کد خبر: ۲۹۶۰۶
تاریخ انتشار: ۲۴ اسفند ۱۴۰۰ - ۱۲:۴۲-15 March 2022
آتش‌بازی و شادمانی با شعله‌های آن در فرهنگِ ایرانی پیشینه‌ای دیرینه دارد.
اما جدا از اشاره‌به آتش‌برافروختن در «شبِ سوری» در تاریخِ بخارا، چیزی که بتوان کارکردش را با فشفشه‌افکندن و منوّرپرانی و این اواخر نارنجک‌اندازی، مقایسه کرد، یکی آتش‌زدنِ پرنده‌های (اغلب کبوتر) بی‌نوای آغشته‌به‌نفت و رهاکردنشان در شبِ جشنِ سده بوده که در تاریخِ بیهقی به‌دقت منعکس‌شده، و دیگری رسمِ «موشک‌دوانی» است؛ این رسم به‌خصوص در شعرِ سبکِ هندی نمونه‌هایی دارد. گویا تعبیرِ «موش دواندنِ (دووندنِ)» رایج در زبانِ امروز بازماندهٔ همان تعبیر است. 

لاله‌تیکِ چندبهار (ق ۱۲) در بهارِ عجم ذیلِ «موشک» اشاره‌می‌کند: «نوعی از آتش‌بازی که در عرفِ هند چهچهوندر گویند و با لفظِ انداختن و دوانیدن و واکردن به معنی سردادن». در این اثر «موشک‌دوانی» «فتنه‌انگیزی» معنی‌شده‌است. و نمونه‌هایی شاهد آمده از جمله این دوبیت:

شرر گر آهِ موشک می‌دوانَد
شهاب از مو‌به‌مویت می‌جهانَد (زلالی)

به تاراجِ برگِ درختان ز هرسو
کند موذیِ باد، موشک‌دوانی (وحشی)
(به‌تصحیحِ دکتر کاظمِ دزفولیان، انتشاراتِ طلایه، ج ۳، صص ۸_۱۹۵۷).

که تصویرِ بیتِ وحشی بافقی، به‌زیبایی پراکنده‌شدنِ برگ‌های زرد و سرخِ درختان (مانند فشفشه) را در بادِ خزان، منعکس‌کرده‌است.

در کتابِ «سنگلاخِ» میرزا مهدی‌خانِ استرآبادی که واژه‌نامه‌ای است ترکی به فارسی (سدهٔ ۱۲)، ذیلِ «فشک» آمده: «به ترکیِ رومی [عثمانی] موشک بوَد که در عروسی‌ها و آتش‌بازی‌ها آتش‌دهند که به هوا بلند شود» (ویرایشِ روشنِ خیاوی، نشرِ مرکز، ص ۱۹۴). 

در همین اثر ذیلِ «موشک» آمده: «تیرِ تخش بوَد و آن لوله‌ای است که از کاغذ ساخته و به‌ باروت پُر کرده چون آتش دهند بر هوا رود و آن را رومیه فشک گویند» (همان، ص ۲۴۵).

اما غرض از این یادداشت، اشاره‌به نخستین توصیهٔ ایمنی دربابِ خطری است که در آتش‌بازی‌ها و فشفشه‌پرانی‌ها متوجه مردم بوده‌است. در بخش‌هایی از این «توصیهٔ ایمنیِ» (مربوط‌به سال ۱۲۸۴ قمری، یعنی حدودِ ۱۵۳ سالِ پیش، چاپ‌شده در ششصدودومین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی)، آمده:

«اعلان: در پاریس نوعی آتشبازی، که آن را «مارِ فرعون» می‌گویند؛ اطبّای پاریس گفته‌بودند که یکی از اجزای آتش‌بازیِ مزبور، که آن را به زبانِ فرانسه «سینور دوموکور» می‌نامند، سمّش قاتل است و احتراز از استعمالِ آن واجب. بعضی از عوام به این قولِ اطبّا اعتنانکرده، پا از جادهٔ احتیاط خارج و گاهی از او آتش‌می‌زدند و به این واسطه چندنفر به معرضِ هلاک درآمدند. [...] چون بعضی از تجّار از این مقوله آتش‌بازی برای تجارت به بعضی‌از صفحاتِ ایران می‌آورند، در این روزنامه برای استحضارِ عامّهٔ خلق سمتِ نگارش یافت که البته از ابتیاع و استعمالِ این‌گونه آتش‌بازی محترز باشند که هرگاه غبار یا عینِ آن بلع‌شود، بلاشُبهه موجبِ هلاکت‌ خواهدبود. [...] البته از این نوع آتش‌بازی، احتراز و احتیاطِ شدید لازم شمرند»

(اولین‌های تهران، سیروسِ سعدوندیان، سازمانِ چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشادِ اسلامی، ۱۳۸۰، ص ۲۷۱).


احمدرضا بهرامپور عمران


کانال از گذشته و اکنون
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان