کد خبر: ۲۹۹۱۱
تاریخ انتشار: ۲۱ فروردين ۱۴۰۱ - ۰۶:۲۹-10 April 2022
منیرۀ دیبا یا منیره طباطبایی دیبا، ملقب و مشهور به منیرالدوله یا منیرالدولۀ دیبا [آرمیده در آرامگاه ظهیرالدوله]؛ دختر میرزا اسمعیل‌خان دیبا ملقب به اعزازالسلطنه و مشهور به اعزازالسلطنۀ دیبا، (از رجال و دیپلماتهای برجسته عصر مظفری)؛ در ۱۵ فروردین‌ماه ۱۳۴۴ درگذشت.
همسر سیدمهدی طباطبایی‌دیبا ملقب به شعاع‌السلطنه (نظامی و سپس دیپلمات ایرانی اواخر عصر قاجاریه)، مادر سهراب دیبا (فارغ‌التحصیل دانشکده نظامی سن سیر فرانسه و از افسران برجستۀ توپخانه در ارتش رضاشاه)، و مادربزرگ فرح دیبا یا فرح پهلوی، همسر محمدرضاشاه پهلوی و شهبانوی سابق ایران بود. 

ضمنن سند این پست، از اسناد منتشرشدۀ دربار پهلوی و یک برگ از سه برگه سندی است که در آن اسامی بستگان نزدیک شهبانو فرح دیبا، همراه با محل سکونت آنان درج شده است [نمرۀ ۴۵ به منیرالدوله دیبا اشاره کرده است، با آدرس: قلهک، ایستگاه یخچال، کوچه مشایخی] 

زندگینامه

منیره دیبا در سال ۱۲۶۸ خورشیدی در شهر تبریز دیده به جهان گشود. پدرش میرزا اسمعیل‌خان دیبا، که لقب اعزازالسلطنه داشت، از رجال و دیپلماتهای نامدار و برجستۀ ایران در عصر قاجاریه (بویژه در دوران سلطنت مظفرالدین شاه قاجار) بود و پسر "میرزامحمدرفیع طباطبایی" ملقب به "نظام العلماء" و معروف به "حاج نظام العلماء" (از روحانیون نامدار تبریز و آذربایجان) به شمار می‌آمد[۱].

گفتنی است که خاندان دیبا که از برجسته‌ترین خاندان‌های آذربایجان در تاریخ این سرزمین بوده‌اند، پیشینۀ حضور خود در خطۀ آذربایجان را به بالغ بر هزار و چهارصد سال قبل، یعنی روزگار ورود تازیان به این سرزمین و گمارش فرزندان امام سوم شیعیان، به فرمانداری مراغه می‌رساندند.

امّا پدر منیره خانم، یعنی "سید اسماعیل اعزازالسلطنه" معروف به اعزازالسلطنه دیبا که تحصیلکردۀ روسیه (شهر سن پطرزبورغ) بود، برای مدتها سرکنسول و نیز مستشار سفارت ایران در اسلامبول به شمار می‌آمد و جز این قبیل مشاغل دیپلماتیک، مناصب مهم دیگری نیز در طیّ عصر قاجاریه بر عهده داشت که از جملۀ دیگر مشاغل وی، ریاست عدلیه فارس و همینطور معاونت استانداری فارس قابل ذکر می باشند[۲].

امّا اعزازالسلطنه دیبا که مردی فاضل و دنیادیده بود و بر زبانهای فرانسه، روسی و ترکی استانبولی تسلط داشت، در تعلیم و تربیت فرزندان خود و از جمله منیره خانم کوشید و از این روی وی دختری دانا و آداب‌دان از آب درآمد.

منیره دیبا، بعدها به سبک و سیاق رایج در خاندانهای اشرافی ایران در عصر قاجار، به لقب "منیرالدوله" مفتخر شد و پس از متداول شدن نام خانوادگی در ایران و بعد از آن که خانوادۀ او فامیلی "دیبا" (یا: طباطبائی دیبا) را برگزیدند، با عنوان "منیر دیبا" یا "منیرالدوله دیبا" اشتهار یافت.

منیره خانم که دوشیزه‌ای صاحب کمال و جمال بود در سنین نوجوانی با یکی از عموزاده های خود یعنی"میرزا مهدی خان آذری" که بعدها "میرزا مهدی خان شعاع الدوله" (در برخی منابع: شعاع‌السلطنه) نیز خوانده شد و با عنوان سید مهدی دیبا نیز مشهور است، ازدواج نمود. 

اما شوهر منیرالدوله، مهدی دیبا، که ابتدا ملقب به مکرم‌الدوله بود و سپس لقب شعاع الدوله و شعاع‌السلطنه گرفت، متولد ۲۳۵۸ سال خورشیدی در تبریز بود[۳]. مهدی دیبا نیز تحصیلکرده روسیه و فارغ‌التحصیل مدرسۀ نظامی "الکساندروسکی کارلسکی" بود و پس از بازگشت به ایران، مدتی مشاغل نظامی داشت و از جمله در قزاقخانه تا درجه میرپنجی و سرهنگی رسید[۴].

وی  پس از ازدواج با منیرخانم و ظاهراً با توجه به نفوذ و مقام پدر همسرش (اعزازالسلطنه) در وزارت امورخارجه مشغول به کار شد و بزودی به یکی از رجال متنفذ این وزارتخانه عصر قاجار تبدیل شد. 

در همین ارتباط گفته شده که میرزا مهدی‌خان شعاع‌‌السلطنۀ دیبا در دوران خدمت خویش در وزارت امور خارجه، افزون بر عمو و پدر همسرش، توجه ميرزا سعيدخان موتمن‌الملک وزير امور خارجه ناصرالدين شاه قاجار را نیز به کاردانی و توانایی خود جلب کرده بود و از برکشیدگان او محسوب می‌شد.

در این وزارتخانه مهدی دیبا نخست به پاریس رفت و در رمضان سال ۱۳۲۳ هجری قمری به نیابت سفارت ایران در پاریس رسید و سپس در ۲۳ شوّال ۱۳۳۰ هجری قمری، بعنوان کنسول ایران در قونسولگری باطوم مشغول به کار شد[۵]

مهدی دیبا همچنین مدتی بعد سرکنسول ایران در تفلیس گردید[۶]. منیره خانم دیبا در اغلب این مأموریتهای دیپلماتیک همسرش را همراهی می نمود.

مهدی دیبا پس از بازگشت به ایران مدتی بعنوان پیشخدمت مخصوص محمدعلی میرزا ولیعهد در تبریز (که زادگاه خود و همسرش منیره خانم بود)، انجام وظیفه کرد. در همین دوران وی در جریان سفر سوم مظفرالدین شاه به فرنگ، جزو ملتزمین رکاب بود. 

وی پس از بازگشت به تهران به ریاست "ادارۀ امور بین المللی و جامعۀ ملل" انتخاب شد و مدتی بعد و در سال ۲۳۰۶ خورشیدی به عنوان وزیرمختار ایران در هلند منصوب گردید. او تا ۰ سال در این سمت باقی ماند، اما در سال ۱۳۰۵ خورشیدی به تهران احضار گردید و در سال ۱۳۰۹ بازنشسته گردید و چندی بعد درگذشت[۷].

حاصل ازدواج منیره خانم دیبا با عموزادۀ خویش، مهدی دیبا، دو فرزند به اسامی بهرام و سهراب بود که هر دو در مدارس نظام روسیه و نیز در پاریس تحصیل کردند. 

از این دو پسر، سهراب دیبا که تحصیلکردۀ دانشکدۀ نظامی سن‌سیر بود، پس از مدتی خدمت در یگان توپخانه ارتش رضاشاه، وارد خدمت وزارت امورخارجه شد و در سفارت ایران در یوگسلاوی مشغول به خدمت گردید. سهراب دیبا در سنین میانسالی خویش با فریدۀ قطبی از خاندان قطبی گیلانی وصلت کرد و صاحب دختری به نام فرح دیبا گردید. 

سهراب دیبا در حالی‌که بسیار جوان بود، بر اثر ابتلا به بیماری سیروز کبدی، از دنیا رفت، اما دخترش، فرح دیبا، مدتی بعد از مرگ پدر و هنگامیکه در فرانسه مشغول به تحصیل بود، با واسطه‌گری زنده‌یاد اردشیر زاهدی به عقد و ازدواج محمدرضاشاه پهلوی درآمد و شهبانوی ایران شد. بر این اساس منیرالدوله، مادربزرگ فرح پهلوی به شمار می‌رود.

بانو منیره دیبا سرانجام در روز ۱۵ فروردین ماه سال ۱۳۴۴ خورشیدی چشم از جهان فروبست و در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد.

دربارۀ او و خانوادۀ او

خانوادۀ منیره خانم دیبا که در واقع همان خانوادۀ آباء و اجدادی فرح پهلوی است، از مهمترین خاندان‌های وابسته به قاجاریه در تاریخ معاصر ایران بشمار می‌روند و از اعضای این خاندان در منابع تاریخی مربوط به عصر قاجاریه و پهلوی بارها نام برده شده است. 

در همین ارتباط بعنوان نمونه دکتر باقر عاقلی، فصل مبسوطی از کتاب "خاندانهای حکومتگر ایران" را به این خاندان اختصاص داده و دربارۀ اعضای شاخص و برجستۀ این خاندان به تفصیل صحبت کرده است[۱].

البته آرامگاه بسیاری از اعضای خاندان دیبا در مقبرۀ بزرگی است که در صحنِ امین السلطان از حرم مطهّر حضرت معصومه (س) قرار دارد و شماری از شاخصترین افراد و شخصیتهای این خاندان در آن مقبره آرمیده اند. این مقبره که مقبرۀ "میرزا عبدالرحیم خان قائم مقام تبریزی" است، توسط خود او وقف بر خاندان دیبا شده و در وقفنامۀ آن، عایداتِ قریۀ "آقایان کوچک" واقع در حوالی تبریز، بدین آرامگاه خانوادگی اختصاص یافته است[۲].

با این همه جز منیرالدوله دیبا، برخی دیگر از اعضای شاخص این خانواده نیز در آرامگاه ظهیرالدوله آرمیده‌اند که از آن جمله: اسدالله طباطبائی‌دیبا ؛ بهرام طباطبائی‌دیبا [پسر بزرگ منیرالدوله و عموی فرح پهلوی]، و... قابل ذکر می‌باشند.

امّا بر سنگ مقبرۀ منیرالدوله دیبا، واقع در قطعه D آرامگاه (مشهور به ظهیرالدوله خصوصی)، تنها این مندرجات به چشم می‌خورد:

«بانو منیره دیبا صبیه‌ی مرحوم میرزا اسمعیل (اعزاز السلطنه)؛ 
[تولد] ۱۲۶۸؛ 
[درگذشت] ۱۳۴۴/۱/۱۵»

شگفت این که در زیر این سنگ قبر ، سنگ دیگری نیز بر همان مقبره نهاده شده که بر روی آن نیز این مندرجات با خطی متفاوت درج است:
«منیره دیبا (منیرالدوله) همسر مرحوم سید مهدی دیبا؛ ۱۳۴۴/۱/۱۵؛ تهران»



برخی پانوشت‌ها
[۱] عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، از صفحۀ: ۲۳۴ تا ۲۵۰ (فصل نهم: خاندان طباطبائی دیبا: دیبا - والاتبار)
[۲] بامداد، مهدی؛ تاریخ رجال ایران در قرنهای ۱۲- ۱۳ - ۱۴ هجری؛ پیشین، جلد ۵، صفحۀ: ۱۴۶

[۱] برای اطلاع از زندگینامۀ حاج نظام العلماء (پدربزرگ منیره خانم دیبا) رجوع کنید به: عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، صفحۀ: ۲۳۵ و ۲۳۶
[۲] عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، صفحات: ۲۴۰ و ۲۴۱
[۳] ممتحن الدوله شقاقی، میرزا مهدی خان؛ رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری؛ پیشین، صفحۀ: ۲۱۴ (ممتحن الدوله تاریخ تولد "میرزا مهدی خان آذری (مکرم الدوله)" را که همان "مهدی دیبا" (شوهر خانم منیرالدوله) می باشد، ۱۲۹۶ هجری قمری ثبت کرده که برابر با همان سال ۱۲۵۷ خورشیدی است که در نوشتۀ دکتر عاقلی نیز بعنوان تاریخ تولد مهدی دیبا مورد اشاره قرار گرفته است.
[۴] عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، صفحۀ: ۲۴۹
[۵] ممتحن الدوله شقاقی، میرزا مهدی خان؛ رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری؛ پیشین، صفحۀ: ۲۱۴
[۶] عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، صفحۀ: ۲۵۰
[۷] عاقلی، باقر؛ خاندانهای حکومتگر ایران؛ پیشین، جلد ۲، صفحۀ: ۲۵۰


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان