کد خبر: ۲۶۹۴۰
تاریخ انتشار: ۱۰ شهريور ۱۴۰۰ - ۲۱:۲۵-01 September 2021
زبان مواجهه با قدرت معمولا به دو شکل است: جدی و طنزآمیز. مواجهه با هراس و وحشت نیز با همین روش‌هاست.
هر هراسی وقتی جدی گرفته می‌شود، تحمل آن سخت‌تر و دلهره‌آور است. فرض کنید وقتی ترس یا هر تهدید هولناک‌ دیگری به خانواده‌ای هجوم می‌آورد نقش والدین برای عادی پنداشتن اتفاق‌ ناگوار یا باید با منطق جدیت باشد و یا با منطق بی‌خیال‌شدن و روی‌آوردن به طنز و شوخی. 

در این شرایط خنده چون افیونی عمل می‌کند تا هراس را به یک بازی زودگذر تقلیل دهد. اما طنز و خنده برای تحمل درد تنها  می‌تواند به شکل روان‌شناختی مؤثر باشد؛ زیرا نمی‌تواند وضعیت را به حالت طبیعی بازگرداند. در این شرایطی سایه‌های هراس همچنان باقی است، فقط نشانه‌های ترسناک آن موقتا کم‌رنگ شده است.

  اما تعریف دیگری از طنز هم وجود دارد. چنانکه آن را به آزادی و آگاهی متصل می‌کنند. و گاهی ازآن به «اراده‌ی معطوف به رهایی» یادکرده‌اند. طنز می‌تواند به شکل سمبولیک، غیر مستقیم و با زبان خنده چیزی را آشکار کند که زبان جدی توان آشکار کردن آن را ندارد. 

در این شرایط طنز به حقیقت‌گویی یا «پارسیا»  نزدیک می‌شود. بنابر یا باید مثل سقراط، حلاج، سهروردی و عین‌القضات از حقیقت گفت و جان خود را از دست داد یا باید مثل خیام، زاکانی یا حتی حافظ بود تا با طنز رندانه خود و حقیقت را نجات داد. 

البته می‌توان چون طلخک و بهلول و ملانصرالدین بود و باز از حقیقت گفت. اما در واقع طنز کسانی چون عبید، حافظ و خیام هرگز خطرناک نبوده است؛ زیرا قدرت نیز با این نوع طنز می‌خندد؛ چرا که با این خنده‌ها می‌تواند از خود جرم.زدایی کند. قدرت برای حفظ تعادل خود به طنز نیز نیازمند است. 

اگر با رویکرد نقد قدرت، به تبلور برخی از ژانرهای ادبیات بپردازیم متوجه می‌شویم که ادبیات پیشامدرن به چند شکل اعتراض خود را به قدرت اعلام می‌کرده است: یا ضمن مدح حاکمان اشاره‌ی غیر مستقیم به اجرای عدالت می‌کرده مثل برخی از قصاید مدحی، یا اندرز می‌گفتند که منجر به سیاست‌نامه‌نویس و نصیحه‌الملوک و ادبیات تعلیمی می‌شد یا به طنز متوسل می‌شد که ادبیاتی از نوع سوزنی سمرقندی، انوری، عبید و حتی حافظ را بوجود می‌آورد. 

بنابراین شاعر پیشامدرن کمتر ریسک می‌کرد، مگر اینکه پای دین، ایمان، عقیده و مذهب در میان بوده باشد. حتی آنانی که حبسیه می‌سرودند اعتراض خود را تبدیل به شکوائیه و استغاثه عاطفی و غیرسیاسی می‌کردند.

ادبیات مشروطه کلا شعر گفتن را به مثابه‌ی هنر کنار گذاشت و شعر را ابزار سیاست کرد. بنابراین از دوره‌ی مشروطه به بعد تمام ادبیات معاصر ایران تبدیل به «ادبیات ستیز» شد یا حداقل ادبیات ستیز و اعتراض، گفتمان مسلط گشت. بنابراین شاعران معترض باید به زندان می‌رفتند. 

زندان مدرن هم به همین دلیل در عصر مدرن تولد یافته است. اما ادبیات طنز از مشروط تا کنون به تبع ادبیات سیاسی دیگر مثل شعر عبید و حافظ نشد؛ بلکه کلا سیاسی شد. بنابراین زبان طنز در ذوق ایرانی به‌مثابه یک زبان سیاسی نهادینه گردید. 

ایران معاصر از مشروطه تا کنون از داشتن احزاب سیاسی به معنای واقعی آن، محروم بوده است؛ یعنی هر حزبی که در ایران به رسمیت شناخته شده است نه منتقد قدرت  که مدعی قدرت بود. با نبودن احزاب سیاسی طبیعی است که روزنامه هم نباید در ایران وجود داشته باشد. زیرا روزنامه‌هایی که قدرت نقد و حقیقت‌گویی ندارند، ماهیتا روزنامه نیستند. در این شرایط مردم چگونه می‌توانند قدرت را نقد کنند؟ از راه طنز به شکل مونولوگ که خود را دیالوگ کاذب نشان می‌دهد؛ یعنی طنزهایی می‌سازند و همه چیز را نقد می‌کنند. 

تا دهه‌ی هفتاد و حتی هشتاد طنزهایی که علیه اقوام ایرانی می‌ساختند، فراوان بود؛ اما از همان دهه‌ی هفتاد به بعد ناسیونالیسم قومی نیز در ایران شکل گرفت. دقیقا از همان زمان که اقوام گیلک‌، کرد، لر، تالش، مازنی، بلوچ،  تات‌ و ... فریاد زدند که گویش ما دیگر گویش نیست بلکه «زبان» است، از مقدار طنزهایی که اقوام ایرانی را به سخره می‌گرفت، کاسته شد. اما طنزهای سیاسی و دینی روز به روز افزایش یافت. 

اما سوال اساسی من اینجاست آیا طنزهایی که به شکل وسیع در فضاهای مجازی پخش می‌شود و حتی منجر به هنرمندان عامه‌گرا و مردمی هم شده است، چنانکه عده‌ای از این طریق روزی می‌خورند و به شهرت رسیده‌اند، واقعا قدرت را نقد می‌کند یا دست به هراس‌زدایی از قدرت می‌زند؟ اینکه هر چیز فاجعه‌بار تبدیل به طنز و حتی کمدی شود به نفع مردم است یا قدرت؟ آیا این طنزها فاجعه را طبیعی جلوه نمی‌دهند؟ 

شما می‌توانید با طنز بی‌اعتمادی را به قدرت تبدیل به آگاهی کنید اما وقتی قدرت واکنش نشان نمی‌دهد بعید است که دیگر طنز کارکرد انتقادی داشته باشد. در این شرایط نتیجه‌ی وارنه می‌دهد؛ یعنی هر گاه دچار فاجعه شدی فاجعه را تبدیل به طنز کن آنگاه تحمل فاجعه آسان‌تر می‌شود.


سینا جهاندیده


تبارشناسی کتاب
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان