کد خبر: ۳۰۰۵۲
تاریخ انتشار: ۲۸ فروردين ۱۴۰۱ - ۱۸:۳۳-17 April 2022
معانی واژگان در گذر زمان
اداره: در اصل یعنی گرداندن و به گردش درآوردن. چنانکه در نخستین بیت نخستین غزل‌حافظ آمده است:

ادر کاسا و ناولها‌...

اداره امور به معنای رتق و فتق کارها هم نسبتاً جدید است؛ اما آنچه به کلی جدید است اداره در معنای دفتر و سازمان برابر با office و department است.
ادرار: یکی از معانی اصلی و اولیه آن وظیفه مواجب حقوق ماهانه و نظایر آن چنان که سعدی گوید:

مرا در نظامیه ادرار بود 
شب و روز تلقین و تکرار بود

و در لغت ادرار خوار برابر با راتبه خوار است و ادرار نامه نامه‌ای که خلفا و شاهان در تعیین راتبه کسی دادندی(لغت‌نامه‌دهخدا) اما آنچه جدیدتر است باریدن و جریان فی المثل‌در تعبیری چون - ادرار بول است که در متون نسبتا قدیم از جمله ذخیره خوارزمشاهی آمده است و به معنای بول جدید است.

اشتباه: همانندی، شباهت داشتن، سعدی گوید:

 ملکی، مهی، ندانم به چه کنیتت بخوانم 
به کدام جنس گویم که تو اشتباه داری 
معنای تحول یافته آن برابر با سهو و خطا است چنان که گویا نشاط اصفهانی با همین دو معنا ایهامی ظریف ساخت است.
 تشبیه روی خوبت دیشب به ماه کردم
 تو خوبتر ز ماهی من اشتباه کردم

افاده: به معنای فایده رساندن /معنای جدید آن خود را گرفتن، به دیگران ناز و تکبر فروختن چنانکه فیس و افاده یعنی تفاخر و جلوه فروشی.

اقتصاد: اصلاً کلمه‌ای قرآنی است و اخلاقی به معنی میان روی و ضد افراط و تفریط /به معنای علم اقتصاد جدید است.

برق: در اصل قرآنی است و به معنای آذرخش و درخشش است.  به معنای الکتریسیته جدید است در اینجا نکته گفتنی به یادم می‌آید یک نمونه از غرائب و خرد ناپذیری های زبان این است که ما ایرانیان فارسی زبان با وجود داشتن کهربا کاه ربا وقتی که الکتریسیته آمد به آن با وام از واژگان عربی گفتیم: برق.

اما عرب ها برق خودشان را به رسمیت نشناختند و با وام از واژگان و وام واژه های فارسی به آن گفتند کهربا یا القوه یا القوه کهربائیه یا در مورد دیگر و درست شبیه به همین رفتار زبانی ما شهر (=ماه) عربی را گرفتیم و با افزودن "یه" از آن شهریه را ساختیم آن وقت عرب‌ها ماه فارسی را گرفتند و با افزودن "یه" از آن ماهیه را ساخته اند.

تابعیت: یعنی پیروی و معنای جدید آن یعنی توطن  و شهروندی. 

بلد: اصلا یعنی سرزمین، شهر و اخیراً در عرف عربی امروز به معنای کشور است. در قرآن کریم هم به معنای شهر به کار رفته است. همچنین جمع آن که بلاد است. بعدها بلد به معنای راهنما به کار رفته است و امروزه بلد / بلد بودن به معنای آشنا بودن وارد بودن، ماهر و دانا یا توانا بودن است. "شما بلدید این  کامپیوتر را به کار بیندازید "

تحصیل: 

۱- اصلاً کسب و حاصل کردن است. حافظ گوید:
تحصیل عشق و رندی آسان نمود اول

۲- مطلق تحصیل علم و امروزه این معنا بر معنای اول غلبه دارد و محصل یعنی دانش‌آموز 

۳-تحصیل به معنای وصول و دریافت هم هست چنانکه تحصیلدار یعنی حسابداری که کارش دریافت و زنده کردن و گرفتن مطالبات و دیون و اقساط است. قدما محصل را به این معنا به کار می بردند. چنانکه حافظ گوید:

گفت خود دادی به ما دل حافظا 
ما محصل بر کسی نگماشتیم.

تخفیف: سبک کردن، کم کردن و اصلاً به همین معنا قرآنی است. معنای بعدی آن خوارکردن است و معنای جدیدترین آن مطلق کاهش دادن قیمت.


فاتحه خواندن:

 ۱) اصلاً یعنی قرائت سوره فاتحه یا الحمد یا فاتحه الکتاب که نخستین سوره قران کریم است.

۲) امروزه فاتحه خواندن/ خوانی به صورت فردی یا جمعی در مجالس ختم در مساجد و تکایا و منازل برای آمرزش خواهی و فرستادن ثواب به روح درگذشتگان است.
در قدیم فاتحه خواندن به قصد استشفا (شفا خواهی از خداوند) هم انجام می‌گرفته است. حافظ گوید:

 فاتحه‌ای چو آمدی بر سر خسته ای بخوان
{لب بگشا که می دهد لعل لبت به مرده جان.}

 خسته یعنی بیمار و هنوز در شبه قاره هند که بقایای نفوذ هزار ساله ی زبان فارسی مشهود است به بیمارستان می گویند خسته خانه.

۳) اما فاتحه خواندن یا فاتحه چیزی را خواندن امروزه به معنای قطع امید کردن از کسی یا چیزی است.

عمل:
۱)به معنای مطلق کار /اثر /کردار و رفتار که قرآنی است. 
۲)کار دولتی/ دیوانی. سعدی گوید:
 جز به خردمند مفرما عمل
 گرچه عمل کار خردمند نیست.

 گروهی عمل دار عزلت نشین.

 حافظ گوید:
 نه من ز بی عملی در جهان ملولم و بس
 ملالت علما هم ز علم بی عمل است
 این معانی کهن است.

همچنین عمل به معنای کیمیاگری هم کهن است. حافظ با ایهام گوید:
 گر این عمل بکنی خاک زر توانی کرد.

اما دو معنای جدید و تحول یافته این کلمه:

عمل جراحی: 
"من سه روز دیگر در بیمارستان جم عمل پروستات دارم."
پرداختن و اعتیاد به مواد مخدر و شدت و ضعف یا میزان آن:: فلانی آدم عمل بالایی است" یعنی معتاد است و میزان مصرفش هم بالاست.



از واژه تا فرهنگ
بهاالدین خرمشاهی
انتشارات ناهید
تهران/۱۳۸۷
صص: ۱۶۸-۱۵۸، ۱۹۲-۱۹۰


کانال نقل معانی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان