کد خبر: ۲۷۴۲۵
تاریخ انتشار: ۰۲ مهر ۱۴۰۰ - ۰۷:۳۳-24 September 2021
در متنی نوشته بودم «از نظر او فیلم شاعرانه یک‌بار توسط کارگردان ساخته می‌شود و یک‌بار توسط بیننده.».
 در بازخوانی‌ای که با هدف ویراستاری متن بود، به جمله رسیدم. متن را در ایامی نوشته بوده‌ام که شاخک‌های روشن و دانش «درست‌نویسی» به مراتب کمتری از کمِ اکنون داشتم. نکتۀ اول این بود که چرا همیشه از «نظر»؟ واژۀ زیبای «دید» چه کم از نظر دارد که ما نمی‌بینیمش!؟ به‌ویژه آنکه در فارسی امروز مُراد از نظر به کنشی کلامی تقلیل و بار معنایی «نگاه» و سبک‌سنگین کردن جامعِ واژۀ نظر در زبان عربی از کارکرد آن در فارسی زدوده شده است. اشکال دوم مهم‌تر بود. ساخته می‌شود؟! همان بلای جانِ مجهول‌نویسی در فارسیِ ناپیراسته و کلیشه‌ای امروز. گرته‌برداری نیندیشیده‌ای که در جمله‌ها پیوسته ما را به دام واژه مبهم و شلختۀ «توسط» می‌اندازد. توسطی که به قول رضا شکراللهی ویرانگر زبان فارسی است؛ یعنی کارگردانْ فیلم خودش را «با واسطه» ساخته است؟! بسیار گفته‌اند که جز در این معنای واسطه‌گری و با وساطت، سایر آوردن‌های بی‌وجه، نادرست و مکررِ «توسط» در جمله‌های عصاقورت‌داده را دور بیندازید.

خوب! در این جمله دو تا از ویرانگرها (توسط) وجود داشت. توسطِ کارگردان که آشکار نادرست و کلیشه‌ای بود. توسطِ بیننده چه؟ چون در بافت جمله‌ام مقصود از این عبارت این است که بیننده با برداشت و بازآفرینیِ مفسرانۀ فیلم، یعنی فیلمی که کارگردان پیش‌تر ساخته است، گویی با واسطه فیلم را دوباره می‌سازد؛ پس توسطِ دوم چندان نادرست نبود. حذف توسط اولی و باقی ماندن توسطِ دومی، ضرورت آوردن «از سوی» (جایگزین محترم‌تر! توسط با حفظ ساختار جملۀ مجهول) را ایجاب می‌کرد. یعنی باید این‌گونه بازنویسی می‌کردم که: از دید او فیلم شاعرانه یک‌بار از سوی کارگردان ساخته می‌شود و یک‌بار توسطِ بیننده. 

حالا مشکل پیش‌ترِ ساختار جملۀ مجهول باقی مانده بود و یک ناهمگونی نابلیغِ تازه هم اضافه شد. حضور همزمان از سوی و توسط؟! افزون بر اینکه جمله هم روان نیست و در آهنگ موزونش اختلال افتاده است. باید به سراغ مسئله اصلی می‌رفتم و شبه‌مسئله را رها می‌کردم. مثل بسیاری بن‌بست‌های سیاسی و اجتماعی و فردی‌مان! مسئلۀ اصلی نابودی ساختار جملۀ مجهول بود. اما با نابود کردن ساختار مجهول مشکل نادرستی نگارش حل می‌شد؟ هم بله و هم خیر. با معلوم کردن ساختار جمله (ساختاری که در نگارش پیراسته و معیار فارسی همیشه رواج داشته است)، می‌شد جمله‌ای مثل این نوشت: از دید او فیلم شاعرانه را یک‌بار کارگردان می‌سازد و یک‌بار بیننده. 

جمله هم کوتاه و فصیح و هم نادرستی‌های دستوری و زبانی‌اش حل شده بود. اما هنوز یک نیمچه مشکل باقی است. گویی وزن سازندگیِ مجازی بیننده که از راه برداشت و تحلیل فیلم است، با این جمله کمی بیشتر شده بود؛ یعنی قدّ بیننده تا نزدیکی‌های قد کارگردان در ساختن فیلم بلند شده است. هزار نکتۀ باریک‌تر ز مو که می‌گویند رخ داده بود. همان ظرافت‌های نگارش که هر چه پیش‌تر می‌روی تیزتر و پیچیده‌تر می‌شود. به گفتۀ مولانا نیزه‌بازی‌ در کوه‌های تنگی که نیزه‌بازان را به تنگ می‌آورد! 

خوب، با این مشکل محتوایی چه باید کرد؟! باید قدّ بیننده کوتاه می‌شد و به زیرِ شانۀ کارگردانِ فروتن می‎‌رسید! راه‌حل در افزایش رنگِ انتساب فیلم به سازندۀ اصلی یعنی کارگردان بود؛ این پُررنگی را می‌شد از دو راه ایجاد کرد. یکی پُررنگ‌تر کردن اسم جنس بودن فیلم. البته نه با افزودن بی‌وجه و زائد «یک» در ابتدایش که خود گرته‌برداری‌ای از نوعی دیگر است (مثل یک فیلم). بلکه مثلاً با پیشوند فارسیِ زیبای «هر». نیز می‌شود فیلم را جمع بست و بر اسم جنسش تأکید کرد. فیلم‌های شاعرانه. راه دوم افزودن شناسۀ ملکی به کارگردان و بیننده بود. این‌گونه فیلم به هر دو بیشتر می‌چسبید، اما مگر نه اینکه هر خوانندۀ عاقلی می‌فهمد که فیلم در درجۀ اول برای کارگردان«ش» است و نه بیننده‌«اش»؟ همچنین می‌شد «ش» مالکیت را از بیننده برداشت که دایرۀ مالکیت فقط به کارگردان برگردد؛ اما با این پُررنگ‌تر کردن بیشترِ ملکیت مطلق، از آهنگ جمله کاسته می‌شد. مثل آهنگ جامعه! در پایان رأی دادم به راه تأمین‌کنندۀ انتساب دوگانه به کارگردان/بیننده و حفظ آهنگ جمله؛ یعنی «ش» را از بیننده(اش) حذف نکردم.

«از دید او هر فیلم شاعرانه را یک‌بار کارگردانش می‌سازد و یک‌بار بیننده‌اش.»

بهتر شد! اما چه کسی می‌داند که چه امکان‌های بازی، چه سعدی‌نویسی‌های زمانه‌پسندِ بسیاری برای بهتر و درست‌تر نوشتن هست.

هامش/ علی سلطانی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان