کد خبر: ۲۶۹۹۸
تاریخ انتشار: ۱۴ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۹:۵۵-05 September 2021
طبق نظریه‌ای شناختی، عشق، مفهومی انتزاعی است، که برای کسب معنا و فهم نیاز به رجوع به تجربیات جسمانی و شکل گیری مفاهیم استعاره ای از ساده به پیچیده در رابطه با دیگری دارد.
بنابراین عشق انتزاعی است که معانی گوناگونی بسته به شرابط و موقعیت های فرهنگی ـ اجتماعی در تجربیات شخصی پیدا می کند. جستجوی معنا با مهیا شدن اولین امکانات کنش های قصد مند برای شکل گیری افتراق خود از دیگری، با پیدایی  خویشتنی نارس و اشکال اولیه آگاهی در انسان، شروع می شود. 

بنابراین اگر از من بپرسند که توان آغازین برای تجربه عشق ورزی در چه زمانی از طول زندگی شروع می شود، جواب خواهم داد در شکم مادر، زمانی که کنش های جنینی  شروع می شود و با این کنش ها، حس عمقی در عضلات تکوین پیدا می کند، و با ایجاد توان فاعلیت و مالکیت کنش‌ها، اسباب افتراق خود از دیگری( مادر) برای رسیدن به خود گاهی اولیه مهیا می شود. بتدریج با آمیختگی حس های دیگر با حرکات کنشی پیچیده تر بدنی در رابطه با مادر، در واقع نطفه اولین تجربیات برای یادگیری هنر عشق ورزیدن شکل می گیرد و پس از بدنیا آمدن وارد مرحله جدیدی می شود. 

با وجود  یادگیری و تلنباری تجربیات بر اساس کنش‌های قصد مند در رابطه با دیگری، رشد مفاهیم زبانی  و شکل گیری خویشتن بالغ و آگاهی بر خویشتن، دامنه معنایی عشق نیز گسترده تر، صریح تر و آشکارتر و در عین حال انتراعی‌تر می شود. در عین حال که همیشه  برای رسیدن به معنا و مفهومی ملموس و مشخص از عشق چاره ای جز بازگشت به رابطه استعاری ادراکی ـ مفهومی اولیه جسمانی خود نداریم.  

برای این که با مثال خاص روشن کنیم که چگونه ما را گریزی جز رجعت به رابطه استعاری جسمانی خود با دیگری برای فهم مفاهیم انتراعی عشق نیست، بهتر است به اشعار شاعران خود توجه کنیم. اساس جسمانیت تجربه عاشقانه را در این شعر حافظ می توان جستجو کرد که می گوید: «دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند ـ گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند». 

اشتیاق حافظ برای بازگشت و ماندن در بی خویشتنی  اولیه در ارتباط با معشوق چنان است که می گوید:« میان عاشق و معشوق هیچ حایل نیست ـ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز».  گویی حافظ به طور شهودی دریافته است که شکل گیری آگاهی اولیه از وجود خویش دررابطه با دیگری، چون «چشم جان بینی» در مقابل خود آگاهی بالاتر «چشم جهان بین»  است که می‌گوید: «دیدن چشم تو را دیدهٔ جان بین خواهد ـ وین کجا مرتبه ی چشم جهان بین من است». 

اولین احساس جدایی در تجربه عشق هنگام تولد همراه با  نفس‌های آغازین با گریه نوزاد همراه می شود و استعاره جدایی با بریدن بند ناف کامل می شود. بر همین اساس است که مولوی می گوید: «از نیستان تا مرا ببریده اند  ـ از نفیرم مرد و زن نالیده اند». 

آخرین توان عشق ورزیدن حتی تا زمانی با ما خواهد بود که زیر دستکاه تنفس مصنوعی با مرگ فاصله چندانی نداریم، ولی هنوز قلبمان می زند و خون به مغزمان می رساند و توان عشق ورزیدن در ما خاموش نشده است. در این لحظات، عشق ممکن است چون ندایی مبهم، رنگ، گرما و روشنایی ساده ای با ما باشد. در این راستا است که شاملو به دنبال پیدایی چهره آبی یا سرخ عشق می گردد: برای فروغ فرخزاد وقتی «چراغ های رابطه خاموش ند»، «پرنده مردنی» می‌شود.

فراموش نکنیم که همه مفاهیم ملموس استعاره های جسمانی و  مفاهیم انتزاعی عشق در مدارهای نگاشتی مغز ساخته می شود که از طریق جسم با جهان تجربی ما و دیگران در ارتباط دو جانبه قرار می گیرد. بدیهی است که در شکل گیری نقش های گوناگون حاصل از ارتباطات نورونی در نگاشت های بین مناطق مختلف مغزی برای رسیدن به راه حل معمای عشق، مواد شیمیایی مترشحه در محل التصاق مدارها ی نورونی چون دوپامین و اکسی توسین نقش بازی کنند. 

اما بر حسب معرفت بر پایه عادت جسمانی، عقل سلیم بر پایه شعور اولیه ناآگاه اما سریع و بی واسطه ناشی از تجربه اول شخص و سوبژکتیو، ما نمی توانیم دخالت مستقیم مغز خود را ادراک کنیم و فقط آثار مدارهای نگاشتی مغز را در کار اعضا دیگر ملموس بدن خود احساس می کنیم. به همین دلیل هنوز قلب را مرکز احساسات از جمله عشق و جایگاه عقل را در درون کاسه سر تصور می کنیم و هنوز مکنونات قلبی خود را صادقانه تر، کم شائبه‌تر، معصومانه‌تر، حقیقی‌تر، بی پیرایه‌تر، در عین حال گرما بخش با شور و حال می پنداریم و عقل را پر ترفند، پیجیده تر، منطقی‌تر، در عین حال سرد بیطرف و گاه بی رحم و شفقت تصور می کنیم که با کار قلب در تناقض و تضاد و و در کشاکش تنشی دایمی است. 

چنین تصوری که از معرفت تنانه مستقیم و عقل سلیم ما بر می خیزد، گر چه از پندار مصریان دوران باستان که کانون هم عشق و هم عقل را قلب و احشا بدن می‌دانستند و مغز بی فایده را هنگام تدفین به دور می ریختند، فاصله گرفته است، لیکن هنوز ارسطویی است، چون این قلب است که مغز سرد را گرما می بخشد. اما این معرفت زاییده آگاهی پیش بازتابی تنانه یا به قول مرلوپونتی، عادات  یا عقل سلیم است که استعاره های خود را از واقعیت می آفریند، و با استعاره‌های مفهومی امروزین بر خاسته از مغز پژوهی همخوانی ندارد. 

بر اساس معرفت امروزین حاصل از آگاهی بازتابی ما، مغز کانون احساسات و عقل  است و عواطف و احساسات لازمه تولید عقل قلمداد می شود. عقل نمی تواند سرد باشد بلکه می بایست چهره اش از گرمای احساس عشق سرخ باشد. عقل سرخ از نظر علم  مغز پژوهی امروز قابل دفاع است. از طرف دیگر عشق نیز به عقل نیاز دارد. 

این قول شاعر دیگر ما، سایه، مصداق پیدا می کند که «...عشق بی فرزانگی دیوانگی است ..». بنابراین تنش بر اساس تناقض و تقابل نیست. بلکه تنش در مدارهای نگاشت مغزی برای استفاده از هردو امکان عشق و عقل یعنی استفاده از توان‌های عواطف، احساسات و عقل است. حافظ رندانه اقتدار هیچکدام را نمی پذیرد، در مقابل اقتدار گرایان زورگو که عقل را بهانه کردار خود قرار می دهند، می گوید: «ما را ز منع عقل مترسان و می بیار ـ کان شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست». 

و از طرف دیگر می گوید «مشورت با عقل کردم گفت حافظ می بنوش». بنابراین نبردی در میان احساس عشق  و عقل نیست و نمی بایست اقتدار بلامنازع هیچکدام را پذیرفت. با وجود بار عاطفی مثبت عشق در زندگی انسان، عشق نیز از مخاطرات مواجه با شکست، پشیمانی، فراق و ناکامی، تراژدی یا فاجعه آفرینی، شک و بدبینی، یاس و نا امیدی، توهم آفرینی، احساس تنهایی و بیگانگی، بی هویتی و .. مصون  نیست. 

از طرف دیگر عشق برابر نهادی همانند تنفر در دستگاه عاطفی مغز ما دارد، که می تواند کارکردی ویرانگرایانه داشته باشد. در زمانه ای که در دایره‌ای گسترده، تنفر بر جای عشق می نشیند و به سرعت خودی ها،  غیر خودی  و دشمن می شوند، شرایط بیداد گرایانه ای پیش می آید که شاملو می‌گوید:  «آن که شباهنگام به در می‌کوبد به کشتن عشق آمده است ـ چراغ را در پستوی خانه نهان باید کرد».


عبدالرحمن نجل رحیم ـ مغز پژوه


روزنامه شرق
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان