کد خبر: ۳۱۵۴۴
تاریخ انتشار: ۰۶ مرداد ۱۴۰۱ - ۱۱:۰۰-28 July 2022
در زمینه رمانتیسم یا رمانتیسیسم هنوز می توان تحقیقات گسترده تری انجام داد. از میان کتاب ها و پژوهش‌های منتشر شده هنوز کتاب «سیر رمانتیسم در اروپا» اثر مسعود جعفری، خواندنی است.
ولی کتاب «رئالیسم وضد رئالیسم »سیروس پرهام خوانندگان کمتری دارد. پرهام ،مرکز بحث رارئالیسم قرار می دهد وبقیه مکتب ها را درنسبت با رئالیسم، افراطی ومخدوش جلوه می دهد.

از میان کتاب های ترجمه شده نیز کتاب «رمانتیسم سیاسی »اثر کارل اشمیت (ترجمه نیره توکلی )، «ریشه های رمانتیسم» اثر آیزایابرلین (ترجمه عبدالله کوثری ) و «رمانتیسم آلمانی» اثر فردریک بیزر (ترجمه سید مسعود آذرفام ) عمق و اهمیت بیشتری دارند. فردریک بیزر پژوهش آیزایابرلین را ناقص می داند. 

برلین اعتقاد وباور چندانی به این جریان نداشت .او حتی اگزیستانسیالیست های بزرگ را ذیل همین جریان بررسی می کرد.بیزر تحقیقات گسترده تر وعمیق تری نسبت به آیزابرلین دارد .ده مقاله ای که درکتاب «رمانتیسم آلمانی »گنجانده شده ،تماما خواندنی است.

کتاب «رمانتیسم سیاسی »از گونه ی دیگراست. اشمیت می خواهد دیدگاه‌ها وجهت گیری های سیاسی  رمانتیک ها را بررسی کند. فردریک بیزر در ابتدای کتاب به ما می گوید :«سه وادی ادبیات ،نقادی و ‌زیباشناسی درگرو فهم سه وادی متافیزیک ،معرفت شناسی واخلاق شناسی است »(رمانتیسم آلمانی ص ۱۳).کل کتاب هم اثبات همین بحث هاست.

بیزر به ما می‌گوید :«بعد ازجنگ جهانی دوم لیبرال ها ‌ومارکسیست ها ،رمانتیسم رابه یک اندازه به عنوان ایدئولوژی فاشیسم بدنام کردند ». (همان ص ۲۵).بیزر درهمان ابتدای کتاب چند ویژگی رمانتیسم اولیه درآلمان راتوضیح می دهد که می توان گفت :کل کتاب بسط همان چند ویژگی است. 

آن ویژگی ها عبارتند از: گسستن  ازثنویت انگاری دکارتی وسوبژکتیویته خودروشنگر. نقد عقل باوری غیر تاریخی  ودرک مکانیکی عصر روشنگری ،باور به ارگانیسم طبیعت و گرایش به عشق و تفرد و احیای جماعت گرایانهی سنت افلاطون وارسطو (همان ص ۲۶).

توضیحات بیزر درباره شیلنگ وشلایر ماخر وبرادران شلگل ونوالیس نیز  تماما گردهمین چند ویژگی ای که گفتیم طرح می شود.رمانتیک ها امرنامتتاهی رادرمتناهی وامرفوق حسی رادرمحسوس وامر مطلق رادرنمودهای آن درمی یافتند . (ص۱۵۷).به همین دلیل به باز رازپردازی از جهان هم می پرداختند .ازنظر بیزر کارمهم رمانتیک ها جمع ایدئالیسم فیشته و رئالیسم اسپینوزا است.

توضیحات دیگر بیزر درباره همه خداانگاری طبیعت ، بیلدونگ (پرورش قوای کامل درون )، عقل شهودی، تاریخ دوری ‌وخطی ،دولت وآزادی وبرابری نیز مهم وخواندنی است .به نظر می رسد کتاب «رمانتیسم آلمانی » بیزردرقیاس باکتاب «رمانتیسیسم سیاسی» اشمیت دقیق تر وعمیق ترنوشته شده باشد. ولی آن کتاب ازنظر سیاسی مهمتر است واین ازنظر فلسفی. جمله پایانی کتاب اشمیت این است :«هرچیزی که رمانتیک است دراختیار نیروهایی است که غیر رمانتیک اند». (رمانتیسیسم سیاسی ص ۲۴۹).به همین دلیل است که اشمیت به ریشه ها وعلل واپس روی وارتجاع وکاتولیسیسم وانفعال این مکتب نیز توجه وافردارد. (صفحات ۲۲۹،۲۳۵)

تحقیقات مربوط به رمانتیسم درایران علی الاغلب، پیرامون رمانتیسم ادبی -هنری صورت گرفته است . هنوز مبانی فلسفی رمانتیسم ،چندان،واکاوی نشده است .فردریک بیزر درکتاب «رمانتیسم آلمانی»ریشه ها واصول ومبانی رمانتیسم فلسفی آلمان راباتوجه به منابع درجه اول رمانتیک ها بررسی وارزیابی می کند.اوعلاقه ای ندارد به این که شبیه برخی ازلیبرال ها ومارکسیست ها بگوید :«رمانتیسم همان ایدئولوژی فاشیسم است ».(همان ص ۱۰۳).

او پرسش راجلوتر هم می برد .مثلا به ما می گوید :آیا رمانتیک ها باعقل مخالف بودند؟ کدام عقل؟ از نظر بیزر رمانتیک ها عقل رابه مثابه شهود می پذیرفتند. پس سخن «لاوجوی »را نباید جدی گرفت آن جا که می گوید: «رمانتیسم ننگ تاریخ ونقدادبی است ».(همان ص ۳۷).

بیزر همیشه می گوید :«رمانتیسم وجودندارد رمانتیسم ها وجوددارد ».(همان ص ۳۷).ازنظر بیزر رمانتیک ها دشمن کانت ودشمن عصر روشنگری نبودند .آنها فقط می خواستند به بازرازپردازی جهان بپردازند .(ص۲۰۱). رمانتیک ها مانند فیلسوفان قرون وسطی تاریخ را گهگاه دوری تفسیرمی کردند.

علتش هم شاید این باشد که به طبیعت وروح طبیعت همچنان  باورداشتند .فیشته ،می خواست «من» را تبدیل به «مطلق» کند واسپینوزا برعکس می خواست طبیعت راتبدیل به «مطلق» کند. رمانتیک‌ها می‌خواستند فیشته و اسپینوزا را با هم جمع کنند. برای همین بدشان نمی آمد که مقوله وحدت وجود (pantheism ) را وارد بحث کنند. همین نگاه وحدت وجودی بود که اینان رابه طرف مذهب  هم می راند.

نزد پاره ای از رمانتیک ها مذهب کاتولیک هم ارج و قرب بسیار داشت .نگاهشان به مذهب البته  هنری بود .اساس کارشان این بود که کل جهان ازجمله مذهب رارمانتیک سازی کنند.رمانتیک ها ثنویت دکارتی رانمی پذیرفتند . آنان هیچ گاه بین سوژه وابژه فاصله ای نمی انداختند .برای رفع این مشکل «ایدئالیسم فیشته» و«رئالیسم اسپینوزا» راباهم تلفیق  هم می کردند.

بااین مقدمات می توانیم یک پرسش مهم و بنیادین دیگر راهم طرح کنیم:

رمانتیسیسم در جامعه ما چگونه طرح شد؟ و ادبیان و هنرمندان و سیاست مداران و فیلسوفان و روشنفکران ما نسبت به این امر چه موضعی داشتند؟ مسعود جعفری درکتاب «سیر رمانتیسم در ایران» نگاهی می افکند به وضعیت رمانتیسم درایران از مشروطه تا نیما.

جعفری به رمانتیسم فلسفی وسیاسی چندان نمی پردازد  .سیروس پرهام  هم درکتاب «رئالیسم وضد رئالیسم »بیشتر به نقاط ضعف رمانتیسم پرداخته .حالا می توان پرسش راعمیق تر ودقیق تر هم طرح کرد. حاتم قادری دریک مقاله خوب وخواندنی پرسیده :آیا می توان کل پروژه شریعتی رابرمبنای رمانتیسم سیاسی بررسی کرد؟اگر پاسخ مثبت باشد آنگاه باید رفت سراغ آل احمدوساعدی  وطبری و شایگان و دیگران.

بی خانمانی (homeless ) و ازخودبیگانگی (alienation) و ماشینیسم سه موضوعی هستند که درادبیات وفرهنگ سیاسی دهه چهل بسیار طرح می شد.حتی محقق ومترجمی مانند مصطفی رحیمی که به سارتر وکامو علاقه مندبود نیز به همین مقولات می پرداخت. جالب این جاست که آدم های متفاوت با ایدئولوژی های متفاوت هریک به نحوی دردام رمانتیسیسم افتاده بودند.

حالامی توان پرسید : آیا گرایش به رمانتیسیسم ،ضرورتاً به فاشیسم هم منتهی می شود؟کمی دقیق تر پرسش راطرح می‌کنم :اگرمانند شیلنگ اعتقاد داشته باشیم که طبیعت باید روح مرئی وروح باید طبیعت نامرئی باشد (همان ص ۱۷۳)آیا بیلدونگ (تعلیم وتربیت )وسیاست واخلاق وفلسفه وادبیات وهنر -همه وهمه-سرانجام  آسیب نخواهند دید؟

مجتبی بشردوست

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان