کد خبر: ۳۰۶۵۳
تاریخ انتشار: ۰۸ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۳:۲۱-29 May 2022
فرق «ابلیس» و «شیطان» این است که ابلیس عَلَم و نام خاصی برای موجود مشخص است، اما شیطان معنای عام دارد و بر هر موجود بد و شریر اطلاق می‌شود که مصادیق آن در طایفه انسان وجن پیدا می‌شود. انعام/سوره۶، آیه۱۱۲. ناس/سوره۱۱۴، آیه۶. همچنین گفته شده که ابلیس اولین فرد شیاطین و جن بوده است، در واقع ابلیس «ابو الجنّ و ابو الشیاطین» است. کشف الأسرار، انصاری، ج۱، ص۱۴۴
فرق ابليس با شيطان اين است كه ابليس يكى از شيطان‌ها بود.۱ يعنى همان شيطانى كه حضرت آدم عليه السلام را گول زد و او را از بهشت بيرون راند.

همان شيطانى كه از جنّ است، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد:

و [ياد كن] آن‌گاه كه به فرشتگان گفتيم كه به آدم سجده كنيد پس سجده كردند، مگر ابليس كه از جنّيان بود و از فرمان پروردگارش سرپيچى كرد.

آيا شيطان و فرزندانش را به جاى من به دوستى برگزيديد، در صورتى كه دشمن شما هستند؟ ستم‌كاران چه جاى‌گزين بدى را انتخاب كردند.۲

اگر ابليس از فرشتگان نبود، چرا خداوند به او هم دستور داده به آدم سجده كند؟

۱) . تفسير نمونه، ج ۱۹، ص ۳۵۰
۱) كهف، آيه ۵۰

***

کلمه « شیطان » از ماده « شطن » گرفته شده ، و شاطن به معنی خبیث و پست آمده است و شیطان به موجود سرکش و متمرد اطلاق می شود ، اعم از انسان ویا جن ویا جنبندگان دیگر ، و به معنی روح شریر و دور از حق ، نیز آمده است ، که در حقیقت همه اینها به یک قدر مشترک بازگشت می کنند . باید دانست که « شیطان » اسم عام (اسم جنس ) است ، در حالی که « ابلیس» اسم خاص می باشد و به عبارت دیگر شیطان به هر موجودی موذی و منحرف کننده و طاغی و سرکش ، خواه انسان یا غیر انسانی می‌گویند ، و ابلیس نام آن شیطانی است که آدم را فریب داد و اکنون هم با لشکر و جنود خود در کمین آدمیان است.

از موارد استعمال این کلمه در قرآن نیز بر می آید که شیطان بر موجود موذی و مضر گفته می شود ، موجودی که از راه راست بر کنار بوده و در صدد آزار دیگران است ، موجودی که سعی می کند ایجاد دو دستگی نماید و اختلاف و فساد به راه بیاندازد ، چنانکه می خوانیم.

« انما یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوه و البغضاء...»
« شیطان می خواهد بین شما دشمنی و بغض و کینه ایجاد کند ...»

با توجه به اینکه کلمه « یرید » فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد حاکی از این معنی است که این اراده ، اراده همیشگی شیطان است و از طرفی می بینیم که در قرآن نیز شیطان به موجود خاصی اطلاق نشده بلکه حتی به انسانهای شرور و مفسد نیز اطلاق گردیده است.

آنجا که می خوانیم : و کذلک جعلنا لکل نبی عدوا...شیاطین الانس و الجن » بدینگونه ما برای هر پیامبری دشمنی از شیطانهای انسانی و یا جن قرار دادیم.

اینکه به ابلیس هم شیطان اطلاق شده بخاطر فساد و شرارتی که در او وجود دارد .
علاوه بر اینها گاهی کلمه شیطان بر « میکربها » نیز اطلاق شده:

به عنوان نمونه امیر مؤمنان (علیه السلام ) می فرماید ، « لاتشربوا الماء من ثلمه الاناء و لا من عروته ، فان الشیطان یعقد علی العروه و الثلمه » از قسمت شکسته و طرف دستگیره ظرف ، آب نخورید ، زیرا شیطان بر روی دستگیره و قسمت شکسته شده ظرف می نشیند .»

امام صادق (علیه السلام )می فرمایند : « و لا یشرب من اذن الکوز و لا من کسره ان کان فیه فانه مشرب الشیاطین » از دستگیره و قسمت شکسته کوزه آب مخورید که جایگاه آشامیدن شیطانها است .»

از قول پیامبر اسلام (ص) می خوانیم : موهای شارب (سبیل ) خویش را بلند مگذارید، زیرا شیطان آنرا محیط امن برای زندگی خویش قرار میدهد و در آنجا پنهان می گردد .
به این ترتیب روشن شد که یکی از معانی شیطان میکروبهای زیانبخش و مضر است . ولی بدیهی است منظور این نیست که : شیطان در همه جا به این معنی باشد ، بلکه منظور این است که : شیطان معانی مختلفی دارد که یکی از مصداقهای روشن آن ابلیس و لشکریان و اعوان اواست و مصداق دیگر آن انسانهای مفسد و منحرف کننده و احیانا در پاره ای از موارد به معنی میکروبهای موزی آمده است. (دقت کنید )

منابع:
۱- تفسیر نمونه، مکارم شیرازی 
۲- تفسیر نور، محسن قرائتی 
۳- یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، برگرفته از تفسیر نمونه، جمعی از فضلا حوزه علمیه قم، ص ۵۵

به نقل از اداره پاسخگویی آستان قدس رضوی

***

ابلیس:

ابلیس از کلمه ی (ابلاس) و به معنای غم و اندوهی است که از شدت یأس و ناامیدی باشد. خداوند می فرماید: « وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُون‏»[۱]یعنی: و روزی که قیامت بر پا شود،‌ تبهکاران نومید و غمگین می شوند.[۲]

ابلیس را بدین جهت به این نام می خوانند چون از رحمت خدا ناامید شد و علت آن تمرد از دستور خداوند متعال بود.

قرآن در این زمینه می فرماید: «و به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید، آنها همگی سجده کردند و به جز ابلیس، ‌او از جن بود. پس از فرمان پروردگارش خارج شد»[۳]. خداوند از او سؤال کرد: «ای ابلیس چه چیز مانع تو از سجده کردن بر مخلوقی که با قدرت خود او را آفریدم گردید؟ آیا تکبر کردی یا از برترین بودی؟ (خود را برتر دیدی) 

ابلیس جواب داد: من از او بهترم مرا از آتش آفریده ای و او را از گل[۴]. و در این جا بود که خداوند دستور به اخراج او داد[۵] و او را از صف ملائک جدا نمود[۶] البته او از ابتدا نیز از ملائک نبود. بلکه به خاطر بندگی و اطاعت و قرب به پروردگار، در صف فرشتگان جای گرفت.[۷]

امام رضا علیه السلام فرمودند:" نام ابلیس، «حرث یا حارث» بوده است. و ابلیس نامیده شد زیرا از رحمت خدا مأیوس گردید."[۸]

ابن عربی، صاحب کتاب فتوحات مکیه در خصوص نامگذاری ابلیس می نویسد: اولین کسی که شیطان نامیده شد، [حارث] بود، پس خداوند او را ابلاس نمود. یعنی از رحمت خود طرد و مأیوسش کرد.[۹]

قرآن می فرماید: وقتی که خداوند او را از صف ملائک خارج نمود عرض کرد: « پروردگارا پس مرا تا روزی که (خلایق) برانگیخته می شوند، مهلت ده، خداوند فرمود: تو از مهلت یافتگانی تا روز و زمانی معین.»[۱۰]

وقتی ابلیس از زنده بودن خود مطمئن گشت گفت: «به عزت تو سوگند که همه ی (مردم) را گمراه خواهم کرد. مگر بندگان تو،‌ آنان که خالص شده اند.[۱۱]

پس او دشمن قسم خورده ی بشریت است. توصیه و سفارش اکید خداوند به بندگانش این است که: «به درستی که شیطان (ابلیس) دشمن شماست پس او را دشمن بدارید.»[۱۲]

البته ذکر این نکته لازم است که همه ی شیاطین تابع دستورت ابلیس بوده و تحت فرماندهی او می باشند. قرآن کریم از این گروه بعنوان حزب شیطان (ابلیس) نام می برد.

«شیطان (ابلیس) بر آنها چیره شده پس یاد خدا را از خاطرشان برده است، ‌آنان حزب شیطانند. آگاه باش که حزب شیطان همان زیان کارانند»[۱۳].

نتیجه این که:

ابلیس، اسم شیطان خاصی است که بواسطه ی نافرمانی از درگاه خداوند متعال رانده شد و شیطان یک مفهوم کلی است به معنی موجود متمرد و طغیانگر که شامل ابلیس و دیگر شیاطین از جن و انس و حتی حیوانات می گردد.

[۱] روم ،۱۲.
[۲] المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی.
[۳] کهف، ۵۰ "وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَئکَةِ اسْجُدُواْ لاَِدَمَ فَسَجَدُواْ إِلَّا إِبْلِیسَ کاَنَ مِنَ الْجِنّ‏ِ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ...".
[۴] سوره ص ۷۵ ـ ۷۶ "قَالَ یَإِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَىَّ أَسْتَکْبرَْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِین‏ (*)قَالَ أَنَا خَیرٌْ مِّنْهُ خَلَقْتَنىِ مِن نَّارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِن طِینٍ"
[۵] سوره ص، ۷۸-۷۷ "قَالَ فَاخْرُجْ مِنهَْا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ (*)وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتىِ إِلىَ‏ یَوْمِ الدِّینِ".
[۶] تفسیر نمونه، ج 19، ۳۴۱.
[۷] تفسیر نمونه، ج ۱۲، ۴۶۲.
[۸] سفینة البحار، ج ۱، ص ۹۹.
[۹] الفتوحات المکیه، ابن عربی، ج ۱، ص ۱۳۴.
[۱۰] سوره ص، ۷۹ ـ ۸۰ ـ ۸۱ "قَالَ رَبّ‏ِ فَأَنظِرْنىِ إِلىَ‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ(*) قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنظَرِینَ(*)
إِلىَ‏ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ".
[۱۱] سوره ص، ۸۲ ـ ۸۳ "قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (*) إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ".
[۱۲] فاطر، ۶ "إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکمُ‏ْ عَدُوٌّ فَاتخَِّذُوهُ عَدُوًّا..."
[۱۳] مجادله، ۱۹ "اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُون‏".



منابع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه، شیعه نیوز
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان