کد خبر: ۳۰۵۳۱
تاریخ انتشار: ۰۲ خرداد ۱۴۰۱ - ۰۷:۳۰-23 May 2022
ابوالقاسم بهبهانی (آرمیده در آرامگاه ظهیرالدوله)؛ وی بازرگان، تاجر، کارخانه‌دار و رجل اقتصادی سرشناس و برجستۀ ایرانی، از پیشگامان صنایع و کارخانجات جدید ایران در عصر پهلوی بود.
وی بنیانگذار و نخستین مدیر گروه صنعتی جنرال (و بسیاری از کارخانجات و صنایع مربوط به این گروه در ایران)؛ همچنین نماینده مردم اهواز در دوّمین دوره مجلس موسسان و نیز نمایندۀ مردم شوشتر در پانزدهمین دوره مجلس شورای ملی بود. 

ابوالقاسم بهبهانی افزون بر مجموعه کارخانجات گروه صنعتی جنرال [که اهمیت ملی داشت و محصولات این کارخانجات در تحول و مدرن‌سازی زندگی ایرانیان سهم عمده داشتند و خانۀ کمتر ایرانی از محصولاتی مثل یخچال‌، کولر، اجاق‌گاز ،بخاری‌ و... با برند جنرال خالی بود]؛در شهر و استان زادگاه خود یعنی خوزستان نیز منشاء خدمات بسیار بود و از جمله: اولین کارخانه ریسندگی اهواز ،اولین کارخانه یخسازی اهواز و کارخانه برق این شهر و... را بنیان نهاد. فرزندان او (عنایت، هدایت و ایرج بهبهانی) نیز همگی دنباله‌رو پدر خویش و از چهره‌های برجسته بازرگانی و صنایع ایران در عصر پهلوی بودند. ابوالقاسم بهبهانی در ۱ خرداد ۱۳۴۹ خورشیدی چشم از جهان فروبست.

زندگینامه

ابوالقاسم بهبهانی در سال ۱۲۸۵ خورشیدی در شهر بهبهان دیده به جهان گشود. خانوادۀ او، از خانواده‌های مشهور و خوشنام بهبهان بودند که از دیرباز در استان خوزستان و بویژه منطقۀ بهبهان به حرفه تجارت و بازرگانی اشتغال داشتند، و پدر او حاج‌علیرضا بهبهانی نیز از تجّار سرشناس همین منطقه بود که فعالیت تجاری و بازرگانی خود را نخست در شهر رامهرمز آغاز نمود و سپس در شهر اهواز ادامه داد. در این مورد در یادنامۀ ابوالقاسم بهبهانی مندرج در روزنامۀ اطلاعات دوم خرداد ۱۳۴۹ چنین آمده است:

«پدرش حاج علیرضا، که مردی فعال در امر تجارت بود، رامهرمز را بسبب موقعیت خاص اقتصادی و تحرکی که در حرفۀ تجارت داشت، برگزید و با امید و اشتیاق به این کار همت گماشت. وی در اندک زمانی نقش خود را بعنوان یک عامل فعال ایفا نمود. چندی نگذشت که رامهرمز را نیز برای تامین نظرات و علائق خود کافی ندانست و بهمراه تنها فرزندش ابوالقاسم بهبهانی روانه اهواز گردید» [البته بر خلاف نوشتۀ این یادنامه، ابوالقاسم بهبهانی تنها فرزند حاج علیرضا نبود و وی فرزندان دیگری نیز داشت که از آن جمله آقای مهندس شاهپور بهبهانی قابل ذکر است (شرح نگارنده، ملک محمّد)]

ابوالقاسم بهبهانی تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در زادگاهش (و نیز در رامهرمز و اهواز) به انجام رسانید و سپس برای تحصیل در رشتۀ پزشکی عازم فرانسه گردید، امّا مدتی بعد و پس از درگذشت پدرش حاج علیرضا، مسئولیت ادارۀ تجارتخانۀ او و امور خانوادگیش بر عهدۀ وی قرار گرفت و از این روی تحصیلات خود در رشتۀ پزشکی را ناتمام نهاد و به خوزستان برگشت:

«ابوالقاسم بهبهانی که دمی از فعالیت پدر غافل نبود، قصد تحصیلات پزشکی کرد، ولی مرگ پدر او را از رشته پزشکی منصرف و حرفۀ پدر [یعنی بازرگانی و تجارت] را برگزید و به خوبی و نیکویی و مردمداری در این راه گام برداشت...»

همکاری با رضاشاه پهلوی در براندازی فئودالیته در خوزستان

بنا به مندرجات یادنامۀ ابوالقاسم بهبهانی یکی از اقدامات شاخص او در دوران جوانی خویش و در حدود سال ۱۳۰۳ خورشیدی، همکاری با رضاخان سردارسپه (رضاشاه پهلوی بعدی)، در براندازی نظام خان و خان‌بازی و فئودالیته در استان خوزستان بوده است:

«مرحوم ابوالقاسم بهبهانی پیوسته در تارک اقدامات خویش آبروی مملکت و حیثیت اقتصادی خود را در مد نظر داشت و اندیشمندانه توانست این هدف نهائی خویش را تامین بخشد، به اعتبار عشق و علاقه‌ای که در حفظ سنت های مملکتی داشت بسال ۱۳۰۳ شمسی در نهایت پایمردی و به کمک گروهی از انسانهای شرافتمند و وطن‌پرست خوزستان، بر علیه ظلم و ستم حکومت خان خانی و فئودالیته مقاومت کرد و در استقبال از قشون اعزامی از مرکز که به امر شاهنشاه فقید رضا شاه کبیر و بمنظور اعاده امنیت به خوزستان آمده بودند همت زیاد کرد...»

اقدامات عام‌المنفعه و بنیانگزاری برخی صنایع در خوزستان

موفقیت و پیشرفت ابوالقاسم بهبهانی در امر بازرگانی و تجارت و دستیابی بیش از پیش او به ثروت و تموّل، مقارن با اوایل دوران به سلطنت رسیدن رضاشاه پهلوی بود و رویکرد و اهتمام این پادشاه به مدرنیزاسیون کشور و تأسیس صنایع نوین در آن، ابوالقاسم بهبهانی را نیز بر آن داشت که به اقداماتی عام المنفعه مشغول شود و نیز به تأسیس برخی صنایع مهم در استان زادگاه خود یعنی خوزستان اقدام نماید. بعنوان نمونه:

«مرحوم ابوالقاسم بهبهانی همیشه مبداء موثری در تحول صنعتی بود و در تامین توجهات و نیات عالی اعلیحضرت رضا شاه کبیر دائر بر صنعتی شدن کشور، اولین کارخانه ریسندگی اهواز را بنیان نهاد و چه کوششهایی که در این کار بعمل آورد. و باز بمنظور تامین رفاه و سلامت مردم اهواز، اقدام به ایجاد اولین کارخانه یخسازی اهواز و کارخانه برق این شهر نمود...»

اقدامات فرهنگی و تأسیس مدرسه در خوزستان

ابوالقاسم بهبهانی گرچه از سنین جوانی بعنوان تاجری موفق و ثروتمند اشتهار داشت، امّا از همان سنین به انجام اقدامات و خدمات فرهنگی نیز علاقمند بود و از این روی بخشی از اقدامات عام المنفعۀ خود را به ساخت و تجهیز مدارس جدید در خوزستان اختصاص داد:

«ابوالقاسم بهبهانی توانست در جوار فعالیتهای بازرگانی خویش، گام‌های استواری نیز در اشاعه و تعمیم فرهنگ بردارد که از آن جمله میتوان تاسیس مدرسه آبرومند را در شهر رامهرمز نام برد...»

عضویت و ریاست انجمن شهر و اتاق بازرگانی اهواز

دیری نپایید که نیک‌نامی ابوالقاسم بهبهانی و اشتیاق او به خدمت به خوزستان، توجه مردمان این سرزمین زرخیز را بسوی او جلب نمود و وی هنوز جوان بود که از سوی مردم مرکز خوزستان (شهر اهواز)، به نمایندگی این مردم برگزیده شد:

«مرحوم ابوالقاسم بهبهانی هیچ وقت از فکر و اندیشه خدمت به مردم بخصوص مردم اهواز غافل نگشت و وجود همین اعتبار اجتماعی بود که [موجب شد] مردم شریف اهواز در چند دوره وی را بسمت عضو انجمن شهر اهواز انتخاب کردند.
وی یک دوره نیز ریاست انجمن را بر عهده داشت.

[و همچنین] جامعه بازرگانان اهواز نیز به اعتبار صداقت و مدیریتی که آن مرحوم دارا بود، در چند دوره وی را به نمایندگی خویش در اتاق بازرگانی اهواز انتخاب کردند و ریاست چندین دوره اتاق نیز بر عهده وی بود...»

نمایندگی در مجلس مؤسسان و مجلس شورای ملّی

بنا به نوشتۀ یادنامۀ زنده‌یاد بهبهانی، خدمات برجستۀ او در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی به اهالی خوزستان بویژه مردم شهر اهواز باعث گردید که مردم این شهر در موسسان دوم و نیز در دوره پانزدهم مجلس شورای ملی وی را بنمایندگی خود در پارلمان ایران انتخاب نمایند.

با این همه مروری بر اسامی نمایندگان دوره پانزدهم مجلس شورای ملی حکایت از آن دارد که ابوالقاسم بهبهانی در این دوره از حوزه انتخابیه شوشتر در خوزستان به نمایندگی رسیده است.

گفتنی است که دیگر نمایندگان خوزستان در این دوره، امیرحسین خان ایلخانی (ایلخان ظفر بختیار)، از حوزه انتخابیه دزفول و اسدالله موسوی از حوزه انتخابیّۀ دشت آزادگان بوده‌اند.

بازگشت به صنعت و تجارت در عرصۀ ملی

ابوالقاسم بهبهانی که در دوران نمایندگی خود در مجلس شورای ملی، به سودای خدمت به مردم خوزستان، مجموعه فعالیتهای تجاری و صنعتی خود را به حداقل میزان ممکن رسانیده بود، پس از پایان این دوران، دیگربار به فعالیت صنعتی و تجارتی خویش برگشت و البته این بار، با الهام از صنایع بزرگ جهانی و بین‌المللی، مجموعۀ این فعالیتها را نه فقط در استان خوزستان، بلکه در پایتخت ایران یعنی تهران دنبال نمود:

«شور و تحرکی که ابوالقاسم بهبهانی در امور اقتصادی و بازرگانی و صنعتی داشت، سبب گردید که وی [پس از دوران نمایندگی‌اش در مجلس مؤسسان و نیز مجلس شورای ملّی]، مجددا راه اصلی خود [یعنی مسیر تجارت و صنعت] را برگزیند و به همین منظور و برای آشنایی با تحولات صنعتی دنیای جدید در اواسط دورۀ نمایندگی خویش، و با هزینه شخصی رهسپار ایالات متحده امریکا گردید و در بازگشت پایه گذار صنایع جدید در تهران شد....»

بنیان‌گذاری گروه صنعتی جنرال

ابوالقاسم بهبهانی پس از مراجعت از ایالات متحده آمریکا، مجموعه خدمات برجسته‌ای را در عرصۀ صنایع ایران آغاز نمود که بویژه در عرصۀ صنایع فلزی، انقلاب و تحولی بزرگ محسوب می‌شد و با تولید و عرضۀ مناسب محصولات این صنایع (از جمله انواع کولرهای آبی، یخچال و فریزر، انواع بخاری‌های نفتی و اجاق گاز، انواع آب گرمکن های نفتی و گازی، و...)، گامی بسیار بلند در مدرنیزاسیون ایران و متحول کردن زندگی ایرانی بشمار می‌رفت.

ابوالقاسم بهبهانی در همین سالها گروه صنعتی بزرگ و مشهور جنرال و کارخانجات مربوط به آن را یکی پس از دیگری بنیان‌گذاری کرد و خود بعنوان رئیس هیئت مدیرۀ شرکت‌های گروه جنرال، در رأس آن قرار گرفت.

گفتنی است که گروه صنعتی جنرال شامل: شرکت سهامی صنعتی جنرال؛ شرکت سهامی جنرال مکانیک؛ شرکت سهامی مهندسی جنرال مکانیک؛ شرکت سهامی سردخانه جنرال؛ و شرکت سهامی جنرال گاز؛ و چند شرکت سهامی و تأسیساتی دیگر و مجموعه کارخانجات مربوط به آنها بود، که افزون بر تولید مجموعه محصولات یاد شده (یخچال، کولر، اجاق‌گاز، بخاری و...)، بر زنجیرۀ فروش و خدمات پس از فروش این محصولات نیز نظارت داشتند.

ضمنن در همین ارتباط و برای پشتیبانی داخلی از همین صنایع، زنده‌یاد ابوالقاسم بهبهانی اقدام به پایه‌گزاری و تأسیس برخی کارخانجات تولیدکنندۀ مواد اولیه جهت تولیدات صنعتی نمود که از جمله شاخصترین آنها، پایه‌گزاری نخستین کارخانجات پشم شیشه ایران بدست توانای ابوالقاسم بهبهانی قابل ذکر است.

لازم بذکر است که عمدۀ مجموعه کارخانجات تولیدی و صنعتی جنرال به همّت ابوالقاسم بهبهانی و فرزندان او (بویژه سه پسرش: عنایت، هدایت و ایرج)، در یافت آباد تهران احداث شده بودند و دفتر مرکزی شرکت در چهارراه کالج تهران قرار داشت.

توجه به تربیت متخصصین جهت تداوم فعالیت گروه صنعتی جنرال

یکی از نکات بسیار مهم و جالب توجه در زندگینامۀ زنده‌یاد ابوالقاسم بهبهانی، توجه خاص او به تربیت و تحصیل متخصصینی بود که گسترش و تداوم فعالیتهای گروه صنعتی جنرال را تضمین نمایند و در این راستا، وی، پسران خویش یعنی عنایت، هدایت و ایرج بهبهانی را جهت تحصیل در رشته‌های صنعتی و مهندسی مرتبط با فعالیتهای گروه صنعتی جنرال به آمریکا فرستاد:

«مرحوم ابوالقاسم بهبهانی به موازات انجام این برنامه [در تأسیس و پایه‌گزاری گروه صنعتی جنرال] توجه خویش را بگزینش اصل تخصص در صنایع متحول ایران معطوف گردانید و سه فرزند خویش آقایان : عنایت بهبهانی، هدایت بهبهانی و ایرج بهبهانی را به منظور ادامه تحصیلاتی عالیه و برای اداره امور کارخانجات خویش به ایالات متحده امریکا اعزام داشت و پس از بازگشت ایشان دست به بنیانگزاری [کارخانجاتی تازه در] گروه صنعتی و کارخانجات جنرال زد...»

توجه به وضعیت کارگران

ابوالقاسم بهبهانی، در کنار توجه به نیروهای متخصص و مهندسین شاغل در کارخانجات خویش، از احوال کارگران این کارخانجات و دیگر کارمندان و کارکنان گروه صنعتی جنرال نیز، غافل نبود و نسبت به رسیدگی به امور معیشتی و اجتماعی و از جمله بیمۀ آنان نیز اهتمام ویژه داشت. در یادنامۀ وی، بدین نکته چنین اشاره شده است:
«مرحوم ابوالقاسم بهبهانی در توسعه تشکیلات خود در زمینه صنعت، پیوسته به آخرین یافته‌های مدیریت نوین و اصل روابط انسانی ما بین کارگر و کارفرما توجه عمیق مبذول می‌داشت، و معتقد بود که: بین مدیر کارگاه و عادی ترین کارگر را، یک عامل متصل میسازد، و آن محبت متقابل و توجه بمنزلت اجتماعی کارگر است...»

وی همچنین مجال و امکان فعالیتهای سندیکایی را برای کارگران زیرمجموعۀ خود و نیز کارگران برخی دیگر از کارخانجات ایرانی را فراهم نمود و خود او و سپس پسرش مهندس عنایت بهبهانی مدتها رئیس هیئت مدیره و دبیر سندیکای شرکت‌های تأسیساتی ایران بودند.

اهتمام ویژۀ ابوالقاسم بهبهانی از سویی به متخصصین و مهندسان و طراحان گروه صنعتی جنرال، و از سوی دیگر به کارگران و دیگر کارکنان این مجموعه، موفقیت‌های درخشان و بزرگی را برای آنان بدنبال داشت، طوری که در سایۀ عرضۀ کمّی و کیفی عالی محصولات این گروه صنعتی، کمتر خانه‌ای از خانه‌های ایرانیان بود که یک یا چند محصول از این محصولات آن (مثل یخچال، کولر، اجاق‌گاز، بخاری نفتی و...)، در آن خانه یافت نشود؛ و از سوی دیگر و در همین راستا، تولیدات این گروه صنعتی، موفق به اخذ چندین مدال و افتخار در عرصۀ صنایع ایران شدند:

«در زمینه نحوه تولید مرحوم بهبهانی همیشه عامل کیفی را ارجح تر از عامل کمی میدانست و معتقد بود که در جوامع درحال پیشرفت و برای حفظ سرمایه ملی باید جنس خوب تولید کرد و از هزینه های زائد کاست و به همین علت بود که تولیدات شرکت‌های گروه جنرال در دو نمایشگاه صنایع ایران توانست مدال طلای صنایع ایران را بدست آورد و مورد لطف شاهنشاه آریامهر قرار گیرد...»

سالهای پایانی عمر و درگذشت‌

ابوالقاسم بهبهانی، مجموعه فعالیتهای صنعتی، اقتصادی و بازرگانی خود را به نحوی خستگی‌ناپذیر تا سالهای پایانی عمرش ادامه داد و سرانجام پس از دورۀ کوتاهی از بیماری، در روز جمعه اول خردادماه ۱۳۴۹ خورشیدی در شهر تهران، دیده از جهان فروبست و در آرامگاه ظهیرالدوله شمیران به خاک سپرده شد.

در زمان درگذشت او گروه صنعتی جنرال به اوج گستردگی و توسعۀ خویش رسیده بود و به کمک پنج شرکت سهامی تحت پوشش خود (که اسامی این شرکت‌ها در بالا ذکر شد)، به فعالیت صنعتی خود ادامه می‌داد. در این زمان گروه مذکور، بیش از ۵۰ کارمند متخصص و نزدیک به ۸۵۰ نفر کارگر استخدام‌شده داشت که چرخهای صنعتی مجموعه کارخانجات آن را به گردش درمی‌آوردند و تولیداتی ارزان وباکیفیت در اختیار ملت ایران قرار می‌دادند.

مجموعه فعالیتهای گروه صنعتی جنرال در سالهای بعد از درگذشت ابوالقاسم بهبهانی، زیر نظر سه پسر او یعنی آقایان:‌ مهندس عنایت بهبهانی، مهندس هدایت بهبهانی، و مهندس ایرج بهبهانی تداوم و گسترش پیدا کرد و تا اندکی پس از انقلاب ۵۷ ادامه یافت.

بر سنگ مزار زنده‌یاد ابوالقاسم بهبهانی در آرامگاه ظهیرالدوله، واقع در قطعه A، ردیف ١٩، شماره ٢، این مندرجات به چشم می‌خورد:

«آرامگاه شادروان مرحوم آقای ابوالقاسم بهبهانی فرزند مرحوم حاج علیرضا که با مجاهدت پنجاه سال خود در احیای صنعت نوین و تاسیس گروه جنرال، خدمت اجتماعی خود را انجام داد و در سن ۶۴ سالگی نیمه شب جمعه اول خرداد ماه ۱۳۴۹ به سرای جاودانی ارتحال نمود. با مرگ او صنایع ایران یکی از برجسته ترین مردان خود را از دست داد و تاسفی عمیق با درگذشت مرحوم "ابوالقاسم بهبهانی" در بین جامعه صاحبان صنایع و بازرگانان کشور باقی ماند.»


[سپاس بسیار از سرکار خانم درّین عاشوری و سرکار خانم دکتر مریم هاشمیان، برای همکاری گسترده در نگارش این زندگینامه و بسیاری دیگر از زندگی‌نامه‌های مندرج در این کتاب؛ از جمله جستجوی انبوه نشریات و یافتن یادنامه و آگهی‌های تسلیت مربوط به زنده‌یاد ابوالقاسم بهبهانی، که متن این یادنامه و آگهی‌ها، اسکلت اصلی نوشتۀ بالا را تشکیل داده است.


و همچنین سپاس ویژه از لطف سرشار سرکار خانم شیرین افشار (نوۀ زنده‌یاد ابوالقاسم بهبهانی) راهنمایی‌های بسیار ارزنده در اصلاح و تکمیل این زندگینامه]



فیس‌بوک خفتگان ظهیرالدوله

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان