کد خبر: ۳۰۱۷۷
تاریخ انتشار: ۰۷ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۱۰:۳۹-27 April 2022
فردوسی ضمن توصیف تخت طاقدیس درباره تاریخچه پیدایش آن می‌گوید این سریری کهن بوده که بدست شاه آفریدون آراسته شد.
و همراه با گرز گاوسار و گهر هفت چشمه از او به ایرج و جانشینانش رسید و هر شاهی بر آن‌ گهری بیفزود تا به عهد گشتاسپ که به راهنمایی جاماسپ کیفیات نجومی نیز بر آن افزوده گشت:

یکی مرد بُد در دماوندکوه 
که شاهش جدا داشتی از گروه

کجا جَهنِ برزین بدی نام اوی
رسیده به هر کشوری کام اوی

یکی نامورشاه را تخت ساخت
گهر گردِ بر گرد او درنشاخت

که شاه‌آفریدون بدان شاد شد 
چو آن تختِ پرمایه آباد شد...

بدانگه که ایران به ایرج سپرد
کزان نامدارانش او بود خُرد 

جهاندار شاه‌آفریدون سه چیز 
بران پادشاهی برافزود نیز

یکی تخت و آن گرزه گاوسار
که مانده‌ست ازو در جهان یادگار 

سدیگر کجا هفت‌چشمه‌کمر
همی خواندی نام او دادگر 

چو ایرج بشد، زو بماند این سه چیز
همان شاد بُد زو منوچهر نیز 

هر آنکس که او تاج شاهی بسود
بران تخت چیزی همی برفزود

چو آمد به کیخسرو نیک‌بخت
فراوان بیفزود بالای تخت 

برین هم‌نشان تا به لهراسپ شد
وُ زو همچنین تا به گشتاسپ شد

چو گشتاسپ آن تخت را دید گفت
که کار بزرگان نشاید نهفت

به جاماسپ گفت: ای گرانمایه‌مرد
فزونی چه داری برین کارکرد

یکایک ببین تا چه خواهی فزود 
پس از مرگ ما را که خواهد ستود

چو جاماسپ آن تخت را بنگرید 
بدید از درِ گنج دانش کلید:

برو بر شمار سپهر بلند 
همی کرد پیدا چه و چون و چند

ز کیوان همه نقش‌ها تا به ماه
بران تخت کرد او به فرمان شاه

(دفتر هشتم: ۲۷۳_۲۷۴)

به گزارش شاهنامه این تخت دارای بنیاد و زیرساز بزرگی بود که بر آن نخست چند تخت با پایه‌هایی مانند سرِ میش گذاشته بودند که جای نشستن نماینده دهقانان، یعنی زمین‌داران نژاده پایه دوم و نیز گویا جای نماینده بازرگانان و دیگر گروه‌ها و رده‌های پایین‌تر جامعه بود. 

سپس از این آشکوب چهار پله بالاتر، آشکوب دومی با چند تخت لاژوردین بود که جای نشستن سواران و نژادگان بالا بود و باز از این آشکوب چهارپله بالاتر آشکوب سومی با تخت پیروزه‌گون جای نشستن دستور و نیز گویا موبد موبدان بود. در شاهنامه چنین آمده که هرگاه پرویز می‌خواست با دستور رای زند، دستور به نزد او می‌رفت؛ ولی درست روشن نیست که جای نشستن پرویز کجا بود. 

از آنجا که شاه بر تخت زر می‌نشست، محتمل است که از این آشکوب سوم نیز چهار پله بالاتر جای تخت شاه بود که در شاهنامه و غررالسیر مستقیم سخنی از آن نیست، ولی در غررالسیر برخلاف شاهنامه سخن از چهار نشیمنگاه است که باید نشیمنگاه چهارمین، یعنی آشکوب بالایی جای تخت زرین پادشاه بوده باشد.

به‌‌گزارش ثعالبی، تاج را با زنجیری از زر به درازای هفتاد ذرع از طاق کاخ آویخته بودند که هرگاه پرویز بر تخت می‌نشست، چنان می‌نمود که گویی تاج را بر سر او نهاده‌اند. این‌ گزارش در شاهنامه در توصیف ایوان پرویز آمده است:

یکی حلقه زرین بُدی ریخته
از آن کافِ چرخ اندرآویخته

فروهشته زو سرخ‌زنجیر زر 
به هر مهره‌یی درنشانده گهر 

چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج 
بیاویختندی ز زنجیر تاج

(همان: ۲۹۳)

تخت طاقدیس دارای طاقی گنبدی‌سان بود که بر آن پیکرهای آسمانی (صور فلکی) را کشیده بودند. به گزارش ثعالبی در آن هفت کشور (نقشه جغرافیایی جهان به گمان آن زمان) و نگاره‌هایی از رزم و شکار نیز بود و دستگاهی ساعات شبانه‌روز را نشان می‌داد:

ز شب نیز دیدی که چندی گذشت
سپهر از بر خاک بر چند گشت 

(همان: ۲۷۸)

به گزارش نظامی یکی از دستان‌های باربد به‌نام تخت طاقدیس بود:

چو تخت طاقدیسی ساز کردی 
بهشت از طاق‌ها در باز کردی

این تخت با کاخ آن به نام گنزک پس از شکست پرویز از هرقل نابود گردید و نفایس کاخ به تاراج رفت. کدرنوس مورخ رومی در این‌باره می‌گوید: قیصر هرقل پس از انهزام پرویز در سال ۶۲۴، وارد کاخ گنزک شد. بت خسرو را دید که هیئتی هولناک داشت و تصویر پرویز را نیز مشاهده کرد که در بالای کاخ بر تختی قرارگرفته بود. 

این تخت به کره بزرگی شباهت داشت، مانند آسمان و در پیرامون آن خورشید و ماه و ستارگان بودند که کفار آن‌ها را می‌پرستند و تصویر رسولان پادشاه نیز در اطراف آن بود که هر یک عصایی در دست داشت. در این ‌گنبد به‌فرمان دشمن خدا (یعنی خسرو) آلاتی تعبیه کرده بودند که قطراتی چون باران فرو می‌ریخت و آوایی رعدآسا به‌گوش می‌رسانید.

منابع:

۱. یادداشت‌های شاهنامه، جلال خالقی مطلق، ج‌سوم: ۱۹۴.

۲. افدیهای هژده‌گانه خسروپرویز، مهری باقری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره ۱۲۵: ۹۹_۱۰۰

۳. ایران در زمان ساسانیان، کریستین سن: ۳۳۳.



کانال کانون پژوهش‌های شاهنامه
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان