کد خبر: ۲۷۰۲۷
تاریخ انتشار: ۱۵ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۸:۰۶-06 September 2021
س- داشتید مقایسه می‌کردید طرز حکومت را در افغانستان و ایران. چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی بین این دو کشور [بود]؟ آن جور که ما فکر می‌کنیم مثلاً افغانستان، آن‌ها از ما عقب‌تر بودند و بنابراین هر ایراد و اشکالی هم که ما در ایران داشتیم، مال افغانستان باید صدبرابر بدتر باشد، همین جور بود؟
ج- نه. به نظرم این‌طور نبود. اولاً عقب‌ماندگی و پیشرفت را باید ببینیم که میزان سنجشش چیست. از بعضی جهات بله. در ظاهر یک چیزهایی بود که آن‌ها از ما عقب‌تر بودند. مثلاً بناهای وزارت‌خانه‌هایش را بگیریم... وزارت دادگستری‌شان یادم می‌آید یک بنای محقری بود. وزارت کشور محقر بود. داشتند می‌ساختند. اگر این ظواهر را بخواهیم بسنجیم [ایران پیش‌تر بود]. 

ولی یادم می‌آید که من اول که [به عنوان سفیر به افغانستان] رفتم، به دیدن وزیر دادگستری بود یا وزیر کشور که رفتم [دیدم] این پهلویش ۱۵ - ۲۰ نفر روی زمین و صندلی اینها از همین مردم بسیار عادی نشسته بودند... و من قلباً خیلی خوشحال شدم. دیدم اینها هنوز تماس وزیر و مردم‌شان در این مرحله است.... نه. مال افغان‌ها، به نظر من خیلی ساده بود روبه‌راه بود. همانی که بهتون عرض کردم واقعاً یک وضع دموکراتیک داشتش. در به روی همه باز بود. این‌طور گرفتاری‌ها را نداشتند.

س- شما از بالا بگیرید و پایین. مثلاً شاه اینها را مقایسه کنید با شاه سابق خودمان از نظر اداره امور و رسیدگی به جزئیات…

ج- مثلاً شاه آن‌ها هیچ به جزئیات کاری نداشت و رسیدگی نمی‌کرد. [سروکارش با] یک مسائل کلی بود. عرض کردم، معتقد بود به یک شاه مشروطه و سلطنت مشروطه. صدراعظم آنچه که می‌گفت [حرف آخر] همان بود.

س- قدرت صدراعظم آن‌ها از آقای هویدا بیشتر بود؟

ج- خیلی. به مراتب بیشتر بود. تصمیم را صدراعظم می‌گرفت. یعنی آن شبی که [در ارتباط با مذاکرات آب هیرمند] آقای هویدا آنجا [در افغانستان] بود و ما تا سه-چهار بعد از نصف شب این اتاق بودیم. هیئت دولت بود. پادشاه نبود و کسی هم به شاه کاری نداشت. اگر هیئت دولت تصمیم می‌گرفت و صدراعظم هم که جزء هیئت دولت موافقت می‌کرد، پادشاه رد نمی‌کرد. من واقعاً آنجا را یک سلطنت مشروطه دیدم به‌خصوص در آن سال‌های آخر، آن دو سه سال آخر.

س- حتی مجلس‌شان حالت تشریفات داشت یا…؟

ج- مجلس‌شان ... تشریفات نبود واقعاً. [مثلاً] هر دفعه که دولت تازه‌ای تشکیل می‌شد، یک ماه، یک ماه و نیم طول می‌کشید تا بتوانند رأی اعتماد آیا بگیرند یا نگیرند. یک روز صدراعظم [افغانستان] یک تسبیح شاه مقصودی به من داد گفت  تمام این مدتی که اینها [وکلای مجلس] نطق می‌کردند من فشارم به این تسبیح بود، حرص می‌خوردم و باید بلند می‌شد و جواب می‌داد. نه هیچ تشریفات نبودش. عرض می‌کنم روزبه‌روز دیگر به یک حکومت مشروطه واقعی اینها نزدیک‌تر می‌شدند…

س- در مواردی که به ایران می‌آمدید، هیچ جایی مثال می‌زدید که افغان‌ها مثلاً…؟

ج- من غالباً این را می‌گفتم. گاهی با یک لبخند تمسخر و تحقیر، گاهی وقت‌ها بی‌اعتنا رد می‌شدند ازش. من هر چه می‌خواستم بگویم که آقا قبول دارم تعداد تحصیل‌کرده در ایران خیلی بیشتر از افغانستان است، ولی در افغانستان یک تعداد کوچک نخبه‌ای هستند و همه اینها مؤثر است در کار و واقعاً برای مملکتشان کار می‌کردند. واقعاً از افراط و تفریط اینها جلوگیری می‌کردند. در هزینه‌ها چه جور مراقبت می‌کردند، حالا یا علت فقر بود، نداری بود، این‌قدر هر یک شاهی را می‌خواستند به جا خرج بشود. هرکسی حالا خودش هر قضاوتی می‌خواهد بکند. من فقط بیان مطلب را می‌کنم. قضاوت نمی‌کنم.

س- یعنی جلوی انقلابشان را نتوانست بگیرد یا این را کودتا اسمش را گذاشت؟

ج- آن کودتا [سال ۱۳۵۲] به نظر من، علت بزرگش خشکسالی و آن قحطی بود که مقدمات را فراهم کرد برای یک همچین کودتایی. کودتا هم خیلی بامهارت شد و شما ببینید، با یک داودی که خیلی از افغان‌ها طرفدارش بودند، چون سابق صدراعظم بود و در آن زمان [مردم افغانستان] زندگی‌شان بالاخره بهتر بود، راحت‌تر بودند از این دوره قطحی و پسرعموی خود پادشاه [هم] بود. یک سردار داودخان باید بیاید کودتا کند و او باید بگوید جمهوری.

مرحله بعدی، از بین بردن داود بود. دیگر حالا [بعد از کودتای داودخان] جمهوری شده، سلطنت رفته دیگر. دیگر راه برای چپ‌گرایی یا کمونیست باز شده. او رفت، بعد [نورمحمد] تره‌کی آمد. این را با یک مهارت و نقشه‌ای انجام دادند. بنابراین می‌شود گفت که واقعاً دست خارجی بوده در این کودتا. منتهایش حالا داود اول فریب خورد یا چپی‌ها فریب خوردند، این دیگر با خداست باید دید که چه [خواهد]‌ شد.


بخشی از مصاحبه محمود فروغی (۱۲۹۰-۱۳۷۰) با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، نوار هفتم

تاریخ مصاحبه: ۱۶ اسفند ۱۳۶۰
مصاحبه‌ کننده: حبیب لاجوردی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان