کد خبر: ۲۸۷۰۴
تاریخ انتشار: ۰۵ دی ۱۴۰۰ - ۱۳:۲۴-26 December 2021
تیمسار سپهبد ایرج محوی از شخصیتهای شاخص خاندان عباس‌میرزا محوی (از خاندانهای مشهور قاجاری) و از نظامیان نامدار و برجستۀ عصر پهلوی بود و با محمدرضاشاه پهلوی (از سوی مادر شاه مشهور به "ملکۀ مادر") نسبت خویشاوندی داشت. ایرج محوی همچنین چهارمین فرماندۀ گارد جاویدان بود.
[از سپهبد محوی شرح حال دقیق و کاملی در منابع موجود و از جمله در فضای مجازی یافت نمی‌شود و بسیاری از مطالبی که در این منابع به او نسبت داده شده، نادرست می‌باشند. بمناسبت سالگرد درگذشت او (دی‌ماه ۱۳۵۴) فرازهایی از زندگینامۀ او که برای کتاب آرمیدگان در ظهیرالدوله تدوین کرده‌ام را، بحضور دنبال‌کنندگان محترم گروه "خفتگان ظهیرالدوله"  تقدیم می‌کنم]

زندگینامه

تولد او و معرفی خانواده‌اش

ایرج محوی در روز ۲ بهمن ماه سال ۱۲۸۵ خورشیدی در شهر تهران بدنیا آمد . پدرش عباس میرزا محوی از رجال برجستۀ عهد قاجار بود. از همین خاندان رجال برجسته ای چون "ابتهاج السلطان محوی" را می شناسیم که در اواخر عصر قاجاریه و اوایل عصر پهلوی، مقامات مهمی را احراز نمود .

در وجه تسمیۀ این خاندان و علت این که این خانواده کلمۀ "محوی" را بعنوان نام خانوادگی خویش انتخاب کردند، گفته شده از آنجا که اجباری شدن نام خانوادگی در ایران مُصادف با زمان خلع قاجاریه از سلطنت بود، برخی از بزرگان این خاندان همچون ابتهاج السلطان، که از نزدیکان دربار قاجاریه محسوب می‌شدند و ضمن مثبت ارزیابی کردن دوران حکومت قاجاریه در ایران از به پایان رسیدن دوران سلطنت قاجارها به شدّت ناراحت بودند.

نخست نام فامیلی "هیچ" را برای خود برگزیدند و مراد و منظورشان این بود که با خلع احمدشاه قاجار از سلطنت، این خانواده (خاندان ابتهاج السلطان) دیگر برای همیشه "هیچ و پوچ" شده است! البته مأموران ثبت احوال از پذیرفتن چنین نام فامیلی و ثبت آن در سجل (شناسنامه) اعضای این خانواده خودداری نمودند و از این روی سرانجام این خانواده بجای "هیچ" کلمۀ "محوی" را بعنوان نام خانوادگی خود برگزیدند تا باز هم بر محو و ناپدید شدن هستی و ارج و عزّت خویش با رفتن قاجارها تأکید کنند. هرچند که تحولات بعدی نشان داد که با رفتن قاجاریه خاندان محوی نه فقط از صفحۀ روزگار محو نشدند، بلکه به قول دکتر عاقلی، در عصر پهلوی به جاه و مقام و عزت و اعتبار بیشتر هم رسیدند! 

تحصیلات و شروع به خدمت نظامی

ایرج محوی تحصیلات مقدماتی و متوسطه خود را در زادگاهش طی نمود و سپس جهت انجام تحصیلات نظامی، وارد مدرسه نظام گردید. وی در سال ۱۳۰۸ و در سن ۲۶ سالگی با درجه ستواندومی از مدرسه نظام فارغ‌التحصیل گردیده و افسر ارتش رضاشاهی شد. وی با همین درجه خدمت نظامی خود را آغاز نمود و طیّ سالهای نخست خدمتش در یگانهای نظامی مختلف خدمت نمود.

حضور در قضایای مربوط با کشف یا رفع حجاب در خراسان

گرچه ایرج محوی بیشتر مراحل خدمتی خود را (شاید به پشتوانۀ انتساب خانوادگیش به پادشاه) در تهران گذرانید، اما ظاهراً و بنا به نوشته برخی وبسایتهای داخلی، مدتی هم در مشهد مقدس خدمت می‌کرد و گفته می‌شود که وی در این دوران با درجه سروانی فرمانده گروهی از نظامیان بود که در قضایای مربوط به کشف حجاب و در مسجد گوهرشاد با اقشاری از مردم معترض درگیر شدند و حتی به روی آنان گلوله گشودند. 

البته بدلایلی که در ادامه برخواهم شمرد در صحت این گزارش منابع و وبسایتهای داخلی تردیدهایی وجود دارد. ضم این که در قضایای مربوط به واقعه مسجد گوهرشاد، حداقل دو نفر دیگر از آرمیدگان در آرامگاه ظهیرالدوله یعنی زنده‌یادان: فتح‌الله پاکروان (استاندار وقت خراسان) و نیز دکتر احیاءالدوله شیخ (شهردار وقت مشهد) دخیل بوده‌اند و از اصلی‌ترین شخصیتهای مرتبط با این واقعه محسوب می‌شده‌اند اما در شرح مربوط به این واقعه در سرگذشت هردوی آنان، مطلب یا نکته‌ای که بر دخالت سروان محوی در این واقعه اشاره داشته باشد، نیافته‌ام.

مناصب نظامی دیگر و پیوستن به جمع محافظین شاه

ایرج محوی در سال ۱۳۱۹ خورشیدی و با درجه سرگردی فرمانده هنگ پهلوی در لشگر اول تهران بود. همچنین در سال ۱۳۲۰ خورشیدی و مدتی پس از خروج رضاشاه از ایران و به سلطنت رسیدن محمدرضاشاه،  حفاظت کاخ های شاه به او سپرده شد. منصبی که با توجه به نسبت نزدیک خانوادگی وی با شاه تا چند سال در آن باقی ماند (خواهم گفت که همسر سپهبد محوی دختر خاله شاه بود)


ایرج محوی در سال ۱۳۲۳ خورشیدی به درجۀ سرهنگی و در سال ۱۳۳۰ به درجۀ سرتیپی نائل گردید. وی برای مدتی فرمانده لشگر رضائیه و زمانی هم فرمانده لشگر اهواز بود. در مرداد ماه سال ۱۳۳۲ و پس از وقایع ۲۸ مرداد، وی به ریاست کارگزینی ارتش که در آن زمان پُست مهمی محسوب می شد، منصوب گردید.

انتصاب به فرماندهی گارد جاویدان

در سال ۱۳۴۰ خورشیدی، ایرج محوی به درجه سپهبدی دست یافت و بعنوان چهارمین فرمانده گارد جاویدان معرفی گردید. قبل از او، ارتشبد جعفر شفقت، ارتشبد عباس قره‌باغی و سرلشگر ضرغام، هریک برای مدتی فرماندهی گارد جاویدان را عهده‌دار بودند. بعد از سپهبد محوی نیز، ارتشبد نعمت الله نصیری، سرلشگر علی نشاط (آرمیده در آرامگاه ظهیرالدوله) و سپهبد عبدالعلی بدره‌ای به فرماندهی گارد جاویدان رسیدند.

سالهای پایانی عمر او

سپهبد محوی پس از بازنشستگی به ریاست اداره حفاظت شرکت ملی نفت منصوب شد. در گزارشات برخی سایتهای حکومتی درباره زنده‌یاد سپهبد محوی (که در بالا بدان اشاره شد) گفته شده که وی در دوران بازنشستگی از سناتورهای انتصابی شاه، در مجلس سنا بود، اما این گزارش بیه احتمال بسیار زیاد خطاست و به نظر می‌رسد که این گزارشات سپهبد ایرج محوی را با محمد مهدی محوی (ابتهاج السلطان محوی)، که در سال ۱۳۲۸ از طرف شاه سناتور انتصابی شد، اشتباه گرفته‌اند و از این جهت گزارش دیگر وبسایتهای حکومتی دربارۀ دخالت ایرج محوی در وقایع مسحد گوهرشاد نیز به احتمال زیاد نادرست است. 

همچنین زنده‌یاد دکتر باقر عاقلی در جایی از نوشته‌های خویش، به یک نوبت استانداری ایرج محوی اشاره کرده است (به ادامه توجه شود)، که این نیز به ظن قریب بیقین خطاست و حتی خود دکتر عاقلی نیز در شرح حال کوتاهی که برای زنده‌یاد ایرج محوی نوشته، اشاره‌ای به اموضوع استاندار شدن او نکرده است.

ایرج محوی سرانجام در روز ۲۹ دی ماه ۱۳۵۴ خورشیدی در تهران درگذشت و در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. گفتنی است که وبسایتهای داخلی دربارۀ نحوۀ درگذشت او نوشته‌اند:

«ايرج محوي که در درجه سرواني فرمانده گروهي از نظاميان بود كه مسجد گوهرشاد را به گلوله بستند و دستمزد او پس از بازنشستگي سناتور انتصابي شاه رضا در مجلس بود، بعد از پيروزي انقلاب تيرباران شد»

گزارشی که طبق معمول بازهم اشتباه است و در میان نظامیان تیرباران شده پس از انقلاب ۵۷ نامی از سپهبد ایرج محوی به چشم نمی‌خورد و اساسن همانطورکه ذکر شد تاریخ درگذشت او در دی ماه ۱۳۵۴ یعنی بیشتر از سه سال قبل از انقلاب بوده است.
اما بر سنگ مقبره زنده‌یاد سپهبد محوی واقع در آرامگاه ظهیرالدوله (قطعۀ A، ردیف ۹، شمارۀ ۱۳) این مندرجات دیده می‌شود:

«سپهبد ایرج محوی، فرزند عباس میرزا، آغاز زندگی: ۲ بهمن ۱۲۸۵، پیوستن به جاودانگی: ۲۹ دی ۱۳۵۴»

 زنده‌یاد اسدالله علم در یادداشتهای خود به درگذشت سپهبد محوی و مراسم تشییع او اشاراتی دارد و از جمله در یادداشت خود در مورخه جمعه ۳ بهمن ماه ۱۳۵۴ نوشته است:

«صبح برای تشییع‌جنازه سپهبد [ایرج] محوی (شوهر همشیره‌زاده ملکه پهلوی) به مسجد سپهسالار رفتم و از آن‌جا به فرح‌آباد سواری رفتم. هوا واقعا بهشتی بود. دیروز بارندگی و امروز آفتاب صاف و داغ. در این تاریخ هوا مثل اواخر اسفند است. من نمی‌دانم این تئوری که گفته می‌شد اگر تابستان داغ بگذرد زمستان سختی در پیش است کجایش درست بود. امسلا تابستان نزدیک شش هفته در تهران حرارت در حدود ۴۰-۴۲ و حتی ۴۴ رسید که به کلی بی‌سابقه بود. زمستان هم که به این صورت می‌گذرد»

نکاتی دیگر دربارۀ سپهبد محوی

زنده‌یاد دکتر باقر عاقلی، سپهبد ایرج محوی را جزو افسران نیرومند و جدی و مغرور ارتش شاه محسوب کرده و در مورد او می‌نویسد: 

«رویه شاه در بیست سال آخر سلطنتش در برابر افسرانی که نیرومند و مغرور و جدی بودند، بدین صورت بود که پس از برکنار کردن آنها از ارتش، یک شغل سیاسی موقت در داخل یا خارج برای مدت کوتاهی به آنها واگذار می‌کرد و پس از اتمام آن مأموریت، برای همیشه آنها را به بایگانی راکد می‌سپرد. نمونه‌های زیادی وجود دارد: مانند سرلشکر پاکروان که به سفارت فرانسه رفت، سپهبد مالک به مأموریت در آلمان اعزام شد، سپهبد محوی ، سپهبد نصراللهی، سرلشکر مقبلی، سپهبد اسکندر آزموده که از جمله افراد خارج شده از ارتش بودند....»

وی در جای دیگر این مطلب را به گونه دیگری نوشته است:

«رویه محمدرضا پهلوی در مورد نظامیانی که بازنشسته می شدند و از آنها رضایت داشت یک شغل سیاسی به آنها در داخل یا خارج کشور می داد. ارتشبد هدایت مدت کوتاهی سناتور شد. ارتشبد فریدون جم سپهبد اسماعیل ریاحی سپهبد مظفر مالک سرلشگر پاکروان به سفارت رفتند و عده ای هم مانند نصراللهی و سپهبد محوی یک نوبت به استانداری رسیدند»

[توضیح نویسنده (ملک محمد): نوشتم که استانداری سپهبد نحوی را در منبع دیگری جز همین نوشته عاقلی نیافته‌ام] 

نسبت خانوادگی او با محمدرضاشاه پهلوی

سپهبد ایرج محوی در جوانی خویش با دختر دوم "اجلال‌الدوله دادستان" ازدواج کرد. اجلال‌الدوله دادستان (که به بهانۀ آرمیدن برخی از نزدیکانش در ظهیرالدوله، ذیل مقالات مربوط به دادستان های ظهیر، بیشتر دربارۀ او صحبت کردم)، خود داماد "میرپنج تیمورخان آیرملو" (پدر تاج الملوک معروف به ملکه مادر، یعنی پدر زن رضاشاه) بود و همسرش خاله محمدرضاشاه به حساب می‌آمد و از این جهت باید گفت که سپهبد محوی شوهر دخترخاله محمدرضاشاه (یا بقول زنده‌یاد اسدالله علم: شوهر همشیره‌زادۀ علیاحضرت ملکۀ مادر) بوده است.

باید توضیح دهم که میرپنج تیمورخان آیرملو که پدربزرگ مادری محمدرضاشاه بشمار می‌رفت، نام خانوادگی تیموری را برای خود انتخاب کرد (تیمورخان تیموری). وی، شش دختر و سه پسر داشت. پسرهای او به جز یکی که تا همین اواخر حیات داشت و به معاونت شهرداری اصفهان رسید، به شهرت چندانی نرسیدند. 

اما دختر اول میرپنج تیمور خان آیرملو (چنانکه ذکر شد) به زوجیت اجلال‌الدوله دادستان درآمد، دختر دوم که همان تاج الملوک، معروف به ملکه مادر باشد، همسر رضاخان پهلوی (رضاشاه بعدی) شد. دختر سوم وی، زن "نصرالله مین‌باشیان" و دختر چهارم همسر پسر سرلشگر آیرُم گردید.

اما دختر اول که گفتم همسر اجلال الدوله دادستان شد، برای اجلال الدوله یک پسر و چهار دختر آورد. پسر او، اکبر ادستان بود که در ارتش به درجۀ سرتیپی هم رسید (سرتیپ اکبر دادستان) و او همان کسی است که به نامش سنگ قبری در ظهیرالدوله موجود است و پسرش شهریار دادستان هم در همین گورستان دفن است. اما چهار دختر او به ترتیب همسر سرلشگر فرهاد دادستان (ظاهراً پسرعمویش)، سپهبد ایرج محوی، سپهبد سیف‌الله ضرغامی و سرتیپ زین العابدین بوذرجمهری شدند. باجناق های سپهبد محوی یعنی شوهران سه دختر دیگر اجلال الدوله همگی از امرای نظامی بودند که هریک از آنها (بویژه فرهاد دادستان) در تاریخ معاصر ایران بدلایلی شهرت دارند.

البته درباره ایرج محوی و بطورکلی فامیلی محوی این توضیح نیز ضروریست، که به جز نسبت شرح داده شده، ارتباطات نسبی و سببی و خویشاوندیهای دیگری نیز با خاندان سلطنتی داشتند و از جمله "سهراب محوی" گویا نسبتی نزدیک با خانوادۀ شهبانو "فرح دیبا" (همسر محمدرضا شاه معروف به شهبانو فرح) داشت.

گفتنی است که باتوجه به آگهی‌های صفحات ترحیم مطبوعات در زمان درگذشت سپهبد ایرج محوی، وی و خاندان محوی با خانواده‌هایی چون: معتضدی، قهرمانی، هنگ آفرین، جلالی، والا، حمیدی، دادستان، بهزادی، نهجیری، دنبلی، کساری و... خویشاوندند. خانواده‌هایی که اغلب یک یا چند نماینده در میان آرمیدگان در آرامگاه ظهیرالدوله دارند.

نظرات بینندگان
انتشار یافته: ۱
غیر قابل انتشار: ۰
سالار
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۱:۱۲ - ۱۴۰۰/۱۱/۱۰
0
0
سپهبد ایرج محوی در یک دوره استاندار کرمانشاه بودند و این مسأله واقعیت دارد
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
در جنگ روسیه علیه اوکراین کدام پیروز خواهد شد؟
روسیه
اوکراین
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان