کد خبر: ۲۸۹۳۰
تاریخ انتشار: ۲۲ دی ۱۴۰۰ - ۰۷:۱۶-12 January 2022
همه می‌دانیم که سعدی بیتی از شاهنامه را در بوستان (سرایش: ۶۵۵ ق.) تضمین کرده‌است، با وصف زیبایی از فردوسی: چه خوش گفت فردوسی پاک‌زاد/ که رحمت بر آن تربت پاک باد: «میازار موری که دانه‌کش است/ که جان دارد و جان شیرین خوش است»
این بیت در تصحیح استاد خالقی مطلق به پیروی از نسخهٔ فلورانس (تنها نسخهٔ بازمانده از شاهنامه که پیش از سرایش بوستان کتابت شده‌است) چنین آمده‌:

مکش مورکی را که روزی‌کش است
که او نیز جان دارد و جان خوش است (ویرایش نخست: ۱/۱۲۲)

استاد خالقی مطلق در مقالاتش حدس زده‌است که شکل منقول در بوستان حاصل تصرّف سعدی در بیت شاهنامه است و تکرار آن (به‌خصوص مصرع نخستش) در اغلب نسخه‌های شاهنامه نیز ناشی از تأثّر کاتبان از بوستان بوده‌است. البتّه بیت مزبور در فرائد السّلوک (تصحیح نورانی وصال: ص۱۶۶) چنین آمده‌است:

میازار موری کی دانه‌کشست
کی او نیز جان دارذ و جان خوشست

و فرائد السّلوک در ۶۱۰ هجری تألیف شده‌است و کهن‌ترین نسخهٔ آن ظاهراً مورَّخ ۶۴۱ است و نسخهٔ دیگری مورّخ ۶۸۶ هم دارد. اگرچه استاد بعدها نوشته‌است که آقای علی غلامی -که پایان‌نامهٔ دکترایش بررسی ابیات شاهنامه در سایر کتاب‌های تألیف‌شده تا پیش از ۷۰۰ ق. بوده- این نکته را به ایشان اطلاع داده، در ویرایش دوم تصحیح خود از شاهنامه (چاپ دوجلدی سخن: ۱/۷۱) نیز همان ضبط فلورانس و ویرایش نخست را حفظ کرده‌است.

از نسخه‌های پیش از ۷۵۳ ق. دو نسخهٔ لندن (۶۷۵) و سن‌ژوزف (حوالی ۷۰۰) این بیت را ندارند. مصرع نخست جز فلورانس در نسخ کاما و‌ فری‌یر (هر دو کمی بعد از ۷۰۰) و استانبول (۷۳۱) و قاهره (۷۴۱) همانند بوستان است و در نسخهٔ سن‌پترزبورگ (سابقاً لنینگراد، ۷۳۳) «مکش مورکی را کی دانه‌کش است». در مصرع دوم جز همین نسخهٔ سن‌پترزبورگ -که ضبطش همانند بوستان است- باقی نسخ کهن همه، صرف نظر از اختلافات رسم‌الخطّی، «که او نیز جان دارد و جان خوش است» دارند. 

ظاهراً این اختلاف و دست‌ بردن کاتبان در متن این بیت از آنجا ناشی شده که خواسته‌اند هر دو مصرع یا مضمون «آزار» (میازار/ جان شیرین) را در بر داشته‌باشد یا «کشتن» (مکش/ جان خوش است) را. از این رو می‌شود حدس زد که در شکل اصلی بیت این سازگاری وجود نداشته و یکی از مصرع‌ها متضمّن آزردن مور بوده‌است. ضبط غالب نسخه‌ها، و تأیید فرائد السّلوک هم نشان می‌دهد که بهتر است بپذیریم مصرع نخست فلورانس/ تصحیح استاد و مصرع دوم تضمین‌شده در بوستان گشتهٔ بعدی بوده‌است و ظاهراً ضبط درست بیت را باید چنین پنداشت:

میازار موری که دانه‌کش است
که او نیز جان دارد و جان خوش است

و گرچه قرار نیست هر ضبط اصیل‌تری استوارتر و شیواتر هم باشد، این بیت در هر دو مصرع بر شکل دست‌خورده برتری آشکاری دارد. «روزی» را هم، با وجود برتری‌اش به دلیل دشوارتر بودن و نداشتن اشباع میان واژه (برخلاف دانه)، تا همین چند روز پیش سزاوار اعتنا نمی‌دانستم، چون جز فلورانس فقط در یکی دو نسخه از اواخر قرن نهم دیده‌بودمش، ولی گویا این ضبط هم ریشه‌دارتر است و باید جدی‌تر به آن اندیشید:

در رساله‌ای موسوم به رسالهٔ چنگ، تالیف قاضی کمال‌الدّین مراغی (د. ۶۶۵ ق.)-که در نسخهٔ F. 552 دانشگاه استانبول محفوظ (۱) و میکروفیلم آن به شمارهٔ ۲۴۲ در کتاب‌خانۀ مرکزی دانشگاه تهران دست‌یاب است- این بیت چنین تضمین شده‌است (۲):

میازار موری کی روزی‌کش است
کی او نیز جان دارد و جان خوش است

این کهن‌ترین ضبط مصرع نخست با «روزی» است (۳) و‌‌ اگرچه تقریباً تکلیف باقی بیت را یکسره می‌کند، پرسش «دانه یا روزی» را نیز از نو طرح می‌کند که امیدوارم در آینده بتوان به آن پاسخی قطعی‌تر داد. 

علی شاپوران


۱- مصحّح رساله این نسخه را چند بار معاصر مؤلف و از قرن هفتم خوانده‌است. به گمان من نسخه باید از ۷۰۰ موخّرتر باشد و تاریخی حوالی ۷۳۰ برای آن محتمل‌تر است.
۲- نک. رسالهٔ چنگ، تصحیح محمود طیار مراغی، کیهان اندیشه ۷۶، ۱۴۸-۱۵۹ (۱۳۷۶): ۱۵۸. متأسفانه دست‌کم در تصویر من از نسخهٔ استانبول شمارهٔ برگ و صفحه دیده نمی‌شود.
۳- جالب است که نسخهٔ دیگری از این رساله در نیمهٔ نخست قرن نهم کتابت شده که در آن مصرع نخست همانند بوستان آمده‌است.



کانال فن ادبیات
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
در جنگ روسیه علیه اوکراین کدام پیروز خواهد شد؟
روسیه
اوکراین
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان