامی از آن‌ها باقی نمانده است، مثل زبان فینیقی‏ها، سومری‌ها و ...و بیشتر زبان‌های باستانی که مورخان از آن‌ها سخن می‏گویند، چنین وضعیتی دارند.

مسئلة بعدی اینکه وقتی زبان‌ها از منطقه‏ای به منطقة دیگر منتقل می‏شوند و آمیختگی اقوام و نژادها پیش می‏آید، در اصول و قواعد زبانی دچار تغییر اساسی می‏شوند، اما زبان عربی، برخلاف چنین واقعیتی، با وجود آمیختگی نژادی و انتقال منطقه‏ای و با توجه به اینکه زبان دینی میلیون‌ها مسلمان در سراسر جهان است با مناطق جغرافیایی و ویژگی‌های قومی متفاوت، نه‌تنها دچار تغییر و تحول نشد که برعکس روز‌به‌روز به رشد و بالندگی آن افزوده شد. مسلماً راز این‌کار در قرآن نهفته است؛ زیرا مسلمانان، به‌رغم اختلاف محیطی و فرهنگی، دارای یک زبان متبرک یعنی زبان قرآن‌اند (اثر القرآن الکریم فی‌اللغة العربیه: 28).

همچنین ملت‌های متعددی در دنیا بودند که‏ زبانشان متحول گشته و به چندین زبان منشعب شده و نتوانسته‌اند در حفظ آن اقدام کنند و مانع از تحول آن شوند اما علمای اسلام به ‌منظور حفظ قرآن در پی حفظ زبان عربی برآمدند (سالم مکرم، اثر القرآن فی الدراسات النحویه: 345). به‌قول استاد عقاد، اینکه زبان عربی به این مرحله از رشد و بالندگی رسید، دلیلش این است که زبان کتاب مقدس مسلمانان یعنی قرآن بوده است (اثر القرآن فی الدراسات النحوية: 345).

2. وحدت بخشیدن به لهجه‏های مختلف: می‏دانیم در زبان عربی لهجه‏های بسیاری وجود دارد که بعضی از آن‌ها ازبین رفته و بعضی‏ها ماندگار شده‌اند اما قرآن که به لهجة قریش نازل شد زبانی است سلیس و روان، ولی کلام عرب غریب و دور از ذهن است.اثر قرآن این بوده است که لغت عرب را از تمام آلودگی‏ها پاک کرد و اسرار و مزایای باطنی آن را ظاهر ساخت و معانی دقیق و رموز را در لباس اعجاز در وی به ودیعت گذاشت (اعجاز قرآن و بلاغت محمد: 71).

برای آگاهی از لهجه‏های متفاوت عرب، به سخن جاحظ در «البیان و التبیین» توجه می‏کنیم که گفت: روزی معاویه پرسید فصیح‏ترین مردم کیست؟شخصی گفت: قوم ارتفعوا عن لخلخانیة الفرات و تیامنوا عن کشکشة تمیم و تیاسروا عن کسکسة بکر، لیست لهم غمغمة قضاعة ولا طمطانیة حمیر. قال من هم؟ قال: قریش. (فی اللهجات العربیة: 30)

لخلخانیه به‌معنای نامفهوم بودن سخن، کشکشة یعنی ابدال ضمیر مؤنث مخاطب به «ش»، مثل اکرمتک به اکرمتش و علیک به علیش، کسکسه، یعنی به ضمیر مفرد مخاطب هنگام وقف حرف «س» را افزودن، مثل بک بکس وا کرمتک اکرمتکس، غمغمه، یعنی نامشخص بودن کلام و طمطانیه یعنی لکنت زبان داشتن.

بنابراین، باتوجه به اختلاف لهجه‏ها در زبان عربی بهتر می‏توان به جنبة وحدت‌بخشی قرآن کریم در لهجه‏ها، که به وحدت سیاسی و اجتماعی هم منجر می‏شود، پی برد.

در راستای تحقق این امر (وحدت لهجه‏های متفاوت)، می‏بینیم در قرآن آیاتی آمده است که به صراحت با قواعد مشهور نحوی سازگاری ندارند، که به اعتقاد عده‏ای هدف ارج نهادن به لهجه‏های متفاوت آنان بوده است. مثلاً در بعضی از لهجه‏ها می‏بینیم که فعل از جهت تطبیق با فاعل خود که مثنی یا جمع است، مطابقت کامل دارد، مثلِ جاء ونی بنو فلان و اکلونی البراغیثُ، که این لهجه در قرآن کریم نیز آمده است: وَاَسَرُّوا النَجْوَی الَّذینَ ظََلََموا هلْ هَذا اِلّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ (الأنبیاء/ 3)؛ ثُمَ عَمُوا وَ صَمّوا کَثیرٌ مِنهُم وَاللهُ بَصیرٌ بِما یَعمَلُونَ؛(المائدة/ 71). (اللغةو النحو:59 و 60)

به‌سبب این وحدت و تألیف قلوب بوده است که در قرائت قرآن می‏توان از آن زبان واحد خارج شد تا برای عامة عرب آسان باشد و این است معنای: «أُنْزِلَ القُرآنُ علی سَبْعَة اَحْرُفاً»که در قرآن لهجه‏های قدیمی عرب حفظ شده‏اند. (اللهجات العربیة:40).

3. زبان رسمی مسلمانان: قبل از ظهور اسلام ملت‌های جهان چندان به زبان عربی توجه نداشتند؛ زیرا اعراب فاقد مرکزیت سیاسی و دینی بودند و این‏ به برکت اسلام بود که اعراب هویت خویش را باز یافتند و اگر قرآن نبود، اعراب این قدرت و توان را نداشتند که زبانشان را تا این حد در جهان منتشر سازند. (اثر القرآن الکریم فی اللغة العربیة:50)

4. زبان‏آموزشی: دانشمندان شواهد زیادی دارند که زبان عربی برای اعراب امری طبیعی و جزء ملکات آن‌ها بوده است اما وقتی اسلام آن‌ها را از شبه جزیره بیرون آورد، باعث گسترش حکومت آنان در جهان شد. اختلاط با غیرعرب موجب شده است که آن ملکة زبانی به ضعف و فساد گراید و به‌همین جهت لازمة یادگیری این زبان، آموزش و تعلیم بود که از طریق قرآن تحقق یافت. همچنین برای فهم قرآن و سنت، جهت اخذ احکام دینی، فراگرفتن این زبان برای تمام مسلمانان امری ضروری محسوب می‏شود. (همان: 51)

 خلاصه آنکه قرآن سرچشمة حیات عقلی و ادبی عرب است و واضع نثر فنی، منبع معانی و اسالیب و معارفی سرشار. تأثیر قرآن بر زندگی و آداب و رسوم مسلمانان بیشتر از تأثیر انجیل بر مسیحیان بوده است؛ چون محور مطالب در انجیل فقط بر مسائل اعتقادی و اخلاقی است ولی قرآن مشتمل بر احکام فقهی و سیاسی است و مسلمانان در عمل ناگزیر به اجرای آن‌ها هستند.

علاوه بر این‌ها، قرآن بیشترین اثر را در انتشار زبان عربی، که زبان علمی آنان محسوب می‏شود، داشته است.

 نتیجه گیری

1. در علم لغت، قرآن واژه‌های محدود در امور مادی را به حوزة ارزش‌های انسانی و معنوی ارتقا داده و دامنة واژه‌های عربی را وسعت بخشیده و با پیرایش زبان عربی از الفاظ مبتذل، با معارف ناب توحیدی و ترویج ایمان، اخلاق و عمل صالح، فرهنگ و ادب عرب را به ارزش‌های معنوی و اخلاقی آراسته است.

 2. در علم نحو، به‌دلیل اهتمام مسلمانان به درست‌خوانی قرآن، زمینة تأسیس این دانش را پدید آورده و با ارائة تركیب‌های كلامی متنوع در حد اعجاز، موجب غنای زبان عربی شده و فهم، یادگیری و حفظ قواعد ادبی را آسان نموده است.

 3. در علوم بلاغی، با فراهم‌ آوردن زمینة تدوین این علوم و با استفاده از تشبیهات و تمثیلات ابتكاری خود بستر كاربردهای فصیح‌تر و بلیغ‌تر در زبان عربی را فراهم ساخته است.

 

منابع

1. اسکندری، اثر القرآن الکریم فی اللغة العربیة

2. انیس، فی اللهجات العربیة

3. رافعی، صادق، اعجاز قرآن و بلاغت محمد(صلی الله علیه وآله)؛ ترجمة عبد الحسین‌ابن‌الدین

4. ضیف، شوقی؛ العصر الاسلامی، دارالمعارف مصر، 1963

5.------------ ؛ التطور التجدد فی الشعر الاموی، دارالمعارف،  بی‌تا.

6.-------------؛ العصر الجاهلی، قاهره، دارالمعارف، چ چهارم، بی‌تا.

7. عون حسن،  اللغة و النحو

       معصومه اميري
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
متون اسلامی
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان