کد خبر: ۲۷۲۶۸
تاریخ انتشار: ۲۷ شهريور ۱۴۰۰ - ۰۵:۴۵-18 September 2021
درباره‌ همسران و فرزندان ناصرالدین‌شاه قاجار تاکنون پژوهش‌هایی صورت گرفته و سعی شده همسران، فرزندان و اولاد و نتایج او را فهرست‌نویسی کنند.
باقر عاقلی در کتاب خاندان‌های حکومتگرِ ایران کوشیده زن‌های ناصرالدین‌شاه را فهرست نماید، یا ایرج افشار در کتاب چهل سال تاریخ ایران در دوره‌ پادشاهی ناصرالدین‌شاه که منقّحِ کتاب المآثر و الآثار است، سعی کرده اولادِ ناصرالدین شاه را فهرست کند، اما همه‌ این پژوهش‌ها به علت گذشت زمانی طولانی از وقایع و ثبتِ‌ پراکنده‌ این اطلاعات با کاستی‌هایی همراه است.

نسخه‌ پیشِ رو، صورت منقح و استنساخ‌شده‌ یکی از رساله‌هایی است که درباره‌ اولاد و همسرانِ ناصرالدین‌شاه نگاشته شده و به علتِ هم‌زمانیِ مولف با وقایع، بسیار نزدیک به واقع به نظر می‌رسد اما سال‌ها از نظر پنهان مانده است.

رساله‌ «شرح حال و فهرست اولاد و نوادگان و نتایج ناصرالدین شاه قاجار»، در هیچ منبع و فهرستی به صورت کامل مورد توصیف و بازبینی قرار نگرفته است و شاید بتوان تنها نامِ آن را در فهرست کتابخانه‌ سلطنتی، تألیف‌شده در زمان تصدی ریاست شیخ اسمعیل شیخ‌المشایخ امیر معزّی دزفولی به سال 1328 هـ. ق تا سال 1338 هـ. ق دانست. در این فهرست ذیل «صورت اسامی کلیه‌ کتب و اشیای کتابخانه، تحویلی جناب آقای آقا شیخ اسمعیل رئیس کتابخانه مبارکه، کتب انتقالی از انبار حوضخانه، فهرست تعیین زوجات و اولاد مرحوم ناصرالدین شاه، تألیف هدایت‌الله لسان‌الملک، قطع وزیری [26*15.3 و اندازه عطف 1.5 سانتی‌متر]، خط تحریر، کاغذ فلفل‌نمکی، جلد ابرۀ مخمل قرمز» توصیف این نسخه آورده شده است. در برخی از صفحات، به خطی غیر از کاتب و به ظّن قوی به قلم مظفّرالدّین‌شاه، مطالبی به متن نسخه اضافه شده است.

 در صفحه‌ شناسنامه‌ این رساله، عدد شماره ردیف یا همان شماره دفتر 833 همراه مهر بدری خواجه‌نوری (آتابای) که ریاست کتابخانه سلطنتی را در زمان پهلوی دوم بر عهده داشت، ملاحظه می‌شود، اما فهرست و توصیف آن در مجلدات فهرست‌های گردآوری شده وی نیامده است و از این جهت این نسخه منحصر به فرد، نخستین بار است که مورد فهرست‌نویسی و پژوهش قرار می‌گیرد.

این فهرست نوشته‌ ملک‌المورخین میرزا هدایت‌الله کاشانی لسان‌الملک سپهر، فرزند ارشد میرزا محمدتقی لسان‌الملک کاشانی و نواده‌ دختری فتحعلی‌خان صبا ملک‌الشعرای دربار فتحعلی‌شاه است.

لسان‌الملک در جوانی منشی مجلس مصلحت‌خانه‌ دولتی ناصرالدین شاه بود و در تألیف دوره‌ ناسخ‌التواریخ که شاهکار خاندان لسان‌الملک است و تألیف آن از پدر به پسر به ارث می‌رسید، با پدر همکاری می‌کرد و پس از مرگ میرزا محمدتقی، اتمام تألیف مجلدات باقیِ کتاب به عهده‌ وی گذاشته شد و به لقب پدر مخاطب گردید.

لسان‌الملک ثانی در خدمت شاهان قاجار و به‌خصوص مظفرالدین‌شاه ـ که بیشتر زندگانی خود را در زمان وی به شغل استیفا گذرانید ـ و سایر وزرا احترامی به کمال داشت. وی سرانجام در یکشنبه، بیست و هفتم شهر ربیع‌الاول 1322 هـ. ق به مرض ذات‌الریه درگذشت.

اینکه این فهرست توسط لسان‌الملک نوشته شده، ارزش اسنادی فهرست را بیشتر می‌کند، چرا که او به نوعی تاریخ‌نویس حکومتیِ دورانِ قاجار بوده است.

 نسب‌نامه‌نویسی و شجره‌‌نامه‌نویسی در ایران سابقه‌ طولانی دارد، بسیاری کسان به صحت یا جعل، خودشان را به خانواده‌های باسابقه منتسب می‌کردند یا شاهان برای رساندنِ خاندانِ خودشان به شاهانِ سابق نسب‌نامه می‌نوشتند، اما معمولاً حفظِ اولاد و اطفالِ زاده‌‌ خانواده‌ها از ثبتِ آن پشتِ قرآن فراتر نمی‌رفته و اگر اولادی نام‌بردار می‌شده، بعد به صرافت آن می‌افتاده که برای خودش نسب‌نامه بنویسد.

اینکه چه انگیزه‌ای موجبِ نوشتن چنین فهرستی برای اولاد ناصرالدین‌شاه شده را تنها می‌شود به حدس و گمان گفت. این فهرست بعد از مرگِ ناصرالدین‌شاه تنظیم شده و در وهله‌ اول فهرست میراث‌داران شاه است. شاه‌زادگانی که بخشی از خزانه را حق‌السهم خود می‌دانستند در این فهرست آورده شده‌اند. درواقع نامِ آن اولادی که شاهِ بعدی به رسمیت می‌شناخت‌شان در این فهرست آمده‌اند. لزوم نگارشِ این فهرست احتمالاً وقایعی است که بعد از مرگ فتحعلی‌شاه اتفاق افتاد و تعداد زیاد شاه‌زادگان و اولاد و نوادگان و مدعیانِ شاه‌زادگی، لشکری بزرگ درست کردند.

البته از اوایل دوره‌ قاجار، کتاب‌ها و رساله‌های متعدد و مستقلی به نگارش درآمده است که در هر یک از آن‌ها، بخش یا فصولی به توضیح و تشریح این موضوع اختصاص یافته است، اما کتاب‌های مستقل نظیر مطبوعاتی که ما درباره فرزندان فتحعلی شاه قاجار سراغ داریم، مانند تاریخ عضدی، گلشن محمود، تاریخ نامه شاه‌زادگان قاجار، تاریخچه زوجات خاقان که آن را بخشی از تاریخ عضدی می‌شمارند، تاریخ دودمان قاجار، تاریخ‌نامه خاقان و رسالۀ صاحبقران، تاریخچۀ احوالات پسرهای خاقان و تاریخ نسب‌نامه فتحعلی‌شاه قاجار، در دوره ناصری به این حجم و با این کیفیت مانندی نداشته است و به نظر می‌رسید که مورد کاوش، تحقیق و استنساخ قرار نگرفته باشد.

از طرفِ دیگر، میل به ساختنِ درختی از اولاد با برگ و میوه‌ها از فرنگ آمده بود. در شجره‌نامه‌های خاندان‌های اروپایی که به ایران می‌آمد، ملکه ویکتوریا آن وسط نشسته بود و پسران و دختران و نوه‌هایش، شاهان و ملکه‌های کشورها اروپایی بودند. این انگاره ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه را به خیالِ خویشی و همسری با شاهان اروپایی انداخته بود و از ملکه ویکتوریا به عنوان خواهر یاد می‌کردند و باقی شاهانِ اروپا را عموزاده‌ها و خاله‌زاده‌ها صدا می‌کردند. این انگاره احتمالاً در نوشتن و سیاق‌کردنِ اولاد شاه تأثیر داشته، چرا که آن‌ها را ادامه‌ شجره‌ شاهی می‌دیدند و آرزوهایی برای جهان‌گیر شدنِ آن‌ها داشته‌اند.

  ***

[متن رساله]

بسم‌الله تعالی

برحسب اشارة سراسر بشارتِ بندگان اعلی‌حضرت فلک‌رفعت، شاهنشاهِ کهکشان درگاه، پادشاه اسلام و اسلامیان‌پناه، دارای تاج و تخت و نگین فرمان‌فرماییِ هفت ‌اقلیمِ زمین، نقاوة دودمان کیان، نوباوة خاندان پیشدادیان، ملک‌الملوک عرب و عجم، مالک ممالک ترک و دیلم، منبع‌الحلم و الحیا، مجمع‌العدل و العطا، مصباح‌الصّباح و الرّواح، مفتاح‌الفلاح و النّجاح، سلطان‌السّلاطین [1] قهرمان‌الماء و الطّین، ظّل‌الله فی الارضین، المجاهد فی مناهج‌الدّین، السلطان مظفّرالدّین‌شاه قاجار، شاهنشاه تمامِ تمامِ ممالک محروسة ایران که در سایة کوکب بختش نیّرین و پایة تختش بر فرقِ فرقد‌ین باد.

 این کمین، چاکرِ دیرین، هدایت‌الله لسان‌الملک، ملک‌المورّخین را توقیع رفیع و یرلیغ بلیغ، عزّ وصول یافت که یک دو سطری، بس مختصر در ملخّص آثار و خلاصة اخبار شهریار نامدار شهید و گیتی‌مدار تاجدار سعید، ناصرالدّین‌شاه قاجار که [2] خوابگاهش پرنور و مرقدش دارالسّرور باد، به ضمیمة اسامی فرزندان گرامی و بنایر و نتایج نامیش را، ذکوراً و اناثاً، تا این دم که سال بر یک‌هزار و سیصد و شانزدهم هجری [قمری] می‌گذرد به حلیة ثبت و ضبط آرد و از این پس شرح جهانبانی شاهنشاه شهید ـ طاب‌ترابه ـ را به توفیقات سبحانی و تأییدات سلطانی، بی‌فزایش نقطه یا کاهش حرفی، سطراً به سطر و حرفاً به حرف، به جهت هر خاطر و مسرّت هر ناظر سازد [3].

ذکر مختصری از حالات شاهنشاه شهید، ناصرالدّین ‌شاه قاجار ـ نوّرالله مرقده ـ

السّلطان ناصرالدّین شاه بن محمّدشاه بن نایب‌السّلطنه عبّاس‌میرزا ابن خاقان مغفور فتحعلی‌شاه قاجار.

ولادت در شب یکشنبة ششم شهر صفرالمظفّر هزار و دویست و چهل و هفت هجری در قریة کهمویه، چهار فرسنگی شهر تبریز.

والدة ماجده، مرحومة مهد علیا، صبیة مرحوم [4] امیر محمّدقاسم‌خان بن سلیمان‌خان اعتضادالدّوله قاجار قوانلو، دخترزادة خاقان مغفور فتحعلی‌شاه قاجار است.

ولایت‌عهد[ی] سال هزار و دویست و پنجاه و یکم هجری. جلوس سلطنت در دارالسّلطنة تبریز در شب یکشنبة هجدهم شهر شوّال‌المکرّم هزار و دویست و شصت و چهار هجری و در دارالخلافة طهران، در شب شنبة بیست و دوم شهر ذیقعده‌الحرام همین سال [5].

شهادت در ظهر جمعه، هفدهم ذی‌القعده‌الحرام هزار و سیصد و سیزده هجری در بقعة مبارکة حضرت عبدالعظیم ـ علیه‌السّلام ـ.

مدّت سلطنت چهل و نه سال و چهارده روز قمری.

مدت عمر شصت و شش سال و نه ماه و یازده روز قمری.

مدفن در جنب غربی بقعة مقدّسة حضرت عبدالعظیم.

قاتل میرزا رضای کرمانی [...][2] [6].

ابناء شاهنشاه شهید

اعلی‌حضرت قدرقدرت قضاشوکت، شاهنشاه گردون‌پیشگاه، السّلطان مظفّرالدّین‌شاه قاجار ـ خلّدالله ملکه ـ.

ولادت باسعادت، روز جمعة چهاردهم شهر جمادی‌الاخری سال سعادت‌فال یک‌هزار و دویست و شصت و نه هجری در دارالخلافة طهران در سرای سلطنت.

جلوسِ با ابد مأنوس در دارالسّلطنة تبریز [7]، روز شنبة هجدهم ماه ذی‌القعده‌الحرام هزار و سیصد و سیزده هجری (1313)، و در دارالخلافة طهران در روز یکشنبه بیست و پنجم شهر ذی‌الحجّه‌الحرام همین سال ستوده‌مآل است.

والدة ماجده، مرحومة مغفورة شکوه‌السّلطنه، گرامی دختر مرحوم شعاع‌السّلطنه، فتح‌الله میرزا ابن خاقان مغفور فتحعلی‌شاه قاجار که در سال چهارم سلطنت شاهنشاه شهید به عقد دائمی در آمد و اکنون این شاهنشاه گردون‌بارگاه با خلیقت [8] نبوی و طریقت علوی و بذل قاآن و عدل نوشیروان، در مرکز خلافت، لوای سلطنت افراخته و مردم ایران را به تمامت از سویدای دل، فداییِ وجود مقدّس ساخته‌اند. خدایش از چشم بد مصون و سلطنتش را با ابد مقرون بدارد.

و سال فرمانفرمایی این شاهنشاه تاجدار در مملکت آذربایجان، هزار و دویست و هفتاد و هفت هجری بود.

ولایت‌عهد همایونی در سال هزار و دویست و هفتاد و هشت هجری بوده [9].

نواب والاظلّ‌السّلطان مسعودمیرزا، ولادتش در بیستم شهر صفرالمظّفر هزار و دویست و شصت و شش هجری است. مادر ایشان مرحومة عفّت‌السّلطنه کلثوم‌خانم.

و امروز برحسب فرمان قضاجریان شاهنشاه تاجدار، مملکت اصفهان و مضافات آن را حکمرانی نماید [10].

نواب والا نایب‌السّلطنه کامران‌میرزا امیرکبیر، ولادت در نوزدهم شهر ذی‌القعده‌الحرام هزار و دویست و هفتاد و دو هجری. مادر ایشان، منیرالسّلطنه دختر مرحوم محمّدتقی‌خان معمارباشی آذربایجانی است.

نواب والا سالار السّلطنه نصرت‌الدّین‌میرزا، ولادت در شب سه‌شنبه، چهاردهم شهر جمادی‌الاخری هزار و دویست و نود و نه هجری [11].

مادر ایشان، زینت‌السّلطنه، صبیة مرحوم سالار ابن شیخعلی میرزا ابن خاقان مغفور.

نواب والا رکن‌السّلطنه محمّدرضامیرزا، ولادت روز پنج‌شنبه شانزدهم شهر ربیع‌الثّانی هزار و سیصد و یک هجری.

مادر ایشان بدرالسّلطنه، بنت شاهرخ میرزا ابن محمّدرضا میرزا ابن خاقان مغفور[12].

نواب والا عضدالسّلطنه سلطان احمدمیرزا، ولادت شب پنج‌شنبه هجدهم شهر ذی‌القعده‌الحرام هزار و سیصد و هشت هجری.

مادر ایشانملک‌سلطان خانم، دختر شاه‌زاده محمّدحسن‌میرزا معتضدالدّوله.

نواب والا یمین‌الدّوله حسینعلی‌میرزا، ولادت ایشان ..... [در اصلِ نسخه جای خالی گذاشته شده است].

مادر ایشان مرجان خانم، فرح‌الدّولۀ ترکمانیه است [13].

ابناء مرحومین شاهنشاه شهید

مرحومسلطان محمود میرزا،مادرش گلین‌خانم صبیة احمدعلی میرزا ابن خاقان مغفور که پنج ماه قبل از سلطنت شاه شهید متولّد شد و ولایتِ عهد یافت و در یازده ماهگی درگذشت.

مرحوم سلطان محمّدمیرزا، مادرش گلین‌خانم است. بیش از نه ماه زندگی نیافت.

مرحوم سلطان معین‌الدّین میرزا [14]، مادرش تاج‌الدّوله بنت سیف‌الله میرزا ابن خاقان مغفور که نیز ولایتِ عهد در سال هزار و دویست و شصت و نه هجری یافت و در روز انعقادِ سلام و بشارتِ فتح هرات در سن شش‌سالگی در چهارم صفر هزار و دویست و هفتاد و سه هجری وفات کرد.

مرحوم سلطان محمّدمیرزا، مادرش فروغ‌السّلطنه بنت محمّدعلیخان تجریشی است و افزون از هشت روز در این جهان نماند [15].

مرحوم امیرقاسم خان امیرنظام، مادرش فروغ‌السّلطنه است، نیز مقام ولیعهدی یافت و در سن پنج‌سالگی در هجدهم ذی‌القعده‌الحرام هزار و دویست و هفتاد و چهار هجری درگذشت.

مرحوم رکن‌الدّین‌میرزا امیر توپخانه، مادرش نیز فروغ‌السّلطنه است و در سن سه‌سالگی شربت اجل نوشید.

مرحوم علاءالدّین‌میرزا [16]

مرحوم سلطان حسین‌میرزا جلال‌الدّوله، مادرش عفّت‌السّلطنه والدة نواب والا ظلّ‌السّلطان بود و در سن شانزده‌سالگی در خراسان به مرض وبا بدرود جهان گفت.

مرحوم سلطان ملکشاه، مادرش ستاره خانم دختر آقامحمّدحسن تبریزی که در مراجعت موکب همایونی از سفر اصفهان در بلدة آشتیان تولّد یافت و در هشت‌ماهگی درگذشت [17].

مرحوم محمّدتقی میرزا عین‌السّلطنه، مادرش ناهید خانم، بنت قاسم میرزا. تولّدش شب سه‌شنبه، هفتم جمادی‌الاخری هزار و سیصد و ده هجری بود [18].

اسامی بنات شاهنشاه شهید، چه آنهایی که در قید حیات‌اند و چه آنهایی که وفات یافته‌اند

نواب علیه عصمت‌الدّوله، ولادت سال هزار و دویست و هفتاد و دوم هجری است. مادر ایشان، تاج‌الدّوله است و شوهر ایشان دوست‌محمّدخان معیّرالممالک ابن دوستعلی‌خان معیّرالممالک بن حسینعلی خان معیّرالممالک بسطامی است [19].

نواب علیه افسرالدّوله، ولادت سال هزار و دویست و هفتاد و پنج هجری است. مادر ایشان گلین خانم، شوهر ایشان شاه‌زاده مؤیدالدّوله ابوالفتح میرزا ابن مرحوم سلطان مراد میرزا حسام‌السّلطنه است.

نواب علیه والیه فروغ‌السّلطنه، ولادت سال هزار و دویست و هفتاد و پنج. مادر ایشان والی‌زاده بنت خسروخان بن امان‌الله‌خان والی کردستان و شوهر ایشان[20]، مرحوم حسین‌خان اعتضادالملک ابن مرحوم میرزا محمّدخان سپهسالار قاجار دولّو بود و بعد از فوت او به حبالة نکاح شاه‌زاده عبدالعلی میرزا معتمدالدّوله ابن مرحوم حاجی فرهادمیرزا معتمدالدّوله درآمد و اکنون متعلقۀ مهدی‌قلی‌خان مجدالدّوله ابن مرحوم عیسی‌خان اعتمادالدّوله قاجار قوانلو است.

نواب علیه بانوی عظمی، ولادت هزار و دویست و هفتاد و سه هجری است [21]. خواهرِ تنی نواب ظلّ‌السلطان است. شوهر ایشان مرحوم ابوالفتح‌خان صارم‌الدّوله ابن خان‌باباخان سردار ایروانی بود.

نواب علیه ملکه ایران توران‌آغا، ولادت هزار و دویست و هفتاد و نه هجری است. مادر ایشان، قمر سلطان خانم خازن‌الدّولة شیرازی، شوهر ایشان، علیخان ظهیرالدّوله ایشیک آقاسی‌باشی ابن مرحوم محمّدناصرخان ظهیرالدّوله قاجار دولّو است [22].

نواب علیه افتخارالسّلطنه بتول خانم، ولادت هزار و دویست و نود و هشت است. مادر ایشان لیلی خانم بنت میرزا محمّدخان یوشی است. شوهر ایشان محمّدابراهیم‌خان انتظام‌الدّوله ابن میرزا عبدالله‌خان سردار امجد یوشی است.

نواب علیه اخترالدّوله، ولادت هزار و دویست و نود و هشت هجری است [23]. مادرش صغری خانم بنت میرزا محمّدعلی اصفهانی خرّازی‌فروش است. شوهر ایشان غلامعلی‌خان عزیزالسّلطان ابن امین خاقان میرزامحمّدخان گروسی است.

نواب علیه فرح‌السّلطنه، ولادت هزار و دویست و نود و نه هجری، مادر ایشان مرجان خانم فرح‌الدّوله ترکمانیه [24].

نواب علیه تاج‌السّلطنه، ولادت هزار و سیصد و یک هجری است. مادر ایشان ملک‌سلطان خانم، دختر شاه‌زاده محمّدحسن میرزا معتضدالدّوله، منکوحة امیرحسین‌خان شجاع‌السّلطنه ابن محمّدباقرخان سردار کل.

نواب شرف‌السّلطنه، ولادت هزار و سیصد و سه هجری، مادر ایشان خدیجه خانم.

نواب عزّالسّلطنه، ولادت هزار و سیصد و شش هجری است. مادر ایشان بالاخانم دختر مشهدی علی‌اصغر حریرفروش [25].

نواب عزیزالسّلطنه، ولادت هزار و سیصد و چهارده هجری که چند ماه بعد از شهادت شاهنشاه شهید تولّد یافت.

نواب قدرت‌السّلطنه، ولادت هزار و سیصد و هشت هجری است. مادر ایشان قمرتاج خانم مازندرانی.

بنات مرحومات شاه شهید

مرحومه بالیجه خانم فخرالملوک،ولادت هزار و دویست و شصت و سه هجری است. مادرش گلین خانم. شوهرش مرحوم میرزا مهدی‌خان [26] اعتضادالدّوله ابن مرحوم میرزا محمّدخان سپهسالار قاجار بود.

مرحومة ضیاءالسّلطنه فاطمه سلطان خانم، ولادت هزار و دویست و هفتاد و دوم هجری است. مادرش خاتون جان خانم، ندیم‌السّلطنة تجریشی. شوهرش جناب میرزا زین‌العابدین امام جمعه ابن مرحوم میرزا ابوالقاسم امام جمعة اصفهانی است.

مرحومه فخرالدّوله، ولادت هزار و دویست و هفتاد و هشت [27]، مادرش خازن‌الدّوله شیرازی، شوهرش مهدی‌قلی‌خان مجدالدّوله ابن مرحوم عیسی‌خان اعتمادالدّولة قاجار بود.

مرحومه زینت‌الدّوله، همشیرة بطنی بندگان اعلی‌حضرت شاهنشاهی بود و در سن نُه‌ماهگی رحلت کرد.

مرحومه پری‌سلطان خانم، مادرش ستاره خانم بنت مرحوم آقا محمّدحسن تبریزی است که در سن دو سالگی درگذشت [28].

مرحومه اخترالملوک،مادرش ستاره خانم، دختر آقا محمّدحسن تبریزی است و در یک سالگی به رحمت ایزدی پیوست.

مرحومه خورشیدکلاه خانم، مادرش مرحومة فروغ‌السّلطنة تجریشی است، در دو سالگی وفات یافت.

مرحومه عشرت‌الملوک، مادرش گل‌صباح خانم ترکمانیه بیش از پانزده روز نماند [29].

اسامی زوجات مخدّرات شاهنشاه شهید

مرحومة مبروره، شکوه‌السّلطنه طاب‌ثراها، بنت فتح‌الله میرزای شعاع‌السّلطنه ابن خاقان مغفور فتحعلی شاه قاجار، والدة ماجدة اعلیحضرت شاهنشاهی ـ خلدالله ملکه ـ. از زنان عقدی شاه شهید بود و در سال هزار و سیصد و [نه هجری به ناخوشی وبا][3] بدرود زندگانی گفتند و دختری از ایشان ملقّب به زینت‌الدّوله متولّد شد که در سن نه ماهگی درگذشت [30].

گلین خانم دختر مرحوم احمدعلی میرزا ابن خاقان مغفور که از زنان عقدی بود و در ایام ولایت عهد به حبالة شاه شهید در آمد. مادر نواب علیه افسرالدّوله و مرحومه فخرالملوک است.

تاج‌الدّوله بنت مرحوم سیف‌الله میرزا ابن خاقان مغفور، مادر نواب علیه عصمت‌الدّوله و مرحوم سلطان معین‌الدّین میرزا که در سن [31] شش سالگی درگذشت.

شمس‌الدّوله،بلقیس خانم، دختر شاه‌زاده عضدالدّوله سلطان احمد میرزا ابن خاقان مغفور.

اخترالسّلطنه،صبیة مرحوم شاه‌زاده اوکتا قاآن میرزا ابن ..... [در اصل، خالی گذاشته] ابن خاقان مغفور.

زینت‌السّلطنه، بنت شاه‌زاده سالار ملایری ابن شیخعلی میرزا [32] ابن خاقان مغفور، والدة نواب والا سالارالسّلطنه است.

بدرالسّلطنه بنت شاه‌زاده غلامرضا میرزا ابن مرحوم محمّدرضا میرزا ابن‌خاقان مغفور والدة نواب والا رکن‌السّلطنه.

شاه‌زاده کوچک، دختر محمّدجعفر میرزا ابن بهرام میرزای معزّالدّوله بن عباس میرزا [33].

آقا شاه‌زاده، رابعه خانم دختر مرحوم شاه‌زاده قاسم میرزا.

خانم شاه‌زاده، ملک سلطان خانم دختر شاه‌زاده محمّدحسن میرزا معتضدالدّوله ابن .... [در اصل جای خالی گذاشته شده] ابن خاقان مغفور.

نزهت خانم، دختر مرحوم شاه‌زاده [؟].

نقره خانم، نوة مرحوم اللهیارخان آصف‌الدّولة قاجار [34].

منیرالسّلطنه، صبیة مرحوم محمّدتقی‌خان معمارباشی تبریزی، والدة نواب والاکامران میرزا نایب‌السّلطنه.

مرحومه والی‌زاده،صبیة مرحوم خسروخان والی ابن امان‌الله خان والی کردستان. والدة نواب علیه والیه است.

مرحومه فروغ‌السّلطنه، جیران خانم بنت مرحوم محمّدعلی‌خان تجریشی است.

مرحومه انیس‌الدّوله، حضرت قدسیه، فاطمه سلطان خانم [35] بنت علی‌اصغرخان اَمامه‌ای. پس از پنج ماه و پنج روز بعد از شهادت شاه شهید در شب جمعه بیست و سوم شهر ربیع‌الثانی هزار و سیصد و چهارده هجری وداع جهان گفت و بانوی بزرگ سلطنت بود.

مرحومه امین اقدس، زبیده خانم بنت ..... [در اصل، خالی است] گروسی.

مرحومه عفت‌السّلطنه، کلثوم خانم بنت موسی رضا بیگ تبریزی [36]. والدة نواب والا سلطان مسعود میرزا ظلّ‌السلطان و نواب علیه بانوی عظمی و مرحوم جلال‌الدّوله است.

مرجان خانم ترکمانیه، مادر نواب والایمین‌الدّوله و فرح‌السّلطنه است.

زهرا خانم عروس، دختر محمّدصادق بیگ.

مرحومه خازن‌الدّوله[37]شیرازی، مادر نواب علیه ملکۀ ایران و مرحومة فخرالدّوله است.

مرحومه سلطان خانم، دختر مرحوم حاجی احمد تاجر تبریزی.

بالا خانم بزرگ،دختر آقا محمّد شفیع تاجر تبریزی، خواهر کاظم‌خانِ غلام پیشخدمت.

بالا خانم کوچک،صبیة مشهدی علی‌اصغر حریرفروش [38].

زهرا سلطان خانم، وزیره‌الحرم دختر محمّدصادق بیگ کُرد.

عصمت خانم، دختر .... [در اصل جای خالی گذاشته] تبریزی.

فاطمه سلطان خانم کتاب‌خوان، دختر مرحوم درویش غفّار و بعد از رحلت شاهنشاه شهید، زوجة مرحوم اسمعیل‌خان اسلحه‌دار شد.

فاطمه سلطان خانم دختر ..... [در اصل، خالی گذاشته] [39].

خدیجه خانم، دختر ..... [در اصل، خالی گذاشته] مسجد حوضی طهرانی. مادر نواب علیه شرف‌السّلطنه است.

خاور سلطان خانم،دختر باقرخان کاشانی.

قمرسلطان خانم، شیرازی کوچک.

کشور خانم، دختر مشهدی عباس نام. بعد از رحلت شاه شهید، زن مَردِ [؟] کاشانی شد [40].

سکینه سلطان خانم، معروف به اصفهانی کوچک بعد از رحلت شاه شهید زوجة .... [جای خالی] مستوفی همدانی شد.

فخری خانم آزاد بری،بعد از شهادت شاه شهید، زوجة زین‌العابدین خان سرهنگ موزیک شد.

صفیه خانم، شکرابی مازندرانی، بعد از شاه شهید زوجة .... [در اصل، جای خالی] [41].

عالیه خانم، دختر .... [در اصل، جای خالی].

منوّر خانم، دختر .... [در اصل، جای خالی] رفوگر که بعد از شهادت شاه شهید، زوجة حاجی علی‌اکبر امامزادۀ قاسمی شد.

صاحب سلطان خانم، مازندرانی مادر نواب علیه قدرت‌السّلطنه است.

فاطمه سلطان خانم باغبان‌باشی، صبیة مشهدی حسین، باغبان اقدسیه بود [42] که بعد از شهادت شاه شهید، زوجة میرآخور حضرت ولایت‌عهد گشت.

عایشه خانم، صبیة مرحوم میرزا محمّدخان یوشی.

لیلی خانم، صبیة مرحوم میرزا محمّدخان یوشی.

موچول خانم،دختر .... [در اصل، خالی] معروف به جناب.

زیور خانم فشندی[43].

زینب خانم فشندی.

پری خانم شهرستانکی.

فاطمه خانم کردی.

نزهت خانم، دختر .... [در اصل، خالی] قاجار.

فرنگیس خانم قزوینی.

نصرت‌الزّمان.دختر محمّدحسن‌خان معظّم‌الدّوله برادر مرحومة [44] انیس‌الدّوله. بعد از شهادت شاه شهید زوجة فریدون‌میرزا ابن حاجی سلیمان میرزای شعاع‌الدّوله ابن مرحوم فریدون میرزای فرمانفرما شد.

طغان بی‌بی خانم ترکمانیه.

نوش‌آفرین خانم.

خواهر بهرام‌خان همدانی.

خدیجه خانم جاجرودی، بعد از رحلت [در اصل، خالی] [45].

اُغل بیگ خانم، ترکمانیه قهوه‌چی‌باشی اندرون.

سیمین‌عذار کرد، بعد از شهادت شاه شهید، زوجة برادر علیخان معین‌خلوت شد.

شمس‌الضّحی خانم،دختر تالاوردی‌خان. بعد از شهادت شاه شهید، زوجة ملک‌الکتّاب شد.

جوجوق خانم ترکمانیه[46]

شوکت خانم آهاری،ملوک خانم از سادات بعد از شاه شهید زوجة .... [در اصل، جای خالی].

روشنک خانم شهرستانکی، بعد از شاه شهید، زوجة میرعیسی‌خان فراشخلوت تبریزی.

خجسته خانم، دختر میرزا عبدالمطلب مستشار پستخانه، بعد از شاه شهید زوجة پسر حاجی علینقی شده است [47].

زرّین‌تاج خانم، معروف به خانم سفیده، دختر میرزا رضای مستوفی آشتیانی. بعد از شاه شهید زوجه ... [در اصل، جای خالی].

قمرتاج خانم، معروف به خانم سرخ بعد از .... [در اصل، جای خالی].

غنچه خانم کرد [48]، از جواری قهوه‌خانه. بعد از شهادت شاه شهید، زن سیدفضل‌الله روضه‌خوان شد.

خانمی خانم کُرد، از جواری قهوه‌خانه.

تحفه‌گل خانم ترکمانیه، از جواری قهوه‌خانه.

خانم‌بالا بعد از شاه شهید شوهر کرده.

گل‌صباح خانم [49]ترکمانیه، از جواری قهوه‌خانه اندرون بود. دختری از شاه شهید آورد. بیش از پانزده‌روز در دنیا نماند و آن دختر مسمّاه به عشرت‌الملوک بود. بعد از شاه شهید زوجة آقا صالح آهاری شد.

شیرازی کوچک.

دلبر خانم بختیاری.

دلبند خانم کرد.

نسیم‌ملک خانم چرکسی، بعد از شهادت شاه شهید، زوجة میرزا ارسطو نوة ابوالقاسم شیرازی [شد] [50].

نجم‌سحر خانم چرکسی، بعد از رحلت شاه شهید، زن غلام‌حسین‌خان نام شد.

مرحومه فرّخ‌تاج خانم از اقوام شمس‌الدّوله بود بعد از شهادت شاه شهید شوهر کرد و درگذشت.

مرحومه شاه‌زنان خانم سرورالسّلطنه، صبیة مرحوم امامقلی میرزا عمادالدّوله بن مرحوم محمّدعلی میرزا ابن خاقان مغفور، قبل از شهادت شاه شهید رحلت کرد [51].

مرحومه جمال خانم، صبیة مرحوم برخوردارِ میوه‌فروش، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه معصومه خانم، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه بلقیس خانم،همشیرة باقرخان، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه زرانگیز خانم [52]، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه سکینه خانم، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه قدسیه خانم، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

اصفهانی بزرگ، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد.

مرحومه گوهرسلطان خانم، قبل از شهادت شاه شهید مرحومه شد [53].

مرحومه قمرتاج خانم، مادر قدرت‌السّلطنه، قبل از شهادت مرحومه شد.

مرحومه شیرازی بزرگ، قبل از شهادت شاه شهید رحلت کرد [54].

اسامی ابناء بااحتشام شهریار تاجدار، مظفّرالدّین‌شاه قاجار ـ خلّدالله ملکه ـ

حضرت اسعد والا، شاهنشاه‌زادة اعظم، محمّدعلی میرزا،ولیعهد دولت علیّۀ ایران. ولادت روز چهاردهم ربیع‌الثّانی یک‌هزار و دویست و هشتاد و نه هجری. والدة ماجده، اُمّ‌الخاقان، صبیة مرحوم میرزاتقی‌خان اتابیک اعظم، امیرنظام فراهانی و مادر اُمّ‌الخاقان عزه‌الدّوله، صبیة شاهنشاه غازی [55]، محمّدشاه قاجار است و اینک حضرت ولایت عهد [و] صاحب‌اختیار تمام مملکت آذربایجان‌اند.

نواب والا شاهنشاه‌زادة اعظم، ملک منصور میرزا شعاع‌السّلطنه، ولادت روز هجدهم شهر ربیع‌الثّانی یک‌هزار و دویست و نود و هفت هجری. والدة ایشان، نواب علیه نزهت‌السّلطنه بنت اسمعیل میرزا ابن کیقباد میرزا ابن خاقان مغفور [56]، و حال دو سال است فرمانفرمایی مملکت گیلان مفوّض به ایشان است.

نواب والا، شاه‌زادة اعظم، ابوالفتح میرزا سالارالدّوله، ولادت روز هشتم شهر ذی‌الحجّه‌الحرام یک‌هزار و دویست و نود و هشت هجری. والدة ایشان نواب علیّه نورالدّوله بنت نصیرخان [57] و در سنة ماضیه، ایالات کرمانشاهان به عهدة کفایت ایشان بود.

نواب والا، شاهنشاه‌زادة اعظم، ابوالفضل میرزا عضدالسّلطان، ولادت در سال هزار و سیصد هجری. والدة ایشان نواب علیّه نورالدّوله دختر نصیرخان.

نواب والا، شاهنشاه‌زادة اعظم ناصرالدّین میرزا، ولادت در شب چهارشنبه بیست و نهم ذی‌القعده‌الحرام [58] هزار و سیصد و سیزده هجری، والدة ماجده، مخدّرۀ کبری حضرت علیا، صبیۀ محترمة مرحوم شاه‌زاده فیروز میرزا فرمانفرما ابن نایب‌السّلطنه مبرور عباس‌میرزا ابن خاقان مغفور فتحعلی‌شاه.

نواب والا، شاهنشاه‌زادة اعظم عضدخاقان، حسینقلی میرزا، ولادت .... [در اصل جای خالی گذاشته شده است]، والدة ایشان، صبیة باباخان بیگ خراسانی [59].

 

اسامی بنات مخدّرات شاهنشاه اسلامیان‌پناه، مظفّرالدّین‌شاه  ـ خلّدالله سلطنته ـ

نواب علّیۀ عالیه فخرالسّلطنه،ولادت سال هزار و دویست و هشتاد و هفت هجری. والدة ایشان شاه‌زاده خانم، دختر نورالدّهر میرزای مُهردار، شوهر ایشان شاه‌زاده عبدالمجید میرزا عین‌الدّوله ابن سلطان احمد میرزا عضدالدّوله ابن خاقان مغفور.

نواب علیۀ عالیه احترام‌السّلطنه، ولادت سال هزار و دویست و هشتاد و هشت هجری [60]. والدة ایشان، مرحومة نساء خانم، شوهر ایشان مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدّوله ابن مرحوم علیقلی‌خان مخبرالدّوله.

نواب علیۀ عالیه عشرت‌السّلطنه، ولادت سال هزار و دویست و هشتاد و نه هجری. والدة ایشان نواب علیه نورالدّوله. شوهر ایشان محمّدولی‌خان آصف‌السّلطنه ابن مرحوم مهدی‌خان آصف‌السّلطنه ابن حاجی محمّدباقرخان قاجار [61].

نواب علّیۀ عالیه عزّت‌السّلطنه، ولادت در سال هزار و دویست و نود و یک هجری. والدة ایشان، اُمّ‌الخاقان صبیة مرحوم میرزاتقی خان امیراتابیک اعظم. شوهر ایشان شاه‌زاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما ابن مرحوم فیروز میرزا فرمانفرما.

نواب علیۀ عالیه قمرالسّلطنه، ولادت در سال هزار و دویست نود و دوّم هجری. والدة ایشان، نواب علیه نورالدّوله. شوهر ایشان غلام‌رضا خان احتشام‌الدّوله ابن‌حسام‌الملک همدانی [62].

نواب علیۀ عالیه نورالسّلطنه، ولادت در سال هزار و دویست و نود و پنج هجری. والدة ایشان ..... [در اصل، خالی]، شوهر ایشان جناب آقا میرزا کاظم آقا ابن حاجی میرزا یوسف آقا تبریزی است.

نواب علیۀ عالیه شکوه‌السّلطنه، ولادت هزار و دویست و نود و شش هجری. والدة ایشان نواب علیۀ عالیه حضرت علیا بنت فیروز میرزا فرمانفرما [63]. شوهر ایشان لطفعلی‌خان ناصرالسّلطان صندوق‌دار ابن مرحوم حاجی فتحعلی‌خان بیگلربیگی دُنبلی تبریزی.

نواب علیۀ عالیه شکوه‌الدّوله، ولادت هزار و دویست و نود و هفت هجری. والدة ایشان نواب علّیۀ عالیه حضرت علیا، شوهر ایشان حبیب‌الله موقّرالسّلطنه ابن عبدالله خان ناظم‌السّلطنه.

نواب علیۀ عالیه فخرالدّوله، ولادت هزار و سیصد هجری [64]. والدة ایشان نواب علیۀ عالیه حضرت علیا، شوهر ایشان میرزا محسن‌خان معین‌الملک ابن جناب میرزا علی‌خان امین‌الدّوله.

نواب علیۀ عالیه اقدس‌السّلطنه، ولادت سال هزار و سیصد و یک هجری. والدة ایشان نواب علیه اکرام‌الدّوله، شوهر ایشان محمّدحسن میرزا عین‌السّلطان ابن شاه‌زاده مغرور میرزای موثّق‌الدولة خوان‌سالار [65].

نواب علّیۀ عالیه نزهت‌الملوک اقدس‌الدّوله، ولادت سال هزار و سیصد و نه هجری.

 

اولاد ذکور و اناث

حضرت ولایت عهد، محمّدعلی میرزا

ذکور: نواب والا حسینعلی میرزا اعتضادالسّلطنه، نواب والا مهدیقلی میرزا [66]

اولاد نواب والا شعاع‌السّلطنه: نواب محمّدحسین میرزا .... [جای خالی در اصل آمده است.]

اولاد نواب والا سالارالدّوله: نواب علیه قمرالزّمان

اولاد نواب علّیه فخرالسّلطنه [دو جای خالی در جای نام فرزندان وی قرار داده شده است.]

اولاد نواب علیه احترام‌السّلطنه

ذکور: امان‌الله‌خان معزّزالملک تولد 1306، محمّدعلی‌خان مشهور به عزّت‌الله خان تولّد 1309، علیقلی‌خان تولّد 1315 [67].

اناث: حُسن جهان خانم تولّد 1308، حرمت‌الملوک خانم تولّد 1310، بدیع‌الملوک خانم تولّد 1312، عفّت‌الملوک خانم 1314.

اولاد نواب علیه عشرت‌السّلطنه

ذکور: محمّدحسین‌خان رکن خاقان

اُناث: اشهب‌السّلطنه، ایران‌السّلطنه، عشرت‌الملوک. [68]

اولاد نواب علیه عزّت‌السّلطنه

ذکور: فیروز میرزا نصرت‌الدّوله، عباس میرزا، محمّدولی میرزا، محمّدحسین میرزا، نظام‌الدّین میرزا.

اولاد نواب علیه قمرالسّلطنه

ذکور: نصرالله خان، غلامحسین خان

اُناث: ملوک خانم

اولاد نواب علیه شکوه‌السّلطنه

ذکور: نصرت‌السّلطان

اناث: عظم‌الدّوله [اعظم؟]، عظم‌السّلطنه [اعظم‌السّلطنه؟] [69].

اولاد نواب علیه شکوه‌الدّوله

اناث: یک نفر [؟]

اولاد نواب علیه فخرالدّوله

ذکور: محمّدحسین خان، تولّد دهم رمضان 1316 [70].

اولاد ذکور و اُناث نواب والا ظل‌السّلطان

ذکور: نواب سلطان حسین میرزا جلال‌الدّوله

[فرزندان جلال الدّوله]: زهرا خانم [جای یک اسم خالی گذاشته شده].

نواب محمود میرزا

[فرزند محمود میرزا] احمد میرزا

نواب هرمز میرزا، نواب امیرتیمور میرزا، نواب سلطان فریدون میرزا، نواب اکبر میرزا، نواب بهرام میرزا، نواب مراد میرزا، نواب فیروز میرزا، نواب همایون میرزا، نواب اردشیر میرزا، نواب اسمعیل میرزا، نواب غلامحسین میرزا [71]

اناث: نواب کوکب‌السّلطنه زوجة جعفرقلی خان معین‌السلّطان ابن مرحوم عیسی‌خان اعتمادالدّوله قاجار قوانلو.

اولاد کوکب‌السّلطنه

قاسم‌خان جلال‌الملک، ناصرخان، امیرحسین، کوکب‌الملوک، عشرت‌السّلطنه، نواب شوکت‌السّلطنه و زوجة صارم‌الدّوله، قهرمان میرزا سردار اعظم

اولاد [شوکت‌السّلطنه]

افتخارالدّوله و ابوالفتح‌خان

نواب عفّت‌الدّوله، زوجة بدیع‌الملک، پسر مرحوم صارم‌الدّوله

اولاد: شرف‌الملوک، محمّدحسین خان، محمّدحسن خان، میرزا عباسخان، نواب قمرالدّوله

نواب علیه بدرالدّوله، زوجة سلطان محمّدخان پسر مرحوم صارم‌الدّوله

اولاد: نصرت‌الله خان، یدالله خان، عبدالحمید خان، ................. [در اصل، جای خالی] و تاج‌الملوک. [72]

اولاد نواب والا نایب‌السّلطنه

ذکور: نواب محمّدمیرزا، سلطان ملک میرزا، ولادت 1308، نواب علینقی میرزا، ولادت 1311، نواب سلطان محمود میرزا، تولّد 1313، نواب اقتدارالسّلطنه، تولّد 1315، نواب اعزازالسّلطنه، تولّد 1314، نواب اعتضاد خاقان، تولّد 1314، نواب اعظم‌السّلطنه، تولّد 1315، ................. [در اصل به جای یک نام، جای خالی گذاشته شده است].

اناث: نواب علیه ملکه جهان، متعلقۀ حضرت ولایت عهد؛ منیرالدّوله، تولّد 1310 [73]؛ معززالملوک، تولّد 1311؛ نگارالملوک، تولّد 1312؛ بدرالملوک، تولّد 1314؛ اخترالملوک، تولّد 1313؛ منوّرالملوک، تولّد 1315؛ فرح‌الملوک، تولّد 1315.

اولاد نواب والا سالارالسّلطنه

[در این قسمت جای دو نام، خالی گذاشته شده است].

اولاد مرحوم جلال‌الدّوله

نواب مهدی‌قلی میرزا؛ [به جای نام دوم جای خالی آمده است] [74]

اولاد مرحومه فخرالملوک

ذکور: محمّدمیرزا جلال‌السّلطنه، عبّاس میرزا اعتضادالدّوله، فتحعلی خان اعتضادالملک، [به جای یک اسم، جای خالی آمده است].

اولاد اعتضادالدّوله

ذکور: احمد میرزا؛ حسین علی میرزا [حسینعلی میرزا] و محمّدرضا میرزا

اناث: فاطمه خانم قمرالملوک

اولاد اعتضادالملک

ذکور: میرزا مهدی‌خان و میرزا حسین خان

اناث: بدرالملوک و اخترالملوک [75]

اولاد مرحومة ضیاءالسّلطنه، زوجة جناب امام جمعه

ذکور: جناب آقا سیّدجواد، تولّد 1301

اناث: زهرا بیگم خانم ضیاءالسّلطنه، تولّد 1296

اولاد نواب علیه عصمت‌الدّوله

ذکور: دوستعلی‌خان اعتصام‌السّلطنه و دوست محمّدخان

اناث: عصمت‌الملوک زوجة آقا میرزا حسن مستوفی‌الممالک وفخرالتّاج خانم

اولاد عصمت الملوک

ذکور: آقا میرزا یوسف و آقا میرزا کاظم

اناث:عفّت‌الملوک [76]

اولاد نواب علیه افسرالدّوله

ذکور: [در اصل، دو جای خالی گذاشته شده است].

اناث: زینت‌الدّوله زوجة مدیرالسّلطنه ابن نظام‌الملک[در بخش اناث، جای یک نام در اصل خالی گذاشته شده است.]

اولاد زینت‌الدّوله

اناث: مسرورالدّوله[در اصل یک جای خالی وجود دارد.]

اولاد نواب علیۀ والیه

[در اصل، در زیر آن دو جای خالی گذاشته شده است].

اولاد نواب علیه بانوی عظمی

ذکور: قهرمان خان صارم‌الدّوله، سردار اعظم و خان‌باباخان عین‌السّلطنه

اولاد: افتخارالملوک؛ [در اصل یک جای خالی در کنار نام اول آمده است]؛ بدیع‌الملک میرزا؛ سلطان محمّدخان [77]؛ اسدالله خان؛ خسرو خان و عباس قلی‌خان

اناث: شمس‌الملوک

اولاد نواب علیه ملکة ایران

ذکور: امیرناصرخان ظهیرالسّلطان، امیرناصر قلی‌خان و امیرناصرعلی‌خان

اناث: فروغ‌الدّوله زوجة میرزا محمّدعلی خان قوام‌الدّوله

[اولاد فروغ‌الدّوله:] میرزا عباس خان معروف به باباخان، فروغ‌الملوک، ملکه‌الملوک و ملکة آفاق [78]

اولاد نواب علیه افتخارالسّلطنه

اناث: ایران‌الملوک، تولّد 1315[در اصل یک جای خالی گذاشته شده است.]

اولاد نواب علیه اخترالدّوله

اناث: دُره‌الدّوله [در اصل یک جای خالی گذارده شده است.]

اولاد نواب علیه تاج‌السّلطنه

[در اصل یک جای خالی گذارده شده است.]

اناث: توران‌الدّوله [79]

و امروز آنچه از اولاد و نبایر و نتایج شاهنشاه شهید از ذکور و اناث موجود است، یک‌صد و پنجاه و نه نفراند.

[به خط سیاق آمده است:] یکصد و پنجاه و نه نفر؛

ذکور: 85 نفر

اناث: 74 نفر [80].

تألیفِ میرزا هدایت‌الله کاشانی لسان‌الملک سپهر؛ به‌کوشش محمّدرضا بهزادی،‌ محمّد طلوعی، محمّد میرزاخانی
پیام بهارستان شماره 19


[1]. Qajarstudy@gmail.com
[2]. از این پس، هر جا کلمات و جملات خلاف ادب و عفّت عمومی یا توهین به برخی از اقوام و اشخاص آمده باشد، به جای آن [...] خواهد آمد.

[3]. در ظاهر این قسمت به خط مظفّرالدّین‌شاه قاجار است.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان