کد خبر: ۲۶۹۶۵
تاریخ انتشار: ۱۲ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۴:۰۷-03 September 2021
ممکن است در مثال‌ها مجازهایی غیر از مجاز های مشخص شده وجود داشته باشد ولی بخاطر مطابقت با عنوان فقط به همان مورد اشاره شده است. ▪ -
ممکن است مصداق‌ها تحت علاقه‌های دیگری غیر از علاقه های ذکر شده قرار بگیرند و مجازی با علاقه های گوناگون قابل بررسی باشد

۱ - محلیّت (محل وحال - ذکر محل و اراده حال)
(سر) آن ندارد امشب که برآید آفتابی
چه خیال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی

۲ - حالیّت (حال و محل - ذکر حال و اراده محل)
(ریگ) آموی و درشتی‌های او
زیر پایم پرنیان آید همی
ریگ = ریگزار

۳ - ظرفیّت ( ظرف و مظروف - ذکر ظرف و اراده مظروف )
ما در ( پیاله ) عکس رخ یار دیده ایم
ای بی خبر ز لذت شرب مدام ما

۴ - مظروفیّت (مظروف و ظرف - ذکر مظروف و اراده ظرف)
گل در بر و(می) درکف و معشوق به کام است
سلطان جهانم به چنین روز غلام است

۵ - کلیّت (کل و جزء - ذکر کل واراده جزء )
سپید شد چو درخت شکوفه دار (سر)م
وزین درخت همین میوه غم است برم

۶ - جزئیّت (جزء و کل - ذکر جزء و اراده کل)
به یاد روی شیرین (بیت) می گفت 
چو آتش تیشه می زد کوه می سفت

۷ - سببیّت (علیّت - ذکر سبب و اراده مسبّب)
ای زخود گشته (سیر) جوع این است
وی دوتا از ندم ، رکوع این است

۸ - مسببیّت (معلولیّت - ذکر مسبّب و اراده سبب)
ای ( سرد و گرم ) دهر کشیده
شیرین و تلخ دهر چشیده

۹ - لازمیّت ( لازم و ملزوم - ذکر لازم واراده ملزوم )
دیدی که (خون) ناحق پروانه شمع را 
چندان امان نداد که شب را سحر کند

۱۰ - ملزومیّت (ملزوم و لازم - ذکر ملزوم و اراده لازم)
به طول و عرض و رنگ و گوهر حد
چو (خورشیدی) که در تابد ز روزن

۱۱ - بدلیّت ( عوض و معوّض - تسمیه بدل به اسم مبدل منه )
خون (خون بهای) او به گردن توست

۱۲ - بدلیّت (معوّض و عوض - تسمیه مبدل منه به اسم بدل)
به خون خواهی ( قصاص ) بر خاست

۱۳ - اطلاق و تقیید ( تسمیه مطلق به اسم مقیّد - ذکر مقیّد و اراده مطلق )
مریدی از آن وی (عنان) خر وی گرفته بود
عنان مخصوص اسب را گفته و هر نوع افساری را اراده کرده است

۱۴- اطلاق و تقیید ( تسمیه مقیّد به اسم‌مطلق - ذکر مطلق و اراده مقیّد )
چو ( فردا ) نامه خوانان نامه خوانند 
تو را از نامه‌خواندن ننگت آیو
فردا = فردای قیامت

۱۵ - عام و خاص (تسمیه عام به اسم خاص - ذکر خاص و اراده عام )
کدخدای زمانه چاکر او 
خواجه روز گار ( قنبر ) او
قنبر = چاکر ( قنبر غلام خاص حضرت علی )

۱۶ - خاص و عام ( تسمیه خاص به اسم عام - ذکر عام و اراده خاص )
گفت ( پیغمبر ) که چون کوبی دری 
عاقبت زآن در برون آید سری
پیغمبر = پیغمبر اسلام

۱۷ - ذکر مضاف الیه به جای ترکیب ( ذکر مضاف الیه به جای مضاف و مضاف الیه)
هر که نداند سپاس نعمت ( امروز )
حیف خورد بر نصیب رحمت فردا 
☆ - امروز = حیات امروز 

۱۸ - ذکر مضاف به جای ترکیب ( ذکر مضاف به جای مضاف و مضاف الیه )

بر او ( راست ) خم کرد و( چپ ) کرد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست
راست و چپ = دست راست و چپ

۱۹ - ذکر صفت ( ذکر صفت و  اراده موصوف و صفت )
بر مصطفی بهر رخصت دوید
از او خواست دستوری اما ندید

۲۰- ماکان
آفرین جان آفرین پاک را 
آن که جان بخشید و ایمان ( خاک ) را

۲۱ - مایکون 
نبینی باغبان چون ( گل ) بکارد 
چه مایه غم خورد تا گل بر آرد

۲۲ - آلیّت ( ابزاری )
گرت هواست که با خضر همنشین باشی
نهان ز ( چشم ) سکندر چو آب حیوان باش

۲۳ - مادیّت (  ذکر ماده و اراده چیز )
بگفتا گر کسیش آرد فرا چنگ
بگفت ( آهن ) خورد ور خود بود سنگ

۲۴ - خویشاوندی
چون قلم در دست غدّاری بود
لاجرم ( منصور ) بر داری بود

۲۵ - تضاد
ناصحم گفت که جز غم چه هنر دارد عشق
گفتم ای خواجه ( عاقل ) هنری بهتر از این

۲۶- جنس
مزن تکیه بر مسند تخت خویش
که هر تخت را ( تخته ای ) هست پیش
تخته ای = تابوتی

۲۷ - مجاورت
بدان خرمی روز هرگز نبود 
پی مردبی راه بر ( دز ) نبود 
دز = مرز ( دژ ها در مجاورت مرز ها می بود)

۲۸ - احترام
( ایشان = او = مصطفی )در خوراک هم سر سوزنی قصور جایز نمی شمرد

۲۹ - غلبه ( اقلیت را به اکثریت موسوم کنند )
چرا (بچه‌ها) را نیاوردی ؟

۳۰ - اشتقاق 
منم که ( شهره ) شهرم به عشق ورزیدن
منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن

منابع اصلی در تدوین : 
معانی و بیان علامه جلال الدین همایی، صور خیال دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی ، از زبان شناسی به ادبیات دکتر کوروش صفوی، درآمدی بر معنی شناسی دکتر کوروش صفوی، بیان دکتر سیروس شمیسا، بیان دکتر میر جلال الدین کزازی.


استاد جهانگیر عظیمی



علوم‌وفنون‌ادبی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان