کد خبر: ۳۱۳۷۱
تاریخ انتشار: ۱۶ تير ۱۴۰۱ - ۱۵:۰۲-07 July 2022
از دید ویلیام جیمز
ویلیام جیمز، فیلسوف و روانشناس آمریکایی، در جلسات شانزدهم و هفدهم درس‌گفتارهای گیفورد خود درباره تجربه‌های دینی که در کتابی با عنوان «تنوع تجربه‌ دینی» منتشر شد، با اشاره به این‌که «ریشه و کانون تجربه‌های دینی فردی در حالات آگاهی عرفانی نهفته است» از مخاطبانش می‌پرسد:

منظور از عبارت «حالات آگاهی عرفانی (mystical states of consciousenss)» چیست؟ ما چگونه می‌توانیم حالات عرفانی را از حالات دیگر متمایز سازیم؟ 

از نظر جیمز چهار ویژگی وجود دارد که حالات آگاهانه عرفانی را از حالات دیگر متمایز می‌کند:

۱) توصیف‌ناپذیری

این ویژگی سلبی است، یعنی می‌گوید نمی‌توان حالات عرفانی را در قالب عبارات زبانی به روشنی توصیف کرد. از این جهت شبیه به احساسات است تا تعقل و اندیشه، و برای کسانی که خود چنین تجربیاتی از سر نگذرانده‌اند به روشنی قابل توصیف نیست. مثال‌های جیمز مثال‌ گوش موسیقایی و عشق است. اگر کسی گوش موسیقایی نداشته باشد یا عاشق نشده باشد نمی‌توان برای او آن احساس و تجربه را بیان کرد. باید عاشق شده باشی تا بدانی عشق چگونه تجربه‌ای است.

۲) کیفیت معرفتی

گفتیم که حالات عرفانی بیشتر به احساسات شبیه است تا تعقل و اندیشه، اما آن‌چیزی که حالات عرفانی را از احساسات جدا می‌کند کیفیت شناختی آن است. انگار عارف با تجربه حالات عرفانی به حقایقی دست می‌یابد و درهایی از حقیقت به روی او گشوده می‌شود که با تعقل امکان‌پذیر نیست. اصطلاحا به این حالت شهود عرفانی هم گفته می‌شود؛ کشف و شهود از جهان از طریق تجربه‌های عرفانی.

۳) زودگذری

حالات عرفانی همیشگی نیست؛ می‌آید و می‌رود. از این جهت عرفا تجربه‌های گذرنده‌ای از عرفان داشته‌اند. از نظر جیمز این تجربه‌ها برای اولین بار ممکن است برای عارف ناآشنا باشد اما او به تدریج به واقعیت آن‌ها بیشتر پی می‌برد و به تدریج به غنا و رشد درونی بیشتری دست می‌یابد.

۴) حالت انفعالی

حالات عرفانی معمولا بر تجربه‌کننده حادث می‌شود و از دایره خواست و اراده او بیرون است. به قول جیمز «اگرچه وارد شدن حالات عرفانی را می‌توان با اعمال ارادی مقدماتی، نظیر متمرکز‌کردن حواس، یا با انجام برخی حرکات بدنی یا به شیوه‌های دیگری که در دستورنامه‌های عرفا آمده است تسهیل نمود، اما وقتی که این حالت به عارف دست می‌دهد احساس می‌کند اراده‌اش را از دست داده و گویی نیروی برتری او را به تسخیر خویش درآورده است.

دو ویژگی نخست، یعنی توصیف‌ناپذیر‌بودن و داشتن کیفیت معرفتی، از نظر جیمز دو ویژگی اصلی و مشترک بین تمام تجربه‌های عرفانی است و اگر هر حالتی این دو ویژگی را داشته باشد از نظر او یک تجربه عرفانی است، اما دو ویژگی دیگر، یعنی زودگذری و انفعالی‌بودن، گرچه اصلی نیستند اما کمابیش در اغلب تجربه‌های عرفانی دیده می‌شوند.


برای مطالعه بیشتر:
جیمز، ویلیام. تنوع تجربه‌ دینی، ترجمه حسین کیانی، تهران: انتشارات حکمت، ص ۴۲۱-۴۷۳

کانال سوفار، وحید حلاج

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان