کد خبر: ۲۷۳۱۴
تاریخ انتشار: ۲۸ شهريور ۱۴۰۰ - ۰۲:۳۹-19 September 2021
واژه‌ مرگ‌، مانند واژه‌ زندگي‌، مفهومي‌ روشن‌ دارد؛ امّا در آن‌ سوي‌ اين مفهوم‌ روشن‌، چيزي‌ است‌ كه‌ شايد هرگز براي‌ كسي‌ درست‌ و دقيق‌ آشكارنباشد. علي‌(ع) درباره‌ اسرار مرگ‌ مي‌فرمايد:
هركس‌ از مرگ‌ بگريزد، با مرگ‌ رو به‌ رو شود؛ زيرا اجل‌ در كمين‌ جان‌ است‌ و سرانجام‌ گريزها هماغوشي‌ با آن‌ است‌. وه‌ كه‌ چه‌ روزگاراني‌ درپي‌ گشودن‌ راز مرگ‌ بودم‌؛ امّا خواست‌ خدا اين‌ بود كه‌ اين‌ اسرار  چنان‌ فاش‌ نشود. هيهات‌! چه‌ دانشي‌ سر به‌ مهر!(1)

موجودات‌ اين‌ جهان‌ خاكي‌ همه‌ رو به‌ مرگند؛ امّا در ميان‌ اين‌ پديده‌هاي فاني‌، تنها انسان‌ از اين‌ سرنوشت‌ِ محتوم‌ خبر دارد. انسان‌ در آغاز از مرگ‌ گاه‌ نيست‌ و به‌ تدريج‌ با آن‌ آشنا مي‌شود. آنچه‌ در مرحله‌ اوّل‌ توجّه‌ او راجلب‌ مي‌كند، مرگ‌ ديگران‌ است‌. امّا به‌ تدريج‌ از مرگ‌ خود نيز آگاه‌ مي‌شود. نسان‌ با آگاه‌ شدن‌ از مرگ‌، به‌ ويژه‌ مرگ‌ خود، دچار اضطراب‌ و نگراني‌ ي‌شود و پرسش‌هاي‌ اساسي‌ زير در انديشه‌اش‌ شكل‌ مي‌گيرد:

ـ مرگ‌ يعني‌ چه‌؟

ـ چرا بايد مرد؟

ـ چگونه‌ مي‌ميريم‌؟

ـ پس‌ از مرگ‌ چه‌ مي‌شود؟

ـ چه‌ كسي‌ يا كساني‌ از راز مرگ‌ آگاهند؟

ـ آيا مي‌توان‌ مرگ‌ را چاره‌جويي‌ كرد؟

ـ آيا روحي‌ هست‌ كه‌ با مرگ‌ نابود نشود؟

ـ سرگذشت‌ اين‌ روح‌ ـ اگر باشد ـ پيش‌ از پيوستن‌ به‌ جسم‌ چه‌ بوده‌ است‌؟

ـ سرنوشت‌ اين‌ روح‌، پس‌ از مرگ‌ِ جسم‌ چه‌ خواهد بود؟

بشرِ آگاه‌ از همان‌ آغاز براي‌ به‌ دست‌ آوردن‌ پاسخ‌ اين‌ پرسش‌ها تلاش‌كرده‌ است‌. پيامبران‌، فيلسوفان‌، انديشه‌ورزان‌، اوليا و عرفا و حتّي‌ افسانه‌بافان‌ و اسطوره‌پردازان‌ هر يك‌ به‌ نوعي‌ به‌ اين‌ پرسش‌ها پاسخ‌ داده‌اند؛ ولي‌ مرگ‌ همچنان‌ رازي‌ ناگشوده‌ است‌.

اين‌ نوشتار راز يادشده‌ را با اميرمؤمنان‌ علي‌ّ بن‌ ابي‌طالب‌(ع) در ميان‌ مي‌نهد و در حدّ فهم‌ و توان‌ خويش‌ از اشارات‌ آن‌ بزرگمرد مرگ‌ انديش‌ براي‌حل‌ّ اين‌ معما بهره‌ مي‌برد.

 

مرگ‌ چيست‌؟

مرگ‌ پايان‌ زندگي‌ است‌؛ اَلْمَوْت‌ُ غايَتُه‌ُ(2) دنيا با مرگ‌ پايان‌ مي‌پذيرد؛ بِالموت‌ِ تَخْتِم‌ُ الدُّنيا.(3)

اين‌ تعريف‌ در عين‌ سادگي‌، واقعي‌ترين‌ تعريف‌ مرگ‌ است‌. به‌ هر سان‌زندگي‌ دنيوي‌ با مرگ‌ به‌ پايان‌ مي‌رسد. مرگ‌ بر همه‌ مسؤوليّت‌ها، تلاش‌ها، آرزوها و هدف‌هاي‌ دنيوي‌ انسان‌ خط‌ پايان‌ مي‌كشد.

 

1. مرگ‌ و دشواري‌هاي‌ فهم‌ آن‌

امام‌ علي‌ (ع) مي‌فرمايد: مشكلات‌ مرگ‌ چنان‌ پيچيده‌ و دردناكند كه‌ به‌وصف‌ درنمي‌آيند و با خرد مردم‌ اين‌ دنيا سنجيده‌ نمي‌شوند.(4) آن‌ حضرت ‌همچنين‌ مي‌فرمايد:

فَغَيْرُ مَوْصُوف‌ٍ ما نَزَل‌َ بِهِم‌ْ؛(5) حالات‌ و عوارضي‌ كه‌ هنگام‌ مرگ‌ پديد مي‌آيد، قابل‌ وصف‌ و بيان‌ نيست‌.

اين‌ بيان‌ناپذيري‌، به‌ چندين‌ امر باز مي‌گردد:

الف‌) مرگ‌ تجربه‌اي‌ شخصي‌ است‌ كه‌ به‌ قطع‌ همه‌ ارتباط‌ها مي‌انجامد. ازاين‌ رو، صاحب‌ اين‌ تجربه‌ نمي‌تواند تجربه‌اش‌ را با ديگران‌ بازگويد.

ب‌) پديده‌ مرگ‌، چنان‌ پيچيده‌ و پر راز و رمز است‌ كه‌ اگر مردگان‌ به‌ اين‌ دنيا بازگردند و بخواهند با ما درباره‌ آن‌ سخن‌ بگويند، نخواهند توانست‌.

فَلَو كانُوا يَنْطِقون‌َ بها لَعَيُّوا بِصِفَه‌ِ ما شاهَدُوا و ما عايَنُوا.(6)

ج‌) جهان‌ باطن‌ براي‌ اهل‌ ظاهر شناختني‌ نيست‌؛ يعني‌ جهان‌ محسوس‌ و جهان‌ غيب‌ از جنس‌ هم‌ نيستند. بنابراين‌، ما تا در دنياييم‌، از آخرت‌ بي‌خبريم‌.

د) اگر قرار است‌ انسان‌ گرفتار امتحان‌ و ابتلا و فتنه‌ شود و براساس ‌تشخيص‌ و انتخاب‌ خود آزمايش‌ گردد حتماً بايد نوعي‌ ابهام‌ و پيچيدگي‌ دركار باشد و گرنه‌، همه‌ انسان‌ها يكسان‌ عمل‌ خواهند كرد؛ براي‌ مثال‌ اگر خداوند هر روز به‌ نوعي‌ بر مردم‌ ظاهر شود و همه‌ مردم‌ آشكارا قيامت‌ و زندگي‌ِ ارواح‌ و نتايج‌ اعمال‌ خود را ببينند، همه‌ يكسان‌ رفتار مي‌كنند؛ چنان‌ كه‌ در حيات‌ِ دنيوي‌، وقتي‌ هدف‌ها روشن‌ و نتيجه‌ كار معلوم‌ است‌، اغلب‌ مردم‌ رفتار يكسان‌ دارند.

از اين‌ رو، مرگ‌ در هاله‌اي‌ از راز قرار دارد؛ كسي‌ نمي‌داند چگونه‌ واردخانه‌ مي‌شود و جان‌ افراد را مي‌ستاند.

 

2. وصف‌ عرفي‌ مرگ‌

توصيف‌ عرفي‌ مرگ‌ همين‌ است‌ كه‌ آن‌ را پايان‌ زندگي‌، پايان‌ بخش‌ آمال ‌و آرزوها و عامل‌ نابودي‌ لذّت‌ها و كامجويي‌ها بدانيم‌.(7)

 نمونه‌هايي‌ از وصف ‌عرفي‌ مرگ‌ كه‌ بر زبان‌ مولاي‌ متّقيان‌ علي‌ (ع) جاري‌ شده‌ چنين‌ است‌:

شادابي‌ زندگي‌ را افسردگي‌ پيري‌ در پيش‌ است‌. دوران‌ عافيت‌ به‌ بيماري‌ و درد پايان‌ مي‌پذيرد و سرانجام‌ زندگي‌ جز مرگ‌ نيست‌؛ مرگي‌كه‌ دست‌ شما را از دنيا كوتاه‌ مي‌كند و راه‌ آخرت‌ را پيش‌ پاي‌ انسان‌ مي‌نهد. با تن‌لرزه‌ها، دردهاي‌ جانكاه‌، اندوه‌ گلوگير و نگاه‌ فريادخواه‌، از ياران‌ و خويشاوندان‌ و همسران‌ كمك‌ مي‌خواهد، امّا كاري‌ از دست‌كسي‌ برنمي‌آيد و گريه‌ سود نمي‌رساند. از افتادن‌ در تنگناي‌ گور و تنها و بي‌كس‌ در گورستان‌ ماندن‌، چاره‌اي‌ نيست‌. آن‌گاه‌ كرم‌ها، تكّه‌ پاره‌ تن ‌او را مي‌برند و پوسيدگي‌، طراوت‌ تن‌ را لگدكوب‌ مي‌كند و گذشت ‌روزگار همه‌ آثارش‌ را به‌ باد فنا و فراموشي‌ مي‌سپارد. تن‌هاي‌ نازنين ‌مي‌گندند و استخوان‌هاي‌ محكم‌ مي‌پوسند. روح‌ در زير بار سنگيني‌اعمال‌ مي‌ماند و چيزي‌ را كه‌ از غيب‌ شنيده‌ بود با چشم‌ يقين‌ مي‌بيند. امّا چه‌ سود؟ ديگر بر كارهاي‌ نيك‌ نمي‌توان‌ افزود و از لغزش‌ها نمي‌توان‌ كاست‌.(8)

در وصف‌ عرفي‌ مرگ‌، بيان‌ مولاي‌ متّقيان‌ در اوج زيبايي‌ است‌. آن‌ جا كه‌مي‌فرمايد:

مرگ‌ مهماني‌ است‌ ناخوشايند كه‌ ناخواسته‌ از يار و ديارمان‌ جدا مي‌كند.حريفي‌ است‌ كه‌ هماورد ندارد.(9)

 

3. مرگ‌ از نگاه‌ ديگر

آنچه‌ گذشت‌، وصف‌ عرفي‌ مرگ‌ و در حدّ فهم‌ عموم‌ مردم‌ است‌؛ امّا مرگ ‌همين‌ نيست‌. مرگ‌ تنها گذرگاه‌ جهان‌ غيب‌ است‌. پيامبر گرامي‌ اسلام‌ (ص)زندگي‌ دنيا را خواب‌ و مرگ‌ را بيداري‌ خوانده‌ است‌. بدين‌ سان‌، مرگ‌دريچه‌اي‌ است‌ براي‌ خروج‌ از عالم‌ خيال‌ و ورود به‌ جهان‌ حقيقت‌ و واقعيت‌:

لَو قد عايَنْتُم‌ْ ما قد عايَن‌َ مَن‌ مات‌َ مِنكُم‌ لَجَزِعْتُم‌ْ وَ وَهِلْتُم‌ و سَمِعْتُم‌ و أَطَعْتُم ‌وَلكِن‌ْ مَحْجُوب‌ٌ عَنكُم‌ ما قد عايَنُوا و قَريب‌ٌ ما يُطْرَح‌ُ الْحِجاب‌ُ.(10)

مرگ‌، ما را به‌ دنيايي‌ نو روبه‌رو مي‌كند كه‌ همه‌ عواملش‌ شگفت‌انگيز است‌. ورود به‌ اين‌ دنياي‌ نو، تنها با برافتادن‌ پرده‌اي‌ كه‌ به‌ دست‌ مرگ‌ فرو مي‌افتد، امكان‌ دارد:

اي‌ مردم‌، اين‌ حقيقت‌ را از خاتم‌ پيامبران‌ بشنويد كه‌، هركس‌ مي‌ميرد در حقيقت‌ نمرده‌ است‌ و اگر در ظاهر پوسيده‌ مي‌شود، در باطن‌ پايدار مي‌ماند و پوسيده‌ نمي‌شود.(11)

مرگ‌ ارزش‌هاي‌ راستين‌ را آشكار مي‌كند. ما، در اين‌ دنيا، خلق‌ رامي‌بينيم‌ و حق‌ را نمي‌بينيم‌؛ با مجاز آشناييم‌ و با حقيقت‌ بيگانه‌. از اين‌ رو، ارزش‌ها و ارزش‌گذاري‌هاي‌ ما براساس‌ معيارهاي‌ حيات‌ مادّي‌ و دانش‌محدود دنيوي‌ است‌. با حضور مرگ‌، عالم‌ غيب‌ نمايان‌ مي‌گردد و معيارها و بينش‌هايي‌ ديگر اساس‌ ارزش‌ها و ارزيابي‌ها مي‌شود. از اين‌ رو، انسان‌انگشت‌ پشيمان‌ مي‌گزد و از دلبستگي‌هاي‌ خود دست‌ مي‌شويد و آرزو مي‌كندكه‌ اي‌ كاش‌ در پي‌ دنيا نمي‌رفت‌:

فَهُوَ يَعَض‌ُّ يَدَه‌ُ نَدَامَه‌ً عَلي‌ مَا اَصْحَرَ لَه‌ُ عِنْدَ الْمَوْت‌ِ مِن‌ْ أَمْرِه‌ِ، وَ يَزْهَدُ فِيمَا كَان ‌َيَرْغَب‌ُ فِيه‌ِ أَيَّام‌َ عُمُره‌ِ، وَ يَتَمَنَّي‌ أَن‌َّ الَّذِي‌ كَان‌َ يَغْبِطُه‌ُ بِهَا وَ يَحْسُدُه‌ُ عَلَيْهَا قَدْحَازَهَا دُونَه‌ُ.(12)

علي‌ (ع) همچنين‌ مي‌فرمايد:

و ما بَين‌َ اَحَدِكُم‌ وَ بَين‌َ الْجَنَّه‌ِ أَوِ النّارِ اِلاَّ الْمَوت‌ُ اَن‌ْ يَنْزِل‌َ بِه‌ِ.(13)

ميان‌ انسان‌ و بهشت‌ يا دوزخ‌، جز مرگ‌ فاصله‌اي‌ نيست‌.

لطف‌ مرگ‌ در اين‌ است‌ كه‌ ما را از جهان‌ دگرگوني‌ها و ناپايداري‌ها به‌جهان‌ جاويدان‌ و ماندگار انتقال‌ مي‌دهد و براي‌ هميشه‌ در كنار دوستان‌ و اولياي‌ خداوند قرار مي‌دهد؛ البتّه‌ اگر با عمل‌ صالح‌ دنيا را ترك‌ گوييم‌. علي‌(ع) هنگام‌ دفن‌ حضرت‌ زهرا سلام‌الله‌ عليها، با روح‌ پيامبر خاتم‌ (ص) چنين‌ گفت‌:

اَمّا حُزْني‌ فَسَرْمَدٌ وَ اَمّا لَيْلي‌ فَمُسَهَّدٌ اِلي‌ اَن‌ْ يَخْتارَ اللهُ لي‌ دارَك‌َ الَّتي‌ اَنْت‌َ بِها مُقيم‌ٌ؛(14) تا روزي‌ كه‌ به‌ ديدارت‌ شتابم‌، لحظه‌اي‌ بي‌اندوه‌ به‌ سر نمي‌برم‌ و آرام‌ و قرار نمي‌گيرم.‌

فرشاد جهانبخشی
برچسب ها: مرگ ، روایت مرگ
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
آیا گشت ارشاد در اهداف خود موفق بوده است؟
بله
خیر
آخرین اخبار
چشم انداز
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان