کد خبر: ۳۰۲۵۱
تاریخ انتشار: ۱۴ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۱۰:۰۹-04 May 2022
در پادشاهی جمشید در شاهنامه بخشی است با عنوان «گفتار اندر داستان مرداس».
ضحّاک پسر مرداس به دسیسۀ ابلیس که در هیئت نیکخواهی بر او ظاهر می‌شود، پدرش را می‌کشد. سپس ابلیس در هیئت جوانی خوالیگردوباره بر او ظاهر می‌شود:

 چو بشنيد ضحّاك بنواختش/ زبهرِ خورش جايگه ساختش
۱۳۰ كليد خورش‌خانۀ پادشا/ بدو داد دستور فرمانروا
فراوان نبود آن‌زمان پرورش/ كه كمتر بُد از كُشتني‌ها خورش
ز هر گوشت از مرغ و از چارپاي/ خورشگر بياورد يك‌يك بجاي
به خونش بپرورد برسانِ شير/ بدان تا كند پادشا را دِلير
سَخُن هرچه گويدْش فرمان كند/ به فرمان او دل گِروگان كند
۱۳۵ خورش زرده‌ی خايه دادش نُخُست/ بدان داشتش يك ‌زمان تندرست
بخورد و برو آفرین کرد سخت / مزه یافت و خواندش ورا نیکبخت
چنين گفت ابليس نيرنگ‌ساز/ كه جاويد زي شاد و گردن‌فراز
كه فردات زآن‌گونه سازم خورش/ كز او آيدت سربسر پرورش
برفت و همه شب سگالش گرفت/ كه فردا ز خوردن چه سازم شِگِفت

۱۴۰ دگر روز چون گنبد لاژورد/ برآورد و بنمود ياقوت زرد
خورش‌هاي كبك و تذرو سَپيد/ بسازيد و آمد دلي پراميد
شه تازيان چون به خوان دست برد/ سر كم‌خِرَد مِهر او را سپرد
سديگر به مرغ و كباب بره/ بياراست خوان از خورش يكسره
به روز چهارم چو بنهاد خوان/ خورش كرد از پشت گاو جوان
۱۴۵ بدوي اندرون زعفران و گلاب/ همان سالخورده مي و مُشك ناب
چو ضحّاك دست اندرآورد و خورد/ شگفت آمدش زآن هُشيوار مرد

بیت ۱۳۳ اندکی ابهام دارد. استاد خالقی مطلق در شرح این بیت نوشته‌اند: «اگر ضمیر اش را به گوشت در بیت پیشین برگردانیم، در مرجع فعل پروردن که در این صورت هم به گوشت برمی‌گردد و هم به شیر دچار اشکال می‌گردیم. محتمل‌تر این است که خون کنایه از «گوشت به خون آغشته»است و ضمیر اش به ضحّاک برمی‌گردد. می‌گوید: ابلیس ضحّاک را مانند شیر (درّنده‌ای که با خوردن گوشت و خون جانوران دلیر می‌گردد) با خوردن گوشت پرورانید تا دلیر و بی‌باک گردد.

استاد خالقی در تفسیر اول گویا شیر را به معنی لبن گرفته و البته این تفسیر به دلیل دیگری، به هیچ‌روی نمی‌تواند درست باشد و آن اینکه شیرِ خوراکی «یای» معلوم دارد (ršī) و دلیر «یای» مجهول (dilēr)  و این دو واژه هیچگاه با هم قافیه نشده‌اند. پس تفسیر دوم استاد – چنانکه خود گفته اند- درست‌تر است، اما ابهام بیت اینجاست که چنانکه در تفسیر استاد دیده می‌شود، «بپرورد» فعل ماضی است و در این بیت می‌گوید: خورشگر با گوشت و مرغ ضحّاک را بپرورد، در حالی که مراحل گوشت‌خواری ضحّاک تازه از بیت ۱۳۵ با پروتئین‌خواری ملایم یعنی با خوردن زردۀ خایه (تخم مرغ) آغاز می‌شود. 

مراحل گوشت‌خواری ضحّاک چنین آمده است: 

۱. زردۀ خایه (تخم مرغ) در بیت ۱۳۵؛ 

۲. خورش کبک و تذرو سپید (ب ۱۴۱)؛ 

۳. مرغ و کباب بره (ب ۱۴۳)؛ 

۴. گوشت پشت گوساله (ب ۱۴۴)

پس، این ابهام را چگونه می‌توان توضیح داد؟ دو احتمال را می‌توان مطرح کرد: یکم. شاعر فعل ماضی «بپرورد» را به جای فعل مضارع التزامی «بپروراند» به کار برده است (این نوع کاربرد در شاهنامه باز هم هست). در این صورت، می‌توان در مصراع دوم بیت ۱۳۳ «بدان تا» (تا، برای اینکه) را به مصراع یکم نیز مربوط بدانیم و این بیت و بیت پیش از آن را چنین معنی کنیم: خورشگر گوشت پرندگان و چهارپایان را فراهم آورد تا ضحّاک را با گوشت خون‌آلود بپروراند و او را مانند شیری که گوشت و خون خورده است، دلیر و بی‌باک کند. سپس مراحل گوشت‌خواری ضحاک با گوشت‌هایی که پیشتر فراهم شده، از بیت ۱۳۵ به بعد، یک به یک گفته می شود؛ این تفسیر با بیت ۱۳۴ (سخن هرچه گویدش فرمان کند ...) هم‌خوانی بهتری دارد؛ دوم، براساس همان تفسیر استاد خالقی مطلق،  بپرورد را می‌توان فعل ماضی انگاشت و این بخش را چنین توضیح داد که شاعر در بیت‌های ۱۳۲-۱۳۴ کل رویداد و نتیجۀ آن را یکجا گفته و سپس از بیت ۱۳۵ به بعد مراحل و جزئیات همین رویداد را شرح داده است. به نظر نگارنده برداشت یکم محتمل‌تر است. 

دوستان نازنینی که قصد دارند گوشت‌خواری را کنار بگذارند، می‌توانند برعکس ضحّاک عمل کنند و از شمارۀ ۴ به شمارۀ ۱ برسند. یعنی اول گشت گوساله را ترک کنند، بعد شیشلیک و سلطانی و بعدش مرغ  را و در مرحلۀ چهارم تخم مرغ را. حالا می‌فهمم که چرا گیاه‌خواران عزیز حتی تخم مرغ هم نوش جان نمی‌کنند. پیش از ضحّاک مردمان حتّی تخم مرغ هم نمی‌خوردند، چه رسد به گوشت. یعنی خوردن تخم مرغ هم آدم را گستاخ می‌کند؟


دکتر ابولفضل خطیبی

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان