کد خبر: ۲۹۱۳۹
تاریخ انتشار: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ - ۰۷:۱۸-05 February 2022
به احترام سالروز شهادت امام هادی (ع)
به نام خدا، بدون مقدمه؛ وقتی حاکمان مدعیِ حکومت دینی میشوند باید به منتخب خود احترام گذاشته و به ابعاد مورد توجه دین توجه وافر داشته باشند . یکی از ضرورت های حکومت دینی؛ "عفو وگذشت" است.
اگر "عفو و گذشت" حاکم بر حکمرانی باشد ؛ دیگر از تکیه بر زخم های سیاسی گذشته و یا سلیقه های سیاسی خبری نیست و متن جامعه به یک آرامش و دگردوستی و احترام متقابل رهسپار می‌شوند.

اما اگر در گوشه حکومتی بنام حکومت دینی ؛ مخالف خود به حبس و حصر و دوری از حقوق شهروندی کشیده شود و حتی بر مجرمی که بیمار است راه معالجه بیرون از زندان بسته شود و یا روی تخت بیمارستان او را با پابند بستری کند ! از عدالت فاصله دارد تا چه برسد به "عفو وگذشت" ! و در واقع نقض نام خود نموده است .
 
ائمه هدی (ع) صراط مستقیم اند و مسیر "عفو وگذشت" را چنین ترسیم نموده اند ؛

مسعودی، مورخ اسلام در کتاب مروج الذهب آورده:
شخصی از حضرت امام هادی (ع) پیش حکومتی ها سئایت کرد، که او، چنین و چنان است، اسلحه درمنزل دارد و مورد توجه مردم است و به او مراجعه میشود و .. 
بالاخره حاکمیت عباسی ، حکمِ جلب حضرت هادی (ع) به سامرا را صادر کرد. وقتی حضرت روی اسب آماده حرکت نشسته بود ، همان شخص سئایت کننده و مخبر حکومت عباسی آمده به حضرت هادی(ع) گفت: 

میدانی که من بودم که با تمام جرات  همه این کارها را من کردم و اگر چیزی بگویی و برای من مشکلی ایجاد شود ، تمام مزارع دوستان تو را آتش میزنم و چشمه های آبباریشان رانابود می‌کنم. 

حضرت هادی (ع) با یک متانتی فرمود: من دیشب شکایت تو رو به یک بزرگی کردم، که بعد از او دیگه کسی رو لایق نمی دونم پیشش شکایت ببرم.
گفت: به کی گفتی؟! فرمود: به خدا!

آن شخص یکباره بر خود لرزید ! اما نگفت: پشیمان شدم و یا بگوید توبه میکنم و میروم گزارش ام  را پس میگیرم ، گفت: آقا من را عفو کن! امام فرمود:"عَفَوتُ"، از تو گذشتم و عفوت کردم.

نکته مهم در این روایت این است که سئایت کننده میداند اگر امام هادی (ع) پیش حاکمان از این شخص چیزی بگوید ، آنان دودمان او را برای جلب نظر امام‌ خواهند سوزاند! از اینجاست که میتوان ادعا کرد امام هادی (ع) در عین در بند بودن ، دارای یک "قدرت" مثال زدنی است و در چنین شرائطی به راحتی عفو و گذشت میکند.
آیا جامعه شیعیان و حکومت هایی که شیعیان در آن دست دارند ، چنین اند ؟!

فضیلت عفو و گذشت

دین و مکتب ما آموزه ای متفاوت درباره عفو و گذشت دارد که در سراسر قرآن و کلمات ائمه هدی نمایان است، مانند؛ پيامبر(ص)فرمايد: "هر كس از ظلمي كه در حق او شده گذشت كند، خداوند به جاي آن در دنيا و آخرت به او عزت مي بخشد ؛ من عفا عن مظلمه ابد له الله بها عزا في الدنيا و الاخره ". (امالي طوسي/۲۸۱)

ضرورت "عفو وگذشت" در حکومت‌های دینی

وقتی در اسلام "عفو وگذشت" در مسائل شخصی و فردی چنین فضیلت بلکه ضرورتی دارد، "عفو وگذشت" در موضع قدرت و حکومت بسیار ضروری تر است .

تابلوی "حکومت دینی" بر عفو و رحمت قلم زده شده است. این بیان نورانی امام صادق (ع) است که فرمود: "ما خاندانی هستیم که جوانمردی مان گذشت از کسی است که بر ما ستم کرده است. ؛ اِنّا اَهْلُ بَیْتٍ، مُرُوَّتُنا الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَنا" (بحار؛ج۷۱ص۴۰۱)

عفو و گذشت های رسول خدا

دستور صریح و مستقیم خدا به پیامبرش عفو و گذشت است ؛
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ
نسبت به مردم عفو و گذشت داشته باش، برای آنها دعا و استغفار کن و در کارها با آنها مشورت کن.

نکتة جالب این است که قرآن، عفو و گذشت حتی در برابر غیرمسلمانان را عامل جذب و جلب محبّت الهی برمی‌شمارد و می‌فرماید:  "فبما نقضهم میثاقهم لعنّاهم... فاعف عنهم و اصفح إنّ الله یحبّ المحسنین".

«به سبب پیمان‌شکنی، یهود را از رحمت خویش دور ساختیم...؛ پس از آنان درگذر و صرف نظر کن..». (مائده ۱۳)

و پیامبر چنین بود؛

عدم شتاب زدگی در مقابل بدیهای مشرکان؛ ‌این آیه را ملاحظه کنید:
"وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذینَ اوتُوا الْکتابَ مِنْ قَبْلِکمْ وَمِنَ الَّذینَ اشْرَکوا اذی کثیراً وَ انْ تَصْبِروا وَ تَتَّقوا فَانَّ ذلِک مِنْ عَزْمِ الْامورِ." (آل عمران/۱۸۶)

در آیه صحبت از صبر وتقواست و نشان می‌دهد: شما از مشرکان و از اهل کتاب آزار زیادی خواهید دید، ولی‌ای مسلمین! شتاب نکنید، تحمل و صبر داشته باشید، تقوا داشته باشید، فوراً در مقابل بدیهای مشرکان و اهل کتاب عکس العمل بد نشان ندهید.
شتاب زدگی در اِعمال قدرت؛ یک کار غیرمنطقی و غیرمحتاطانه است و زمینه عفو و گذشت را تباه می‌کند.

مورد دیگری که خدای رئوف دستور به عفو و گذشت داده قضیه "افک و تهمت" بود که در رابطه با همسر پیامبر (ص) پیش آمد! و عموم مسلمین اشتباه کردند حتی بعضی از مسلمین تصمیم گرفتند کمک مالی‏شان را قطع کنند، خدا در آیه ۲۲ سوره نور دستور به "عفو وگذشت" فرمود ؛ "وَ لا یأْتَلِ اولُوا الْفَضْلِ مِنْکمْ وَ السَّعَةِ... توانگران اقتصادی شما قسم نخورند که کمکشان رابه آن دسته ازخویشاوندانشان یا مهاجرین و یا مساکین و فقرا که تاکنون به آنها کمک مالی می‌کردند قطع می‌کنند، باز هم کمک بدهند ؛ "وَ لْیعْفوا وَ لْیصْفَحوا الا تُحِبّونَ انْ یغْفِرَ اللهُ لَکمْ‏" ؛ عفو کنند، بگذرند، گذشت داشته باشند، آیا دوست ندارید خدا از خودتان بگذرد؟ این آیه که نازل شد.

نمونه بارز دیگر که عفو گذشت حاکمیت رسول خدا (ص) را نمایان میکند داستان فتح مکه است که نشان داد کینه شخصی نداشته و با اینکه میدانست ابوسفیان و امثال او مسلمان واقعی نیستند و نخواهند شد، فرمان عفو عمومی آنها را صادر کرد..

محور حکمرانیِ حضرت امیر (ع) بر "عفو و گذشت"

امام علي(ع) به کارگزارن حکومتی خود چنین دستور می دهد: "سفارش مي كنم به مدارای با مردم و احترام به علما و گذشت از لغزش برادران (ديني)؛ چرا كه سرور اولين و آخرين پیامبر (ص) شما را چنين ادب آموخته و فرموده است: «گذشت كن از كسي كه به تو ظلم كرده، رابطه برقرار كن با كسي كه با تو قطع رابطه كرده و عطا كن به كسي كه از تو دريغ نموده است؛ عليك بمداراه الناس و اكرام العلماء و الصفح عن زلات الاخوان فقد ادبك سيد الاولين و الاخرين بقوله: اعف عمن ظلمك و صل من قطعك و اعط من حرمك". (اعلام الدين/۶۹)

روزی ابـوهریره نزد امام علی (ع) آمد و سخنان ناروایی دربـاره آن حـضـرت گـفـت. فـردای آن روز آمد و خواسته هایی را خدمت حضرت مطرح کـرد. حضرت علی (ع) همه آنها را برآورده ساخت. 

این کار امام بر برخی از اصحاب غیرقابل هضم آمد و موجب اعتراض شان شد. حضرت امیر (ع) فرمود: "مـن از ایـنـکه نادانی او بر علم من، گناه او بر عفوم ، و درخواست او بر بخشایشم چیره شود، شرم می کنم؛ اِنّی لاََسْتَحْیی اَنْ یَغْلِبَ جَهْلُهُ عِلْمی وَ ذَنْبُهُ عَفْوی وَ مَسْألَتُهُ جُودی (بحار؛ج۴۱ص۴۹)

ترویج "عفو سیاسی"

از نمونه‌های طرح شده و صدها نمونه دیگر که در منابع اصلی درج شده ، دعوت حکومت های دینی به "عفو وگذشت" در بخش حاکمیت سیاسی دینی است.
حاکمیت یعنی؛ "قدرت" و قدرت یعنی اِعمال سخت ترین روش های برخورد و تضییق و نهایتاً حذف کسی که هبچ اهرمی برای دفاع از خویش در برابر زورِ قلم و میله زندان و اسلحه و .. ندارد.

اینجاست که "عفوسیاسی" از مصادرقدرت یک فضلیت و بلکه یک ضروت سیاسی است. امیرالمومنین (ع) فرمود: « اگر بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن او را سپاس دست یافتن بر وی ساز . «إِذا قَدَرْتَ علَی عَدُوِّکَ، فَاجْعَلِ العَفوَ شُکراً للقُدرَةِ علیهِ.» (نهج البلاغه حکمت ۱۱)

شرح ابن میثم بحرانی در شرح این جمله حضرت امیر (ع) مینویسد : دست يافتن بر دشمن، نعمتى از طرف خداست كه سپاس بر آن، و ايمان و خضوع در برابر خدا را مى‌طلبد. و لازمه سپاس و ايمان نرم دلى و فرونشاندن آتش خشم است و به دنبال آن عفو و گذشت. به اين ترتيب گذشت را جاى سپاس قرار داده است از آنجا كه اين دو لازم و ملزوم هستند. و چون شكر واجب است، عفو و گذشت نيز لازم است.

در رابطه با ضرورت عفو و گذشت حاکمان نسبت به شهروندان و آثار آن، استاد مطهری می‌نویسد: "کسی که قدرت تحمل داشته باشد، بهتر می‌توانداداره وتربیت کند. شرط اساسی اداره افراد بشر تاب تحمل و سعه صدر است که فرمود: "آلة الرئاسة سعة الصدر". عفو و اغماض و خطابخشی از لغزشهای عملی و فکری مولود سعه صدر، و برعکس کینه توزی و تعصب و انتقام جویی و تکفیر و تفسیق مولود تنگ نظری و ضیق صدر است. اغماض و گذشت نسبت به دشمنان و عدم حقد و انتقام است.(یادداشتها، ج ‏۲، ص۸۴ و ج ‏۹، ص۱۴۱)

تنها موردِ منعِ از "عفو وگذشت"

اکثر قریب به اتفاق موارد اتهام و جرم موضع "عفو وگذشت" است. نادری از موارد است که جای عفو نیست و آن مواردی است که یک مجرم قطعی با اصرار بر ادامه اعمال مجرمانه ای باشد که بنوعی با جان مردم مواجه باشد. و یا مواردی که مسلمین در مصاف با دشمن است و کوتاه آمدن لطمه به اصل اسلام باشد.

حضرت امام علی (ع) میفرمايد: " بدی يا خوبی را به نيکی پاداش دهید و از بدی درگذرید، اما در مواردیکه عفو به دين لطمه ای نزند يا در قدرت اسلام ضعف پديد نياورد؛

جاز بالحسنه و تجاوز عن السيئه ما لم يكن تلما في الدين او وهنا في سلطان الاسلام ". (غررالحكم، ح۸۸۷۴)

سیره رسول خدا (ص) و حکمرانیِ حضرت امیر (ع) در اِعمال عفو و بخشش نسبت به مشرکین مکه وباقی مانده ازخوارج که معاند بودند، جلوی هرگونه سوء برداشت ازاین حدیث حضرت امیر (ع) را ازدست خشونت طلبان می ستاند.

هادی سروش

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان