کد خبر: ۲۷۰۳۰
تاریخ انتشار: ۱۵ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۸:۱۲-06 September 2021
ساختار حکومت مبتنی بر سکولاریسم بعث و استیلای طائفه علوی بر قدرت در سوریه همیشه به عنوان سدی در برابر تجمعات و گروههای اسلامگرا شناخته می‌شد.
مهمترین تشکل اسلامگرا در تاریخ سوریه مانند سایر کشورهای خاورمیانه اخوان المسلمین بود که پس از اعلام موجودیت در سوریه ‏به فعالیت سیاسی در قالب شرکت در انتخابات روی آورد و توانست موفقیت‌هایی در این مسیر به دست آورد. 

اولین برخورد حکومت با اخوان در سوریه توسط "ادیب ششکلی" بود که در کودتای ۱۹۵۲/۲۶/۱۱ قدرت را به دست گرفت و به سرعت در ۱۷ ژانویه ۱۹۵۳ فعالیت اخوان را ممنوع و دفاترش را بست تا اینکه ‏"نورالدین الآتاسی" در ۱۹۵۴/۲/۲۴ با حمایت اخوان قدرت را در دست گرفت و فضا برای فعالیت آنان باز شد.

با قدرت گرفتن جزب بعث اختلاف بین حکومت و اخوان آغاز شد تا اینکه حافظ اسد در ۱۹۷۰ حاکم شد و انقلاب فرهنگی نانوشته ای مبنی بر سکولاریسم را در مؤسسات آموزشی آغاز کرد.

اقدامات وی از جمله مدارس مختلط، بستن مدارس شرعی، تغییر محتوای آموزشی و پاکسازی دبیرستانها از معلمین اسلامگرا با واکنش شدید جماعت روبرو شد.
درگیری اخوان و حافظ اسد در نهایت به سرکوب حماه ختم شد و پس از آن فعالیت‌های مذهبی تنها در قالب مؤسسه دینی رسمی امکان‌پذیر بود.

‏قبضه سخت حکومت و دستگاههای امنیتی پر تعداد سوریه توانستند در همه سالهایی که جهادگرایی در خاورمیانه جولان میداد این کشور را قرنطینه کنند و این به لطف دستگیری، شکنجه و زندانی کردن هزاران فعال سیاسی حاصل شده بود.

‏با اشغال عراق توسط امریکا حکومت سوریه ترجیح داد با تسهیل تردد برخی از این اسلامگرایان تندرو به عراق هم شرشان را از سر خود کم کند و هم در ایجاد مزاحمت برای ائتلاف در عراق مشارکت داشته باشد. 

‏با آغاز تظاهرات در سوریه و سپس جرقه انقلاب در ۱۸ مارس ۲۰۱۱ و سرکوب اعتراضات توسط حکومت، هسته های نظامی موسوم به "ارتش آزاد" توسط نظامیان منشق و جوانانی که اغلب سنی مذهب بودند شکل گرفتند. 

این هسته ها که در ۲۹ جولای ۲۰۱۱ رسماً موجودیت "ارتش آزاد سوریه" را اعلام کردند، ‏هدف خود را محافظت از مردم در برابر سرکوب حکومت و سپس تلاش مسلحانه برای ساقط کردن آن دانسته و هر چند بدنه آن را افراد اسلامگرا تشکیل میدادند ولی هیچگاه مواضع مذهبی اتخاذ نکردند تا اینکه ایدئولوژی دینی و دعوات جهادی کم کم به این تشکیلات راه پیدا کردند.

با وجود ریزش‌های گسترده در بدنه نظامی ارتش سوریه ولی این جدایی ها لزوما به معنی پیوستن به مخالفین نبود و صرفا برای عدم مشارکت در سرکوب دست به این کار میزدند و انگیزه های لازم برای جنگیدن در صفوف مخالفین را نداشتند. لذا برای نبرد مسلحانه به حکومت نیاز به نیروی ورزیده بود. 

‏با گسترش نبردهای مسلحانه این نیاز مخالفین را بر آن داشت تا برای جذب نیرو دست به هر تبلیغاتی بزنند، بدون حساسیتهای ایدئولوژیک افراد را بپذیرند و از سوی دیگر تأمین مالی این تشکیلات وابستگی به اسپانسرها را در پی داشت. 

‏مهمترین عوامل تغییر ایدئولوژیک انقلاب سوریه را می‌توان موارد زیر دانست:

گسترش سریع انقلاب به استانهای دیگر و در بر گرفتن طیف های مختلف جامعه
صبغه طائفی نظام بعث که همیشه به تبعیض به سود علویان متهم بود
روابط بسیار نزدیک حکومت به ایران و حزب الله شیعی 
خروج مناطق وسیعی از سلطه حکومت و آزادی فعالیت اسلامگرایان در این مناطق
آزادی تعداد زیادی از زندانیان صیدنایا
بازگشت جهادگرایان از عراق

نفوذ کشورهای حاشیه خلیج فارس در این تشکیلات و حمایت مالی سازمانهای خیریه سلفی از فعالیت های مسلحانه در سوریه ‏مخالفین سیاسی حکومت می‌دانستند برای جلب حمایت کشورهای غربی و معرفی خود به عنوان آلترناتیو بعث باید مانیفستی روشن برای آینده سوریه ارائه دهند و اسلام سیاسی نمی‌توانست پایه و اساس این مانیفست باشد. 

بدین ترتیب با وجود وابستگی بسیاری از این افراد به جریانات اسلامی همیشه در مواضع رسمی پایبندی خود را به سکولاریسم نشان میدادند. اما سکه روی دیگری نیز داشت. کم کم این جهادگرایان بودند که زمین را در اختیار می‌گرفتند.

همزمان با اعلام موجودیت ارتش آزاد گروههای مسلح متعددی در مناطق مختلف سوریه تشکیل شدند که گرچه خود را زیر لوای ارتش آزاد تعریف می‌کردند ‏ولی به وضوح از ایدئولوژی جهادی برای جذب اعضا استفاده می‌کردند. "احرار الشام" معروفترین و بزرگترین گروه مسلح مخالف بود که توسط "حسن عبود"، "هاشم الشیخ"، "مهند المصری" و "حسن صوفان" تأسیس شد. همگی این افراد با فرمان عفو ۳۱ می ۲۰۱۱ بشار اسد از زندان صیدنایا آزاد شده بودند. 

‏"لواء الإسلام"، "جیش الإسلام"، "جیش المجاهدین" گروههای دیگری بودند که به سرعت تشکیل شدند و هر کدام نیز تحت حمایت یک طرف خارجی نزاع بودند تا اینکه ستاره "جبهة النصرة" طلوع کرد.

عملیات‌های دقیق و موفق جبهة‌النصرة به مدد نیروهای زبده جهادی که سالها ‏در عراق با ائتلاف جنگیده بودند عملیاتهای موفق و دقیق زیادی علیه نظام ترتیب داد که باعث شد با وجود وابستگی رسمی به القاعده محبوبیت زیادی بین مخالفین رژیم به دست بیاورد. این محبوبیت و شهرت سایر گروههای معارضه را از نفی این گروه باز می‌داشت. ‏نقطه عطف فعالیت جهادی در سوریه گسترش "الدولة الإسلامية في العراق" توسط ابوبکر البغدادی و تبدیل آن به داعش در ۹ اوریل ۲۰۱۳ بود.

پیروزیهای برق‌آسای داعش و کنترل بخشهای وسیعی از شرق تا حلب با استقبال افراطیون و واکنش دستپاچه مخالفین نظام اسد روبرو شد. همکاری با این گروه به هیچ وجه ممکن نبود و از سوی دیگر خطر پیوستن نیروهای اسلامگرا موجودیت سایر گروههای معارضه را تهدید می‌کرد.

پس از کش و قوس های فراوان بالاخره ۷ گروه بزرگ مسلح مخالف از جمله "احرار الشام"، "جیش الإسلام" و ۵ گروه دیگر ارتش آزاد در تاریخ ۲۲ اکتبر ۲۰۱۳ ائتلافی تحت عنوان "الجبهة الإسلامية" را تشکیل دادند که هدف خود را "اقامت دولتی اسلامی" عنوان نمودند. مقصود از این هدف برپایی حکومتی مبتنی بر شرع در سوریه بود که به وضوح مشان میداد اتمسفر جهادی و احساسات مذهبی تا چه حد بر فضای معارضه سوریه غالب شده است.

‏سوم ژانویه ۲۰۱۴ جیش المجاهدین به داعش اعلان جنگ داد و با پیوستن گروههایی دیگر از جیش الحر و البته ائتلاف "الجبهة الإسلامية" بزرگترین درگیری گروههای اسلامگرا در خاورمیانه آغاز شد. این درگیری خیال حکومت بعث را از بابت معارضه آسوده کرد. ‏این نبرد بار دیگر استیلای تفکر جهادی بر گروههای مسلح معارضه را بیش از پیش عیان کرد. احرارالشام نتوانست افرادش را قانع به نبرد با داعش کند و جبهة النصرة بيطرفی اتخاذ کرد. چندین تن از بزرگان این گروهها هم این نبرد را "فتنه" نامیدند. 

‏نبرد اسلامگرایان و ورود نیروی هوایی روسیه به معرکه نظام را که تا آن تاریخ موضعی دفاعی داشت را به تلاش برای باز پس گیری مناطق از دست رفته واداشت. با انشغال مخالفین به نبرد با داعش در شرق و شمال حلب حکومت توانست طی یک سلسله عملیاتهای طولانی و خونین حلب را کنترل کند. ضربات امریکا و روسیه به داعش و حمایت ائتلاف از "قسد" داعش را عقب راند ولی همگی این تحولات ضربات سختی را به مخالفین مسلح حکومت وارد کرد. بخش شرقی بین "قسد" و حکومت و حامیانش تقسیم شد و مخالفین تنها شمال حلب، حماه و ادلب را در دست داشتند.

‏معارضه به دو بخش سیاسی فاقد قدرت تأثیرگذاری و مسلحین حاکم بر اراضی که به جهادگرایی و افراط متهم بودند تقسیم شدند. به این ترتیب اهرمهای فشار معارضه در هر گونه مذاکرات محتمل با رژیم و همزمان میل رژیم به مذاکره و امتیاز دادن کمتر و کمتر می‌شد. 

‏در بحبوحه این تحولات "حسان عبود" رهبر احرارالشام جهت مقابله با تبلیغات گسترده حکومت و حامیانش مبنی بر اینکه دولت در حال نبرد با تروریستهای اسلامگراست در تاریخ ۱۷ می ۲۰۱۴ بیانیه ای با عنوان "پیمان شرف انقلابی" قرائت کرد که به نوعی اعلام برائت از جهادگرایی بود. ‏در این بیانیه که به امضای گروههای مختلف رسیده بود ضمن ملی دانستن مخالفین هدف والای انقلاب را اسقاط نظام و بنا نهادن دولتی مبتنی بر قانون، عدالت و آزادی خوانده پایبندی به حقوق انسان را متعهد میشد. 

‏با توجه به پیشینه اسلامگرای احرار این بیانیه با انتقاد گسترده برخی گروههای مخالف و حتی افراد احرارالشام مواجه شد و در نهایت انفجاری مرموز به تاریخ ۹ سپتامبر ۲۰۱۴ در شهرک "رام حمدان" حسان عبود و فرماندهان دیگر احرار را کشت و به این بحث و جدل ها خاتمه داد. ‏از سوی دیگر جولاني در جولای ۲۰۱۶ با تغییر نام النصره به جبهة فتح الشام و فک ارتباط با القاعده تلاش برای تبدیل این گروه به اپوزیسیونی میانه رو و عملگرا را آغاز کرد و اولین قدم نیز تار و مار کردن گروههای کوچک مسلح در شمال بود.

گروههای کوچک از بین رفتند و "نورالدین الزنکی"، "انصارالدین"، "جیش السنة" و "لواء الحق" زیر فشار به ه.ت.ش پیوستند. جولانی از پس تسلیم احرارالشام برنیامد ولی با پیوستن بخش تندرو به هیئة به شدت تضعیف شدند. 

‏با اعلام فک ارتباط النصرة با القاعده ناراضیان از این تصمیم با جدایی از جولانی گروه "حراس الدین" را تشکیل داده و به القاعده وفادار ماندند. هم اکنون نیز اصلی ترین هدف درون های امریکایی در سوریه اعضای این گروهند.

با اینکه ایالات متحده هنوز ه‌ت‌ش را از لیست گروههای تروریستی خارج نکرده و رهبرش نیز در لیست تحت تعقیب قرار دارد ولی با خروج "حزب اسلامی ترکستان" یکی از متحدین ه.ت.ش از لیست تروریسم اکنون عملا تنها "حراس الدین" به عنوان یک گروه جهادی رسمی شناخته می‌شوند. هر چند سایر گروههای مسلح همچنان از خطاب جهادی بهره می‌برند.

عدنان مطوری

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان