کد خبر: ۲۸۴۱۱
تاریخ انتشار: ۱۱ آذر ۱۴۰۰ - ۱۸:۵۴-02 December 2021
خلیفه عباسى از امام کاظم(ع) پرسید: آیا شراب در قرآن حرام شده است؟ مردم می‌گویند نهى شده اما حرام نشده است.
به نقل از خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا، شراب یکی از نوشیدنی‌های زیان‌باری است که در قرآن از آن با عنوان «خمر» یاد شده  است. در واقع شراب به تعبیر مصطلح امروزی که زیان‌های آن از جهت پزشکی برای همگان محرز است، در سه جای قرآن یافت می‌شود که شامل آیات۲۱۹ بقره و ۹۰ و ۹۱ مائده است. در آیه۲۱۹ بقره از شراب با تعبیر «گناه کبیر؛ إِثْمٌ کَبیر» یاده شده است. خداوند در آیه۹۰ سوره مائده آن را نجاستی حاصل عمل شیطان «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطان» و در آیه۹۱ نیز به عنوان ابزار شیطان برای گسترش دشمنی و کینه « یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ» معرفی کرده است.

همان طور که اشاره شد، علوم پزشکی و اجتماعی جدید، بخشی از فلسفه تحریم شراب توسط دین مبین اسلام را کشف کرده است. کمبود خواب، چاقی، بیماری‌های قلبی، بیماری کبدی، تنها قسمتی از آثار زیان‌بار شراب بر جسم انسان است. همچنین پرواضح است که شراب آثار زیانبار اجتماعی هم دارد. همچنان که روزانه از اخبار یا به صورت عینی شاهدیم فرد یا افرادی به واسطه مصرف مشروبات الکلی دست به جنایت‌های خورد و خشن می‌زنند و موجبات نا امنی جامعه را فراهم می‌آورند. این مطلب، همان اشاره‌ای است که خداوند در آیات۹۰ و ۹۱ سوره مائده دارد.

با این وجود هستند افرادی که به دنبال حقیقت حرمت شراب در آیین مقدس اسلام به ویژه در آیات قرآنند. شاید در وهله اول بتوان با استناد به سه آیه فوق به یک پاسخ کلی دست یافت، اما برای استدلال قوی‌تر، از بیانات امام کاظم(ع) در این باره استفاده می‌کنیم. مهدی، خلیفه عباسی شخصی بود که همین سؤال را از امام کاظم(ع)‌ پرسید که در ادامه همین متن، داستان آن را می‌خوانید.

«على بن یقطین گفت: مهدى، خلیفه عباسى از امام کاظم(ع) پرسید: آیا شراب در قرآن حرام شده است؟ مردم می‌گویند نهى شده اما حرام نشده است. امام فرمود: شراب در کتاب خدا حرام است. مهدى عباسی پرسید در کدام آیه حرام شده؟

امام کاظم(ع) فرمود: این آیه: «إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِ ... ‏؛ بگو : پروردگارم فقط کارهاى زشت را چه آشکارش باشد و چه پنهانش و گناه «اثم» و تعدى ناحق را حرام کرده است‏».

اما منظور قرآن از کارهاى زشتِ ظاهر (ما ظَهَرَ مِنْها) عبارت است از زناى آشکارا که پرچم نصب کنند چنانچه زنهاى بدکاره در جاهلیت پرچم می‌زدند. منظور از کارهاى ناشایست باطنى (وَ ما بَطَنَ)، ازدواج با زن پدر است، زیرا قبل از بعثت پیغمبر وقتى شخصى مى‏‌مرد و زن از او باقى می‌ماند، پسرش با او ازدواج می‌کرد اگر آن زن مادر خودش نبود؛ خداوند این کار را حرام کرد.

اما الْإِثْمَ (گناه) که در این آیه نام برده شده، همان شراب است که خداوند در آیه دیگر می‌فرماید:«یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ‏؛ از تو راجع به شراب و قمار می‌پرسند، بگو در این دو، گناه (اثم) بزرگى است براى مردم نیز منفعتى هم دارد.» (۲۱۹ بقره)‌. اثم و گناه در قرآن همان شراب و قمار است که گناه آن دو، بزرگ است چنانچه خداوند فرموده است.»

مهدى عباسی رو به على بن یقطین کرده گفت: این فتوا مخصوص بنى هاشم است.

نکته قابل ذکر آن است که در انتهای آیه فرموده منافعی هم برای مردم دارد. اما کاملاً از لحن آیه برتری و بزرگی ضرر و گناه آن بر منفعت آن غلبه دارد و در این شرایط عقل ایجاب می‌کند انسان از مسائلی که ضرر آن‌ها بر نفع آن غلبه دارد،‌ پرهیز کند همچنان که خداوند در بخشی از آیه۲۱۹ بقره به همین موضوع اشاره می‌کند و می‌فرماید «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فیهِما إِثْمٌ کَبیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما ...؛ درباره شراب و قمار از تو می‌پرسند. بگو: در آن دو مطلب هم گناهى بزرگ و هم سودهایى براى مردم است در حالی که گناه هر دو از سودشان بیشتر است». /تسنیم


دلیل نجاست و حرمت شراب چیست؟

علاوه بر آیات و روایات متعددی که در مورد حرمت و نجاست شراب وجود دارد؛ فقها به عقل و اجماع نیز استناد کرده اند. این دلایل به صورت مختصر مورد بررسی قرار می گیرد.الف) آیات؛ در مورد حرام بودن و نجاست شراب، آیات متعددی در قران مجید آمده است که به صریح ترین آن اشاره می شود:

۱. «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون ؛ (مائده/۹۱) اى کسانى که ایمان آورده اید! شراب و قمار و بت ها و ازلام [نوعى بخت آزمایى ]، پلید و از عمل شیطان است، از آنها دورى کنید تا رستگار شوید!.». مطابق این آیه، شراب، رجس است و رجس یعنی نجاست و کثافت و به معنی صفتی است که موجب تنفر و دوری طبع انسان از او می شود و هم چنین رجس یک عمل شیطانی است که منجر به تباهی و گمراهی انسان خواهد شد. پس رجس به معنای کثافت و نجاست است اعم از ظاهری و معنوی.

۲. « إِنَّما یُریدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُون (مائده/۹۱)؛ شیطان مى خواهد به وسیله شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند، و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا (با این همه زیان و فساد، و با این نهى اکید،) خوددارى خواهید کرد؟». 

۳. «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فیهِما إِثْمٌ کَبیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما؛(بقره/۲۱۹) در باره شراب و قمار از تو سؤال مى کنند، بگو: «در آن ها گناه و زیان بزرگى است و منافعى (از نظر مادى) براى مردم در بردارد (ولى) گناه آن ها از نفعشان بیشتر است.». 

ب) روایات، درمنابع روایی شیعه و سنی روایات زیادی بر حرام و نجس بودن شراب وارد شده است که به برخی از روایات اشاره می گردد.

۱. از حضرت امام جعفر صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: «شراب ریشه بدی ها و منشأ گناهان است و کسى که شراب مى خورد، عقل خود را از دست مى دهد و در آن موقع خدا را نمى شناسد و از هیچ گناهى باک ندارد و احترام هیچ کس را نگه نمى دارد و حقّ خویشان نزدیک را رعایت نمى کند و از زشتی هاى آشکار رو نمى گرداند و روح ایمان و خدا شناسى از بدن او بیرون مى رود و روح ناقص خبیثى که از رحمت خدا دور است در او مى ماند و خدا و فرشتگان و پیغمبران و مؤمنان، او را لعنت مى کنند و تا چهل روز نماز او قبول نمى شود و روز قیامت روى او سیاه است و زبان از دهانش بیرون مى آید و آب دهان او به سینه اش مى ریزد و فریاد تشنگى او بلند است.» 

۲. در مجامع شیعه و سنّى، این حدیث معروف است که پیامبر اکرم (ص) ده گروه را لعنت کرده است که به گونه مستقیم یا غیر مستقیم در شراب سازى دخالت دارند: « الکلینى باسناده عن جابر عن ابى جعفر (ع): قال، لعن رسول اللّه (ص) فى الخمر عشرة غارسها، حارسها و عاصرها و شاربها و ساقیها و حاملها و المحمولة الیه و بایعها و مشتریها و اکل ثمنها؛ (الکافی (ط - الإسلامیة)، ج ۶، ص: ۴۳۰) 

پیامبر (ص) در خمر ده دسته را که شامل افراد زیر هستند لعنت فرمودند؛ غرس کننده‌ى درخت انگور، حرس کننده‌ى آن، آب‌ گیرنده، نوشنده، ساقى و حامل شراب و کسى که شراب به او حمل مى‌شود، فروشنده، مشترى و کسى که ثمن حاصل از فروش خمر را مى‌خورد.». 

۳. مذمت شراب خواری

در اسلام هیچ گناهى تا این حد مذمت و مورد نکوهش قرار نگرفته است. پیامبر گرامی اسلام فرمودند:« أوّل ما نهانی عنه ربّی بعد عبادة الأوثان شرب الخمر و ملاحاة الرّجال؛(وسائل الشیعة، ج ۲۵، ص: ۳۰۵) پس از بت پرستى نخستین چیزى که خدایم مرا از آن نهى کرد شراب خوارى و بدگوئى مردان به یکدیگر است.». 

«إیّاکم و الخمر فإنّ خطیئتها تفرّع الخطایا کما أنّ شجرتها تفرّع الشّجر؛ از شراب بپرهیزید که از گناه آن گناهان میزاید چنان که از درخت آن درختان میروید». (نهج الفصاحة، ص: ۳۵۳)

امام صادق (ع) نیز فرمود: «اگر کسى دخترش را به شراب خوار بدهد مانند این است که او را در آتش انداخته است.». زیان هاى شراب منحصر به جنبه هاى بهداشتى نیست بلکه از جنبه هاى معنوى و اجتماعى قابل توجه است. مردى از امام پنجم (ع ) علت حرام شدن شراب را سؤال مى کرد. آن حضرت این طور فرمودند:
«ان مدمن الخمر کعابد و ثن و یورثه الارتعاش، و یهدم مروءته، و تحمله على التجسر على المحارم، منسفک الدماء و رکوب الزنا، حتى لایومن اذا سکر انیثبت على حرمه، وهو لا یعقل ذلک، و الخمر لا تزید شاربها الا کل شر» (المحاسن، ج ۲، ص: ۳۳۵)

دائم الخمر مانند بت پرست است شراب برایش رعشه بدن پدید مى آورد، مردانگى و انصاف و مروتش را نابود مى کند. شراب است که شراب خوار را وادار بر جسارت بر نزدیکان و اقوام و خویشان و خون ریزى و زنا می نماید حتى از زناى با محارم ایمن نمى تواند بود او پس از مستى این کار را بى توجه انجام مى دهد و خلاصه شراب وادار کننده به هر نوع شر و اعمال ضد انسانى است.». 

دراین روایت به یک قسمت از ضررهاى شراب از نظر جنبه هاى جسمانى، اخلاقى، و اجتماعى تصریح شده است. دانشمندان تعداد امراضى را که عامل اصلى آن ها شراب و عرق است تقریبا ۱۱ نوع شمرده اند.

ج) دلیل عقلی، فقها فرموده اند خوردن هر چیزی که به جان و عقل انسان مضر باشد، حرام است. برخى از عقلاى جهان به خصوص پزشکان متعهد بر اساس موازین عقلى و علمى و بلکه مشاهدات حسى معتقدند الکلِ مسکِر انسان را از حالت عادى خارج مى سازد و براى مدت زمانى او را در مستى و بى خبرى نگه مى دارد و در این حالت هرگونه عمل خطرناک و یا شرم آورى از وى امکان صدور مى یابد.

د) اجماع، به اتفاق فقهاى شیعه و سنّى، شراب، نجس و حرمت آن محرز است.« حرام بودن خمر، اتفاقى است. همه ادیان الهى نوشیدن خمر را منع کرده‌اند؛ چرا که در شرع، به عقل اهمیت ویژه‌اى داده مى‌شود و هرچه ضد عقل باشد، اسلام با آن مخالفت دارد و خمر، مسکر است و از بین برندۀ‌عقل، پس حرام خواهد بود. اما، دربارۀ‌ نجسى، یا پاکى آن گفت و گوهایى بین فقیهان در گرفته است. مشهور بر آنند که خمر نجس است.» سید مرتضى مى‌نویسد: خمر و هر شرابى را که نوشیدن زیاد آن سکرآور باشد، نجس است. بین مسلمانان در نجس بودن خمر، اختلافى نیست. 

سید بن زهره، آیه ۹۰ سورۀ شریفه مائده را دلیل بر نجس بودن خمر و هر شراب سکرآور و فقاع مى‌داند، براساس اجماع. محقق حلّى، علامه حلّى، شهید اول و ثانى، فتوا به نجس بودن خمر داده‌اند. صاحب جواهر، قول به نجس بودن مست کننده‌هایى که در اصل روان و آبکى هستند، مانند خمر؛ مشهور و نزدیک به اجماع، بلکه خود اجماع مى‌داند. 

اکثر عالمان دینى مشروبات را حتى به نام دارو نیز تجویز نمى کنند، چرا که خداوند متعال شفایى در حرام قرار نداده است. تمام فقیهان اسلامى براى شراب خوار اجراى حد شرعى (هشتاد ضربه شلاق) را واجب نموده اند. و از شرکت در مجالس که شراب نوشیده می شود منع کرده است. /پرسمان

احکام  شرابخواری

شراب‌خواری، نوشیدن مایع مست‌کننده را گویند.[۱]در قرآن[۲] و حدیث، این عمل از گناهان کبیره شمرده شده است.[۳] در فقه اسلامی، شرابخواری حرام است. مجازات شرابخواری شلاق تعیین شده است.[۴]

مراحل تحریم شرابخواری

بنا بر نقل برخی کتب تفسیری، قرآن برای جلو گیری از شرابخواری، از روش آماده‌سازی تدریجی استفاده کرده است؛ چرا که شرابخواری، قبل از ظهور اسلام، رواج داشت و به صورت یک عادت عمومی در آمده بود.[۵] از برخی مورخان نقل شده که عشق عرب جاهلی در سه چیز خلاصه می‌شد: شعر و شراب و جنگ. حتی بعد از تحریم شراب، مسأله ممنوعیت آن برای بعضی از مسلمانان مشکل بود، تا آن‌جا که می‌گفتند هیچ حکمی بر ما سنگین‌تر از تحریم شراب نبود،[۶] مراحل تحریم شرابخوری عبارتند از:

منکَر‌ خواندن شرابخواری

مفسران آورده‌اند خداوند نخست در بعضی از سوره‌های مکی اشاراتی به زشتی شرابخواری کرد، چنان‌که در آیه ۶۷ سوره نحل آن را به عنوان یک نوشیدنی نامطلوب و نقطه مقابل غذاهای پاکیزه مطرح می‌کند.[۷]

تأکید بر غلبه زیان بر منافع

هنگامی که مسلمانان به مدینه منتقل شدند و نخستین حکومت اسلامی تشکیل شد، دومین دستور در زمینه منع شرابخواری به صورت قاطع‌تری نازل شد.[۸] آیه ۲۱۹ سوره بقره، به نفع داشتن شراب اشاره می‌کند اما ضرر آن را بیش از منافش دانسته است.[۹] بر اساس نقل منابع تاریخی، بخشی از درآمد اقتصادی مردم آن دوره از طریق شراب تأمین می‌شد.[۱۰]

تشویق به ترک شراب

به نقل از برخی مفسران پس از نزول آیه ۲۱۹ سوره بقره، قرآن کریم در آیه ۴۳ سوره نساء، کم‌کم به احکامی درباره شرب خمر اشاره می‌کند و مسلمانان را به پرهیز و نیاشامیدن آن تشویق می‌کند؛ خصوصا در هنگام نماز. همچنین بعضی مفسران در تفسیر این آیه می‌گویند: آیه بر جواز شرب خمر در غیر نماز دلالت نمی‌کند بلکه تنها درباره مستی در حال نماز سخن گفته و در مورد غیر نماز سکوت اختیار کرده تا مرحله نهایی حکم شرب خمر برسد.[۱۱]

تحریم کامل شرب خمر

علامه طباطبایی در المیزان نقل می‌کند آخرین آیه‌ای که در قرآن برای تحریم نوشیدن شراب نازل شد، آیه ۹۰ سوره مائده است.[۱۲] آورده‌اند در این آیه، خداوند شراب را به طور کامل و قطعی تحریم کرد. مفسران می‌گویند اینکه خداوند شراب را در کنار بت‌ها قرار داده و آن را پلید و از رفتارهای شیطانی دانسته است نشان از حساسیت ویژه به تحریم شراب بوده[۱۳] و همچنین به روایات استناد کرده‌اند که شرابخوار مانند عبادت‌کننده بت است.[۱۴]

فلسفه تحریم

برای حرمت شراب­خواری روایات متعددی وارد شده است. از جمله از پیامبر(ص) روایتی را نقل می‌کنند که ایشان ده گروه را که مرتبط با شراب و شرابخواری هستند را لعن می‌کند.[۱۵] روایات، دلیل حرمت این عمل را جنبه‌های مختلفی اعم از ضررهای جسمی، مادی، معنوی و اجتماعی دانسته‌اند.[۱۶] از جمله:

دفع ضرر

از دلیل‌های تحریم شراب‌خواری که در روایات اشاره شده، دفع ضررهای آن است. از امام صادق(ع) سؤال کردند چرا خداوند شرابخواری را حرام کرده است؟ وی می‌گوید، برای دفع زیان و فسادی که در آن است.[۱۷] در روایات به مصادیقی از ضررها اشاره شده است از جمله:

نور قلب و جان او از بین می‌رود؛[۱۸]
شراب­خوار دچار رعشه بدن می‌­شود؛[۱۹]
جرأت بر انجام محرمات پیدا می‌کند؛[۲۰]
خونریز و زناکار میشود؛[۲۱]
عقل و خرد انسان از بین می‌رود؛[۲۲]
باز ماندن از یاد خدا.[۲۳]

احکام

فقه اسلامی، نوشیدن انواع مشروبات الکلی، کم یا زیاد را حرام و باعث ثبوت مجازات می‌داند؛ حتی اگر مقدار نوشیدن شراب به حدی نباشد که باعث مستی شود.[۲۴]فقها، حرمت شرابخواری را تا آن‌جا دانسته‌اند که مداواکردن با آن‌ها حتی در صورت انحصار مداوا با مشروبات، بنابر قول مشهور جایز نیست.[۲۵] برخی دیگر از احکام شرابخواری عبارت است از:

حد نوشیدن انواع مشروبات الکلی، هرچند به مقدار اندک، هشتاد تازیانه است؛[۲۶]
زمان اجرای حد، پس از رفع حالت مستی شرابخوار است؛[۲۷]
فردی که دو بار شراب نوشیده و هر مرتبه مجازات شده، مرتبه سوم بنابر قول مشهور و مرتبه چهارم بنابر قول برخی، اعدام می‌شود؛[۲۸]
غذا خوردن از سفره‌ای که در آن شراب می‌نوشند، حرام است؛[۲۹]
نوشیدن انواع مایعات مست‌کننده، باعث فسق شخصِ شرابخوار و عدم پذیرش شهادت او در دادگاه می‌شود.[۳۰]




پانویس
۱. هاشمی‌ شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۶۳۴.
۲. سوره مائده، آیه۹۰.
۳. صدوق، ثواب الأعمال، ۱۳۸۲ش، ص۴۷۹
۴. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۵. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۶. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۷. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۸. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۹. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۱۰. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۰.
۱۱. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۹۶.
۱۲. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۲۰.
۱۳. مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۷۲.
۱۴. عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۶۶.
۱۵. ابن بابویه، ثواب الأعمال، ۱۳۸۲ش، ص۴۷۹.
۱۶. ابن بابویه،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۱۷. صدوق،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۱۸. صدوق،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۱۹. صدوق،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۲۰. صدوق،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۲۱. صدوق،‌ علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۶، باب۲۲۴، ح۲.
۲۲. شریف رضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۵۱۲.
۲۳. سورۀ مائده، آیه۹۱.
۲۴. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۲۵. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۲۶. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۲۷. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۲۸. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۲۹. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.
۳۰. هاشمی‌شاهرودی، فرهنگ فقه،‌ ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۴۹۳.

ویکی شیعه


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان