کد خبر: ۳۰۱۹۴
تاریخ انتشار: ۰۹ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۰۵:۳۴-29 April 2022
ملتی که دچار تنش و تشتت خاطرات جمعی است ناچار است برخی شاعران خاطره‌ساز را مقدس و برخی را نامقدس جلوه دهد.
فراموشی برخی از خاطرات جمعی و به یاد آوردن خاطرات جمعی دیگر، نشان می‌دهد که چگونه شاعران گذشته می‌توانند در جنگ گفتمان‌ها دخالت کنند. بنابراین همیشه گفتمان‌ها، متن‌های ادبی را می‌توانند تبدیل به متن‌های سیاسی کنند.‌ در این شرایط متن‌هایی که شاعران می‌سازند حقیقت یگانه‌ای ندارد زیرا فعال شدن آن‌ها وابسته به رخ‌دادهای گفتمانی است.

 سهروردی، شاهنامه فردوسی را هرگز این‌گونه که ناسیونالیست‌های معاصر می‌فهمند، نفهمید. آیا می‌توان گفت سهروردی به حقیقت شاهنامه پی نبرد؟ یا اینکه حقیقتی در شاهنامه پنهان بود که سهروردی به آن پی برد؟ نشانه‌هایی در شاهنامه است که از میل پنهان فردوسی می‌گوید: 

تو این را دروغ و فسانه مدان
 به یکسان روشن زمانه مدان
از و هرچه اندر خورد با خرد
 دگر بر ره رمز معنی برد

«روشن» با فتحه «را» و کسره «واو» یعنی روش و طریقه. سجاد آیدنلو در کتاب «دفتر خسروان برگزیده شاهنامه فردوسی» این دو بیت را این گونه معنی کرده است:

«ای خواننده شنونده مبادا داستان‌های شاهنامه را از مقوله‌ی دروغ و افسانه بدانی و با این تصور که شیوه‌ی روزگار همواره یکسان بوده است، آن‌ها را با اوضاع قیاس زمانه‌ی خود بسنجی و بر همین مبنا نادرست بدانی. گردش و روش روزگار همیشه به یک شیوه نیست و چه بسا رویدادها و چیزهایی که در زمان پیشین بوده است و امروز نه نام و نشانی از آنها هست و نه با معیارهای کنونی (عصر فردوسی) پذیرفتنی می‌نماید.»

آیا فردوسی در حال توضیح دادن معرفت اسطوره‌ای است؟ آیا هراس این را دارد که کتابش خرافه دانسته شود؟ آیا از بدفهمی اثرش نگران بود؟ 
آیا معنی یکسان روش( روشن) به معنی آن است فقط داستان‌های اسطوره‌ای باید تأویل شود؟ یا اینکه هر یکسان روشی، می‌تواند روش خطرناکی باشد؟
با این پرسش‌ها به پرسش‌های دیگری می‌رسم که مربوط که مربوط به خوانش مدرن از فردوسی است:

آیا منظور فردوسی از این داستان‌ها و روایت‌سازی‌ها، خاطره‌سازی برای یک ملت بود ملتی که بعد از هزار سال ظاهر شود و بگوید این خاطره‌ی جمعی ماست؟ یا این گفتمان ناسیونالیسیسم است که شاهنامه را این‌گونه می‌فهمد؟ آیا خوانش سهروردی نمی‌تواند هژمونی خوانش ناسیونالیستی از شاهنامه را مورد تردید قرار دهد؟ 

آیا نمی‌توان شک کرد که شاید فردوسی یک باطنی‌گرا است و گفتمان ناسیونالیسم گرفتار پوسته‌ی این اثر عظیم شده است؟ 
آیا تفسیر ناسیونالیستی از شاهنامه نمی‌تواند بیانگر فقر تأویل باشد؟ 
آیا زمانی که شاعران شریعتمدار و صوفی و عارف برای ایرانیان خاطره‌سازی می‌کردند شاهنامه همین‌گونه فهمیده می‌شد؟ 
آیا حافظ شیرازی هم مثل ما شاهنامه را می‌فهمید؟ پس چرا این گونه گفته است؟ 

پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاکِ خطاپوشش باد
شاه ترکان سخن مدّعیان می‌شنود
شرمی از مَظلمَهِ خون سیاووشش باد

بی‌تردید شاهنامه فردوسی یک اثر جاودان است. اما خوانش‌های شاهنامه هرگز جاودان نیستند. اگر فردوسی را ناصر خسرو دیگری بدانیم، چنانکه گمان اسماعیلی بودن او نیز هست، خوانش ناسیونالیستی چه سرنوشتی پیدا می‌کند؟ اگر کتاب فردوسی یک اثر رمزی و نمادین باشد چنانکه سهروردی می‌فهمید، جفای بزرگی به او کرده‌ایم. 

مفهوم ادیسه‌ی روح از حماسه‌ی هومر آمده است. اروپاییان ایلیاد و ادیسه را تنها متعلق به یونان نمی‌دانند بلکه نماد کل اروپاست به همین دلیل از دل ایلیاد ، اولیس جویس بیرون می‌آید. ما شاهنامه را با تفکر نژادی کشته‌ایم. فردوسی سرباز ناسیونالیست‌ها نیست. شاهنامه زمانی می‌تواند یک اثر سترگ باشد که آن را از تأویل نژادی رها سازیم؛ آنگاه خواهیم دید که به شکل دیگری با ما سخن می‌گوید. تأویل‌های یونگی از فرایند فردیت در هفت‌خوان رستم چیز دیگری به ما می‌گوید. 

صنعت کردن رستم و پیچیدگی او باز رازهای دیگری به ما می‌گوید. رستم می‌دانست که با کشتن اسفندیار دچار نفرین ابدی خواهد شد چنان که همه خاندانش را نابود کرد. بنابراین او سرباز وطن نیست‌. عناصر متضادی در رستم جمع شده که قابل تفکیک نیست. می‌توان به تفسیر‌های پیچیده از شاهنامه رسیدی چنانکه غربیان در تأویل آثار تراژدی‌نویسان به خوانش‌های رهایی‌بخش رسیده‌اند. هر متن باشکوهی نیازمند مفسر و تأویل‌گر چند وجهی است. 

آیا فروید به تخریب ادیپوس پرداخت؟ یا با کشف عقده‌ی ادیپ از تأویلی گفت که می‌تواند آثار بزرگ را به سخن در آورد. شاهنامه هم متفکرانی چون فروید می‌خواست تا با شاهنامه، رازهای بشر آشکار می‌شد. فردوسی عظیم تر از آن است که با ناسیونالیسم حقیر شود. به جای این در شاهنامه صرفا هویت ایرانی را بجوییم آیا بهتر نیست از او درباره‌ی رازهای انسان سوال کنیم؟

سینا جهاندیده


تبارشناسی کتاب
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان