کد خبر: ۲۸۳۷۸
تاریخ انتشار: ۰۸ آذر ۱۴۰۰ - ۱۴:۲۷-29 November 2021
دربارهٔ بیتی از خاقانی
خاقانی در زمرهٔ خراسانیّاتِ خویش، قصیده‌ای بلندبالا دارد با این مطلع: رهرو ام مقصدِ امکان به خراسان یابم/ تشنه‌ام مشربِ احسان به خراسان یابم
قصیده‌ای که در آن ضمنِ ستایشِ از خراسان، امام محمد بنِ یحیی را نیز مدح گفته. او هم‌چنین در ابیاتی از این قصیده (سروده در سال ۵۸۰) به بی‌اعتقادی‌اش به احتمالِ وقوعِ «خسف»ِ سالِ ۵۸۲ نیز اشاره‌می‌کند. و ماجرا چنین بوده: برپایهٔ پیش‌بینیِ برخی از اختربینان، قراربوده دو سالِ بعد باد و طوفانی مهیب روی‌دهد و جهان زیر و زبر شود. ماجرای این فتنهٔ آخرالزمانی در شعرِ بسیاری از شاعران سدهٔ ششم منعکس است. خاقانی چنین سروده:

تا کی از خادمی و خازنی احکامِ خطا
که‌این خطا را خطِ بطلان به خراسان یابم
چند گویی که دو سالِ دگر است آفتِ خَسف
دفع را رحمتِ رحمان به هراسان یابم

تا آن‌جا که:
نکنم باور که ‌احکامِ خراسان است این
گرچه صد هرمس و لقمان به خراسان یابم
حکمِ بومعشرِ مصروع نگیرم گرچه

نامش ادریسِ رصددان به خراسان یابم (دیوان، به‌تصحیح استاد ضیاء‌الدین سجادی، زوار، ۸_۲۹۷).

سخن بر سرِ ترکیبِ «بومعشرِ مصروع» است. تمامیِ پژوهش‌گران اشاره‌کرده‌اند که مراد از بومعشر در این بیت همان ابومعشرِ بلخیِ مشهور است. اما دکتر سجادی در تعلیقاتِ دیوانِ خاقانی، دربارهٔ «مصروع» خوانده‌شدنِ بومعشر توضیحی نیاورده‌است. به چند شرح و گزیده از شعرِ خاقانی که مراجعه‌کردم (ازجمله «بزمِ دیرینه عروس» دکتر معصومه معدن‌کن و «گزیدهٔ اشعارِ خاقانیِ» دکتر عباسِ ماهیار) اشاره‌ای به این نکته نشده‌است. البته استاد جلال‌الدین کزازی پس‌از توضیحی کوتاه دربارهٔ ابومعشر یادآورشدند: « از مصروع، به‌کنایهٔ ایماء شیدا و خردباخته خواسته‌شده‌است» (گزارشِ دشواری‌های خاقانی، نشر مرکز، چ هفتم، ۱۳۹۱، ص ۳۸۸).

اما جدا از تعریضی که خاقانی در این ابیات نثارِ معتقدانِ نجومِ احکامی و اختربینان کرده و آنان را دیوانه خوانده، ضمنِ سوانحِ زندگیِ ابومعشرِ بلخی نیز آورده‌اند وی دچارِ بیماریِ صرع بوده‌است. 

در تاریخ‌الحکماء قفطی چنین آمده:
«گویند ابومعشر مشهور به مُعاقرتِ خمر و مُدمِنِ شُربِ آن می‌بوده. و هرماه وقتِ امتلاء قمر، او را صرعی عارض شدی» (ترجمهٔ فارسی از قرنِ یازدهم، به‌کوششِ بهینِ دارایی، انتشاراتِ دانشگاهِ تهران، ۱۳۷۱، ص ۲۱۲). 

نکتهٔ دیگر آن‌که قفطی می‌نویسد ابومعشر با کِندی (فیلسوفِ مشهور) دشمنی‌ها داشت و «بر وی تشنیع زدی و عامه را بر وی بشورانیدی». و کندی هرچه تلاش‌می‌کرده تا او حساب و هندسه بیاموزد ( یعنی دانشمند شود) «ولیکن به کمالِ آن راه‌نیافت؛ رجوع‌کرد به علماء احکام». قفطی هم‌چنین درپایان، به سرقت‌های علمی ابومعشر نیز اشاره‌می‌کند (همان، ص ۴_۲۱۲).

این اشارات نشان‌می‌دهد ابومعشر نه‌تنها منجّم و دانشمندی بزرگ نبوده بلکه دربارهٔ اصالتِ همان ‌مایه از دانسته‌هایش در نجومِ احکامی‌ و توانایی‌هایش در پیشگویی‌ با رمل و اسطرلاب نیز اماواگرهایی درکاربوده‌است.

بیرونی نیز در آثارالباقیه غالباً به آراء ابومعشر به‌دیدهٔ انکار نگریسته‌است. جایی سخنانِ ابومعشر را با تعبیر «گمان‌کرده» نقل‌کرده که خالی از خوارداشتی نیست (ترجمهٔ علی‌اکبرِ داناسرشت، امیرکبیر، ص ۳۶)؛ جایی دیگر دلایلی آورده تا آن‌چه ابومعشر «مرتکب‌شده» را «دفع‌نماید» (ص ۴۳). بیرونی هم‌چنین انتقادهای سعید بنِ شادان را بر آراء ابومعشر (دربارهٔ تاریخِ دقیقِ طوفانِ نوح) ستوده (ص ۲۱۲). او البته گاه سخنانِ ابومعشر را بدون ارزیابیِ خاصی نقل‌می‌کند (مثلاً «تاریخِ دقیقِ ولادتِ پیامبر» ص ۵۲۹) و به‌ندرت، به صحّت و صوابِ نظرِ او نیز گواهی‌می‌دهد (ص ۵۴۷).

در کتابِ  زندگی‌نامهٔ علمیِ دانشمندانِ اسلامی نیز گرچه از ابومعشر به‌عنوانِ «برجسته‌ترین عالمِ احکامِ نجومی» یادشده، اما در ارزیابیِ نهایی، او را چنین معرفی کرده‌اند: «ولی نمی‌توانیم او را در زمرهٔ دانشمندانِ بزرگِ اسلام قلمداد کنیم» (زیرِ نظرِ چارلز کولستون گیلیسپی، ترجمهٔ احمدِ آرام و همکاران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷، ص ۲۱۲).

از مجموعِ آن‌چه آمد چنین می‌توان نتیجه‌ گرفت: خاقانی (که خود به نجوم‌دانی زبانزد است) ابومعشرِ بلخی را از‌آن‌رو «مصروع» خوانده که وی به بیماریِ صرع دچار بوده و نیز آراء اختربینانهٔ او و امثالِ او را (که بی‌شباهتی به کارِ فالگیران و رمّالان نبوده) چندان جدی نمی‌گرفته‌ و آن‌ها را به هذیان‌های آشفته‌حالان تعبیر‌می‌کرده‌است.


احمدرضا بهرامپور عمران



@azgozashtevaaknoon
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان