کد خبر: ۲۶۹۳۷
تاریخ انتشار: ۱۰ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۸:۲۷-01 September 2021
مرحوم علامه محمدرضا حکیمی(۱۳۱۴-۱۴۰۰) فقیه، مجتهد، محدث و متفکر شیعی، در زمینه اندیشه فلسفی و آنچه سنت فلسفی در جهان اسلام خوانده می شود و مستشرقان آن را «فلسفه اسلامی» (درست یا غلط) خوانده اند، دیدگاه های متفاوتی داشت و در این زمینه متاثر از مکتب تفکیک بود و در این زمینه و با همین عنوان کتاب داشت.
مکتب تفکیک، جریان یا نحله یا مدرسه ای از مکاتب یا جریان‌ها یا مدارس مذهبی شیعی است که به تفکیک دین از فلسفه و عرفان تاکید دارد و موسس آن به روایت علامه حکیمی، مرحوم محمد مهدی اصفهانی خراسانی فقیه اصولی شیعه است. معمولا نزد اهل فلسفه، مکتب تفکیک به مخالفت و ستیز با فلسفه تعبیر شده و از این دیدگاه ارزیابی های گوناگونی پدید آمده است. 

مهدی نصیری پژوهشگر حوزه فلسفه و علوم اسلامی، از صاحبنظرانی است که نگاه مثبتی به مکتب تفکیک دارد و به روایت خود از این دیدگاه دفاع می کند. برای آشنایی با مکتب تفکیک به طور عام و روایت استاد مرحوم علامه حکیمی نزد ایشان رفتیم و پرسش های خود را با ایشان مطرح کردیم:

۱. در ابتدا به اختصار بفرمایید آشنایی شما با مرحوم علامه حکیمی چگونه صورت گرفته و آیا شما محضر ایشان را درک کردید؟

بسم الله الرحمن الرحیم. آشنایی ام با مرحوم استاد حکیمی از پیش از انقلاب که طلبه ای نوجوان بودم با خواندن کتاب «بیدارگران اقالیم قبله» ایشان که سرگذشت زندگی سید جمال الدین اسد آبادی و یادکردی از میرزا محمد تقی شیرازی و شیخ محمد خیابانی بود، آغاز شد. در دوران سردبیری کیهان که مواضع عدالت طلبانه و ضد سرمایه داری را دنبال می کردم، با آقای حکیمی توفیق آشنایی از نزدیک را یافتم و در جلسات متعددی که در دوران صبح و بعد از آن ادامه یافت، از بیانات و نظریات ایشان استفاده کردم.

۲. همان طور که در مقدمه ذکر شد، علامه حکیمی، غیر از شئون دیگرشان در مقام فقیه و محدث و تاریخ نگار اسلام، از منتقدان فلسفه ی موسوم به اسلامی بودند و از مکتب تفکیک سخن می گفتند.  نخست بفرمایید از دید شما مکتب تفکیک چیست و چه شاخصه ها یا ویژگی‌هایی دارد؟

مکتب تفکیک بر جریانی پاگرفته از حوزه علمیه مشهد در چند دهه اخیر با فعالیت مرحوم میرزا مهدی اصفهانی (متوفای ۱۳۶۵ ق) از شاگردان مبرز فقه و اصول میرزای نایینی در نجف و سپس شاگرد برجسته او آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی ( متوفی۱۳۴۶ ش ) و شاگردانش آیات سیدان، مرحوم مروارید، مرحوم میرزا جواد تهرانی، استاد حاج حیدر رحیم پورازغدی، مرحوم استاد حکیمی و... اطلاق می شود که به نقد و رد میراث فلسفی ارسطو و افلاطون ( که در فلسفه های مشاء و اشراق و حکمت متعالیه نمود یافته ) می پردازد و یافته های الهیاتی و متافیریکی این دو فیلسوف شهیر یونانی را در تعارض با مبانی الهیاتی قران و آموزه های اهل بیت علیهم السلام می داند.

جریان نقد فلسفه یونانی (میراث ارسطو) و عرفان مصطلح و تصوف (میراث افلاطون و فلوطین) پس از ورود به جهان اسلام از عهد اموی و عباسی، عمری طولانی داشته و به گواهی متون رجالی، اولین ردیه را بر ارسطو، هشام بن حکم( متوفی ۱۹۹ ق) شاگرد برجسته امامان صادق و کاظم ع نوشته است (شيخ‌ طوسي‌، اختيار معرفةالرجال‌۲/ ۵۳۰) همچنین در آثار ۱۸۰ گانه فضل بن شاذان (متوفی ۲۶۰ ق) از کتابی با عنوان  «الرد علی الفلاسفه» نام برده شده است (رجال نجاشی/ ۳۰۷) و در دوران غیبت، کلام شیعه با آثار بزرگانی چون نوبختی، مفید، ابن زهره حلبی، طوسی، سید مرتضی، قطب الدین راوندی، علامه حلی، علامه مجلسی، میرزای قمی، ملا احمد نراقی و ... متولی دفاع از الهیات عقلی شیعه و نقد مبانی فلسفی و عرفانی یونانی بوده است. 

زنده یاد استاد حکیمی با نگارش مقاله ای با عنوان «مکتب تفکیک» در سال ۷۱ در نشریه کیهان فرهنگی و انتشار کتابی با همین عنوان در سال ۱۳۷۵، تعبیر«مکتب تفکیک» را ابداع کرد. این تعبیر بدین معناست که فیلسوفان و عارفان مسلمان باید بین آموزه های فلسفی وعرفانی یونانی با آموزه های الهیاتی وحیانی (معارف قران و اهل بیت علیهم السلام) تفکیک کرده و با خلط این دو با هم دچار التقاط و امتزاجِ رهزن و زیانبار نشوند.

در اینجا باید به این نکته اشاره کنم که مکتب تفکیک، مخالف عقلانیت و برهان آوری و قائل به تعبد در مسائل الهیاتی مانند توحید و نبوت و معاد و ...نبوده بلکه مدعی است میراث الهیاتی ارسطو و افلاطون منطبق با موازین عقلی نبوده و طبعا از آنجا که الهیات قرانی و وحیانی مبتنی بر عقل و حجت باطنی خداوند است، الهیات یونانی در تعارض با وحی نیز می باشد.

۳. اصولا علت یا علل یا دلایل مخالفت اصحاب تفکیک و مرحوم علامه حکیمی با فلسفه چیست؟ آیا اصلا مخالفتی داشتند یا صرفا قائل به تفکیک راه ها بودند؟

همان طور که گفتم جریان تفکیک و به عبارت بهتر متکلمان شیعه، یافته ها و نتایج میراث فلسفی ارسطو و افلاطون را در موضوع الهیات و بیش از همه در مساله توحید و خداشناسی که اساس دین و شریعت است، منطبق با آموزه های عقلانی و وحیانی نمی دانند و معتقدند که امر بر فلاسفه و عرفای مسلمان مشتبه شده است و آنان علی رغم میل باطنی شان برای فهم حقیقت به خطا رفته اند.

بلکه سئوال اساسی این است که چگونه دین و اسلام و تشیع در امرالهیات و توحید دچار نقص و کمبود است که باید خلا و نقص آن با وام گرفتن از فلسفه یونانی که همه شواهد بر مشرک بودن و نه موحد بودن جناب ارسطو و افلاطون دلالت دارد، جبران شود؟ آیا تا پیش از ورود فلسفه به جهان اسلام و شکل گیری آن با فارابی و ابن سینا، مسلمانان و صحابه پیامبر و اهل بیت علیهم السلام در فهم توحید دچار نقصان و مشکل بودند؟ آیا فلسفه مزیت و آورده ای برای مسلمانان در امر توحید داشت که این آورده در آیات قران و معارف اهل بیت علیهم السلام موجود نبوده است؟!

اشکال از اینجا آغاز می شود که اغلب گمان می شود بیانات دینی، همگی تعبدی و فاقد استدلال و عقلانیت است و باید از این جهت با فلسفه تکمیل شود در حالی که این گمان کاملا خطاست، چرا که اولا به معنای پذیرش نقصان و کمبودی در دین نسبت به مهمترین مساله اش یعنی توحید است و ثانیا اگر کسی با آیات و روایات آشنایی و انس کافی داشته باشد و اسیر پیش فرضهای فلسفی نباشد و نیز کتب کلامی شیعه را ملاحظه کرده باشد، در می یابد که الهیات و توحید با بیاناتی کاملا عقلانی ارائه شده اند.

بنا بر این طبیعی است که متکلمان و متمسکان به معارف قران و اهل بیت علیهم السلام مانند مرحوم حکیمی، با متافیزیک و الهیات ارسطویی و افلاطونی مخالف باشند و آن را منطبق بر واقع و حقیقت ندانند.

به نظرم استاد حکیمی از این جهت که نقدش بر فلسفه تند و رماننده و اهانت آمیز جلوه نکند، سخن از مکتب تفکیک و ضرروت تفکیک بین الهیات وحیانی با الهیات فلسفی گفت. مساله ای که در کلمات استاد ایشان حاج شیخ مجتبی قزوینی و یا میرزا مهدی اصفهانی ظاهرا وجود نداشته است.

۴. شما خودتان به مکتب تفکیک منتسب هستید و از منتقدان فلسفه و عرفان موصوف به اسلامی محسوب می شوید. آیا می توان در خود آنچه مکتب تفکیک خوانده می شود، قائل به روایت های متفاوتی شد و آیا از این منظر روایت شما با روایت مرحوم علامه حکیمی تمایزی دارد؟

طبیعی است بین قائلان به یک مکتب یا نظریه و مشرب بعضا اختلاف نظرهایی بروز کند. در میان مخالفان فلسفه و اصحاب مکتب تفکیک نیز یکدستی کامل نیست و بعضا اختلافاتی وجود دارد.

بعضی از مخالفان فلسفه به بعضی از مطالب و بیانات مرحوم میرزای اصفهانی اشکال دارند و آن را نقد می کنند. مثلا اصحاب تفکیک به توحید فطری به عنوان امری جدای از توحید عقلی باور دارند اما عده ای دیگر توحید فطری را که در برخی آیات و روایات مطرح شده، بیانی دیگر از همان توحید عقلی می دانند و نه امری مستقل در عرض توحید عقلی.

۵. نگاه شما به روایت علامه حکیمی از مکتب تفکیک چیست؟ آیا این دیدگاه را می پذیرید که بایسته است میان فلسفه و عرفان و دین و احیانا سایر نظام های معرفتی مثل علم تمایز گذاشت و آیا این سره گرایی و تمایزگذاری های سفت و سخت امکان پذیر و مطلوب هست؟

بنده هم مانند مرحوم حکیمی و تفکیکیان و متکلمان شیعه، متافیزیک ارسطویی و افلاطونی را صحیح و منطبق بر براهین عقلی و تصریحات وحیانی نمی دانم و معتقدم فلاسفه و عرفای مسلمان در عقایدی مانند توحید و معاد و حتی نبوت و امامت دچار خطاهای جدی شده اند و خود را از تعالیم عقلی و برهانی قران و اهل بیت محروم کرده اند و حد اقل این که دچار التقاط و امتزاج شده اند.

من در سال ۹۰ فصلنامه سمات را که تا ۸ شماره ادامه پیدا کرد، منتشر کردم و از موضع کلام عقلی شیعه و نگاه تفکیکی با انتشار مقالات و گفتگوهایی دفاع کردم که الان در اینترنت در دسترس است و علاقه مندان می توانند مراجعه کنند.

البته نباید از این نکته غافل بود که به دلیل عصر غیبت و عدم دسترسی به هادی و فصل الخطاب معصوم ( که من از آن تعبیر به عصر حیرت می کنم) و این که ما صرفا با متن صامت قران و روایات روبرو هستیم و دسترسی به قران ناطق و مفسران معصوم قران نداریم، بروز نحله های مختلف فکری و کلامی و وجود اختلافها حتی در یک نحله و شاخه فکری خاص امری گریز ناپذیر است اما این بدان معنا نیست که ما با یک نسبیت مطلق مواجه هستیم و امکان دسترسی به معارف ناب به خصوص در عقاید که هم عقلی است و هم در حد تواتر معنوی با آیات و روایات روبرو هستیم، اصلا وجود ندارد و نباید در این راه تلاش و گفتگو کرد.

۶. شما بهتر از ما با جمله ی مشهور سقراط که برای مخالفت با فلسفه، باید فلسفه دانست. در سنت خودمان شخصیت بزرگی چون امام محمد غزالی که به تهافت و تناقضهای فلاسفه می پردازد، خود پیش تر با آثاری چون مقاصد الفلاسفه، استادی خود را در فلسفه ورزی اثبات کرده. میزان آشنایی علامه حکیمی با فلسفه و حکمت اسلامی چقدر بود؟

عموم متکلمان شیعه با فلسفه و مبانی و مسائل آن اشنا بوده اند و بعضا خود مدرس یا شارح فلسفه بوده اند. مثلا علامه حلی صاحب آثار متعدد کلامی است که در آنها ابتدا به تقریر مبانی فلسفی می پردازد و بعد آنها را نقد می کند و یا حتی مثل خواجه نصیر طوسی که شارح آثار فلسفی بوده اما در کتاب تجرید الاعتقاد که علامه حلی بر آن شرح زده است، از مبانی کلامی دفاع می کند.

 مرحوم حاج شیخ مجتبی قزوینی (که استاد حکیمی شاگرد ایشان بود) و میرزا جواد آقای تهرانی متن منظومه ملاهادی سبزواری را تدریس و در ضمن تدریس نقد می کرده اند.

ضمن این که گاهی نقد یک مکتب، ناظر به نتایج نهایی و اعلامی آن مکتب است و شما بدون آن که لازم باشد همه مقدمات و مسائل آن مکتب را سالها تدریس کرده باشید، می توانید تعارض آن نتایج را با عقل و وحی نشان بدهید.

بسیاری از ما ناقد مارکسیسم و یا لیبرالیسم و یا دیگر مکاتب موجود هستیم و مبانی و نتایج آن را با توجه به تعارضشان با ادله ای اطمینان بخش که داریم، رد می کنیم، آیا لازمه این امر آن است که کسی در حد فیلسوفان مارکسی یا لیبرال باید مارکسیسم یا لیبرالیسم را خوانده و تدریس کرده باشد تا بتواند ناقد آنها باشد؟

ضمنا باید توجه داشته باشیم که اگر قرار باشد تنها کسانی حق انتقاد از فلسفه را داشته باشند که مانند فیلسوفان همه عمرشان را به پای فلسفه ریخته باشند، در مورد مدافعان فلسفه نیز باید گفت تنها کسانی حق تایید و ستایش از فلسفه را دارند که تمام عمرشان را در تعلیم و تعلم فلسفه گذرانده باشند. بدیهی است نتیجه چنبن مبنایی این خواهد بود که کسانی جز فلاسفه حق گفتگو در باره فلسفه را نخواهند داشت که طبعا این امری پذیرفته نیست، چون همه عالمان یک مکتب می توانند چنین ادعایی کنند و باب نقد را بر دیگران ببندند.

۷. برخی از منتقدان مرحوم علامه حکیمی(مثل آقای مصطفی ملکیان) معتقدند که ایشان به رغم تاکیدشان به تفکیک، خود در عمل و به ویژه در اندیشه های سیاسی و اجتماعی، چندان اهل تفکیک نبود. نمونه اش قرائت یا خوانش سوسیالیستی ایشان از آموزه های دینی و کتاب های حدیثی. ارزیابی شما از این دیدگاه چیست؟

این که همه ما در امر معرفت و نظریه پردازی و عقیده به نوعی ـ کم یا زیاد ـ متاثر از عوامل متعدد بیرونی و پیش فرضها هستیم، تردیدی نیست و این همان چیزی است که مرحوم مطهری در باره فقها می گوید که فتوای فقیه دهاتی بوی ده و فتوای فقیه شهری بوی شهر می دهد. در مورد مرحوم حکیمی هم می تواند این امر صادق باشد همان طور که در مورد استاد ملکیان هم صادق است اما با این وجود نمی توان به صرف این ادعای کلیِ اغلب صادق، اندیشمندان را تخطئه کرد و پرونده شان را بست بلکه راه آن این است که در باره آثار و ایده های اندیشمندان به تفصیل بحث و گفتگو کنیم و درستی یا نادرستی و خلوص یا ناخالصی آن را مستدلا و مستندا نشان بدهیم.

ضمنا بنده معتقدم معرفت ناب و خالص دینی در فراتر از مسلمات و قطعیات عقلی و دینی در اختیار حجت معصوم خداوند است و ما در عصر غیبت اغلب به معرفتهای ظنی دست پیدا می کنیم اما چون گریزی از عمل به ظنون نداریم و از طرفی هم اهل شکاکیت و نسبی گرایی محض نیستیم، پیوسته در تلاش برای مستدل تر کردن معارف ظنی خود و دفاع از آنها هستیم. 

۸. بسیاری از اهل فلسفه، با تاکید بر عقل گرایی یا خردگرایی فلسفی، معتقدند که تفکیکی ها، ادامه دهنده همان راهی هستند که درسده های میانه، با اشاعره و سپس با غزالی شروع شد و ریشه های اندیشه ورزی فلسفی یا خردگرا را خشکاند و باعث رواج اندیشه های متصلب و ظاهرگرا و نص گرا شد. نگاه شما به این انتقاد چیست؟

اولا باید فلاسفه ثابت کنند که ممشای آنها عقلی است و بعد سخن از عقلی و یا غیر عقلی بودن منتقدان و مخالفان خود بگویند. ثانیا اگر تفکیک را ادامه سنت کلامی شیعه بدانیم قطعا این حرف باطل است. کلام عقلی شیعه با اشاعره و حشویه اهل حدیث (اهل سنت) و حتی اخباریان شیعه که اهل نقد حدیث نیستند، تفاوت دارد. ضمنا این تلقی که وقتی سخن از نقل یا نص می گوییم به معنای گریز از عقل و استدلال است، حرف غلطی است. بسیاری از نصوص قرانی و روایی ما حاوی استدلال و برهان عقلی است. وقتی قران می گوید «ام خُلقوا من غیر شي ام هم الخالقون» دقیقا اشاره به برهان حدوث و قاعده علیت دارد. 

به تعبیر دیگر بسیاری از بیانات قران و اهل بیت علیهم السلام ارشاد به احکام و براهین عقلی دارند.

۹. در پایان بفرمایید آیا دیدگاه های استاد مرحوم علامه حکیمی در زمینه فلسفه و حکمت امروز پیروانی هم دارد و به نظر شما این دیدگاه ها، برای نسل امروز و فردا چه درس هایی دارد؟

استاد حکیمی با طرح بحث تفکیک در سال ۷۱ در کیهان فرهنگی موجی از بحث و گفتگو را درموافقت و مخالفت با فلسفه راه انداخت و منشآ تولید آثار فراوانی در این موضوع به خصوص در نقد فلسفه شد. مثلا انتشار فصلنامه سمات از نتایج همین موج سازی استاد حکیمی بود. بعد از انقلاب شاید برای اولین بار در مناظره ای که من با جناب آقای محسن غرویان (در سال ۹۱ یا ۹۲) در برنامه زاویه شبکه چهار داشتم، ملاصدرا و ابن عربی در سطح رسانه ملی نقد شدند در حالی که در دهه ۶۰ به دلیل تعلق امام خمینی به حکمت متعالیه، نقد این دو شخصیت در زمره خطوط قرمز بود.

در هر صورت ورود استاد حکیمی به موضوع نقد فلسفه و عرفان در حالی که به راحتی نمیشد به ایشان انگ تعصب یا اخباری گری و بی سوادی و ...زد چشم بسیاری از جوانان اهل تحقیق و تشنه معارف قران و اهل بیت را بر اشکالات اساسی فلسفه اسلامی در سه شاحه مشايی و اشراقی و صدرایی آن باز کرد و آنان را به سمت معارف عقلی و وحیانی ثقلین سوق داد و این اتفاقی بسیار مهم بود که می تواند کفه حسنات مرحوم حکیمی را بسیار سنگین کند. پایان 


گفتگوی روزنامه اعتماد با مهدی نصیری
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان