کد خبر: ۲۸۲۶۲
تاریخ انتشار: ۲۷ آبان ۱۴۰۰ - ۱۹:۲۵-18 November 2021
دربارهٔ هویّتِ تاریخیِ لیلی‌ و مجنون (باهمهٔ ابهام‌هایش) هم منابعیِ کهن (ازجمله «الأغانی») در اختیارِ ما است و هم پژوهشی ارجمند که ا.ا. کراچکوفسکی باعنوانِ «لیلی‌و‌مجنون» (برگردانِ دکتر کاملِ احمد‌نژاد، انتشاراتِ مازیار) منتشرکرده‌است.
به‌رغمِ آن‌که در شاهنامه به‌تفصیل از خسرو و شیرین و رفتارِ شیروی (شیرویه) با شیرین و درنهایت خودکشی دل‌گدازِِ ملکه سخن رفته، اما از فرهادِ عاشق‌پیشه‌ای که پس از شاهکارِ نظامی به نمادی در پاکبازی بدل شده، خبری نیست. و البته این بدان معنا نیست که پیش از سرایشِ خسرو و شیرین (سرورهٔ ۵۷۶ ق) از این رقیبِ قدرتمندِ خسروپرویز نشانه‌ای یا اثری در در اختیار نداشته‌ باشیم.

در کتابِ گران‌قدرِ «فرهنگِ اساطیر و داستان‌واره‌ها» اثرِ استاد محمد‌جعفرِ یاحقی، ذیلِ مدخلِ «فرهاد» آمده: «نامِ عاشقِ افسانه‌ایِ شیرین و رقیبِ خسروپرویز است که در متونِ تاریخی اشاره‌ای به وجودِ او نشده‌ است و فقط در برخی از کتاب‌های قدیم، به‌عنوانِ فرهادِ حکیم که مهندس بوده و کارِ ساختنِ بعضی نقوش در بناهای عهدِ خسروپرویز به او منسوب است، از او سخن‌ رفته‌ است. در دوره‌های بعد از نظامی، شهرتِ او چندان مسلّم‌بوده که شاخه‌هایی از قبائلِ کرد، مانندِ کلهر خود را از نژادِ او می‌دانستند» ( فرهنگِ معاصر، ۱۳۸۶، صص۳۰_۶۲۹).

اما به‌رغمِ اشارهٔ استاد یاحقی، در منابع گوناگونِ تاریخی، به عاشق‌پیشگیِ فرهاد و رقابتِ عشقی‌اش با خسرو اشاراتی (هرچند کوتاه) شده‌است. نمونه‌ را در تاریخِ بلعمی از عقوبتی که پرویز برای فرهاد تعیین کرده‌ بود (بریدنِ کوه به پاره‌هایی که صدمرد تواناییِ برداشتن‌شان را نداشتند) اشاره‌ شده‌ است ( تصحیح ملک‌الشّعراء بهار، ص ۱۰۹۱). نیز در مجمل‌التّواریخ و‌القصص (نویسندهٔ نامعلوم؛ نوشته به‌سالِ ۵۲۰) در وصفِ پادشاهیِ سی‌و‌هشت‌ سالهٔ خسروپرویز آمده« ... و شیرین که تا جهان بود کس به نیکوییِ او صورت نشان نداده‌ است، و فرهادِ سپهبد او را عاشق بوده‌است، و آن کارها کرد بر بیستون که اثرِ آن پیداست» (به‌ تصحیح ملک‌الشّعراء بهار، کلالهٔ خاور، بی‌تا، ص۷۹). 

هم‌چنین در سیاست‌نامهٔ خواجه‌نظام‌الملک (نگاشته در سدهٔ پنجم؛ حدود سال‌های ۴۷۹ تا ۴۸۴) در ذکرِ پیامدهای فرمان‌بریِ مردان از زنان، به «حدیثِ خسرو و شیرین و فرهاد» که «سَمَری معروف است» اشاره‌ شده و در ادامه آمده: «چون خسرو شیرین را دوست‌ گرفت و عنانِ هوا به‌دستِ شیرین داد، همه آن کردی که او گفتی، لاجَرَم، شیرین دلیر گشت و با چون او پادشاهی میل به فرهاد کرد» (به‌کوششِ استاد جعفرِ شعار، شرکتِ سهامیِ کتاب‌های جیبی، چ پنجم، ص۲۲۰). ترکیبِ «سمری معروف» به‌خوبی بیان‌گرِ آوازهٔ فراگیرِ این روایتِ عاشقانه، دستِ کم حدودِ یک‌سده پیش از سروده‌ شدنِ خسرو و شیرینِ نظامی است. 

و شگفت‌ آن‌که استاد یاحقی که یادآور شدند آوازهٔ این عشق پس از شاهکارِ شاعرِ گنجه فراگیر شده، خود نمونه‌هایی را از شعرِ مسعودِ سعدِ سلمان (ف: ۵۱۵) و سنایی (ف: ۵۲۵ یا ۵۳۵) شاهد‌ آورده‌اند که با توضیحاتِ ایشان در تناقض است:

نابُرده به‌لفظْ نامِ شیرین
در کوه بمانده‌ام چو فرهاد( مسعودِ سعد)

تو خسروِ روزگارِ خویشی
در بندِ تو حاسدِ تو فرهاد (مسعودِ سعد)

قوّتِ فرهاد و مُلکِ خسروت چون یار نیست
دعوی اندر زلف و خال و چهرهٔ شیرین مکن (سنایی)

«نمونه‌هایی کهن دربارهٔ عاشق‌پیشگیِ فرهاد در علی‌نامه* (۴۸۲ه‍. ق)

در مطالب پیشین با ارجاع به کتابِ ارجمندِ فرهنگِ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیاتِ فارسی (تألیفِ استاد محمد‌جعفرِ یاحقی) یادآور شدیم: 

به‌رغمِ آن‌که استاد یادآور شدند از فرهادِ عاشق‌پیشه در متونِ پیش از خسرو و شیرین یادی‌ نشده، اما در تاریخِ بلعمی، مجمل‌التّواریخ و سیاست‌نامه آشکارا از عشقِ فرهاد به شیرین سخن‌ رفته‌ است. و اینک اشاراتی در علی‌نامه، سرودهٔ بدیع که نظمِ آن در سالِ ۴۸۲ ق به‌پایان‌ رسیده‌ است:

در علی‌نامه (سرودهٔ سالِ ۴۸۲ ه‍. ق) سه‌بار به «رنج بیهودهٔ» فرهاد (در راهِ وصالِ شیرین) اشاره‌ شده‌ است. و «رنج» و «رنجوری» فرهاد، جز در خسرو و شیرین، در شعرِ فارسی، مضمونی مکرر است:

به گردِ عالم از فرهادِ رنجور
حدیثِ کوه‌ کندن گشت مشهور (خسرو و شیرین)

ازپیِ آن تا یکی گوهر پدیدآرد مگر
ننگری تا چندگونه رنج بیند کوهکن (سنایی)

همیشه‌ بادی بر تختِ ملک چون خسرو
مخالفِ تو گرفتارِ شدّتِ فرهاد (مسعودِ سعد)
(نمونه‌ها به‌ نقل‌ از اثرِ استاد یاحقی).

در علی‌نامه یک‌بار آنجایی که طلحه و زیبر در جنگِ جمل اندیشهٔ خود را دربارهٔ انتقام‌کشیدنِ از قاتلانِ خلیفهٔ سوم، با عایشه در میان می‌گذارند، در وصفِ حالِ عایشه آمده:
حمیرا ز گفتارشان شاد شد
به بیهوده‌جویی چو فرهاد شد (ص۲۲)

جایی دیگر، هنگامی که عایشه در میانِ معرکه سر از هودج بیرون‌ می‌آوَرَد و یارانش را تهییج‌می‌کند و آنان به کین‌خواهی با او سوگند یاد می‌کنند، در وصفِ حال عایشه آمده:

ز گفتارشان عایشه شاد شد
ولیکن به رنج او چو فرهاد شد (ص۶۱)

و سومین‌بار در روایتِ جنگِ صفین، از زبانِ علی (ع) در مذمّتِ سعدِ وقّاص (که در علی‌نامه بارها «سعدک» خوانده شده) آمده:

ولیکن تو از ما کنون دور باش
چو فرهاد پیوسته رنجور باش (ص۴۶۹)

هرسه بیت اشاره دارد به رنجِ‌بردنِ بی‌فرجامِ عایشه و سعدِ وقّاص در راهِ اندیشه‌ای که در سر داشتند. و این همان خیالی است است که فرهاد نیز در راهِ وصالِ شیرین درذسر می‌پرورانْد.


* علی‌نامه، سراینده متخلّص به بدیع، به‌کوششِ رضا بیات و ابوالفضلِ غلامی، نشرِ میراثِ مکتوب، ۱۳۸۹. 

احمدرضا بهرامپور عمران




@azgozashtevaaknoon
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
در جنگ روسیه علیه اوکراین کدام پیروز خواهد شد؟
روسیه
اوکراین
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان