کد خبر: ۲۶۸۹۲
تاریخ انتشار: ۰۷ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۰:۳۶-29 August 2021
یکی از الگوهای اندیشه که می‌توان آن را یکی از «بیماری‌های اندیشه‌ورزی» نامید، «تئوری‌های توطئه» است.
تئوری‌های توطئه یکی از آفت‌های بدخیم اندیشه‌ورزی است و عموماً هم اندیشه و شناخت عوام را آلوده می‌کند، اما به همان میزان در خواص ۲۲ تحصیل‌کردگان هم نفوذ دارد؛ نشان به آن نشانی که برخی از ایدئولوگ‌های بزرگِ تئوری‌های توطئه تحصیل‌کرده و فرهیخته بودند.  پرسش این‌جاست که چگونه می‌توان و باید در برابر یک تئوری توطئۀ جذاب و گیرا مقاومت کرد؟

بیایید ابتدا تئوری‌های توطئه را به ساده‌ترین صورت‌بندیِ‏ نهفته در همۀ آن‌ها درآوریم. تئوری توطئه می‌گوید: «فریب چشمانتان را نخورید، علت و معلولی که در یک رخداد می‌بینید و ادعا می‌شود وجود دارد، دروغ است! علت و معلولی ناپیدا و مخفی ــ به عبارتی توطئه‌ای ــ با سناریونویسی مشخصی در پس این رخداد نهفته است.»‏

نهفته در همۀ آن‌ها درآوریم. تئوری توطئه می‌گوید: «فریب چشمانتان را نخورید، علت و معلولی که در یک رخداد می‌بینید و ادعا می‌شود وجود دارد، دروغ است! علت و معلولی ناپیدا و مخفی ــ به عبارتی توطئه‌ای ــ با سناریونویسی مشخصی در پس این رخداد نهفته است.»

پس تئوری توطئه حول محور «نفع»‏ شکل یافته است: «نفع کسانی در این بوده است که چنین رخدادی به وقوع بپیوندند.» به همین دلیل مدافعان تئوری‌های توطئه به جای این‌که تلاش کنند نشان دهند آن توطئه‌گرانِ ذی‌نفع «چگونه فلان رخداد را رقم زده‌اند»، دائم نشان می‌دهند که آن توطئه‌گران «چه سودی از رخداد می‌برند».

بگذارید با مثال توضیح دهم (مثالی که تعمداً آن را از جایی دور می‌آورم تا موضع‌گیری ایجاد نکند). چند هفته پس از آن‌که هیتلر در آلمان به قدرت رسید، شبی از شب‌ها مجلس آلمان آتش گرفت. شعله‌هایی که از سقف مجلس زبانه می‌کشید آسمان شب را روشن کرده بود. همان شب جوانکی هلندی و کمونیست‏ به عنوان عامل این کار بازداشت و با سروصدا و تبلیغات فراوان محاکمه شد. هیتلر به این بهانه که کمونیست‌ها پشت این رخداد بودند به سرکوب کمونیست‌ها شدت بخشید. 

هیچ‌گاه مشخص نشد آیا این آتش‌سوزی واقعاً کار آن جوان بوده است یا نه، اما از همان اول این تئوری توطئه مطرح شد که این آتش‌سوزی کار خود نازی‌ها بوده است تا به بهانۀ آن سرکوب را شدت بخشند. دلایل متعددی هم ارائه می‌شد، اما دلیل اصلی همین بود که حکومت این رخداد را دستاویزی برای سرکوب مخالفان قرار داد. در یک کلام: کی سود برد؟ هیتلر! پس همان کسی که سود برده است خودش هم این سناریو را نوشته است!‏

با همۀ این مقدمات به حرف اصلی می‌رسم. ابطال تئوری‌های توطئه سخت است، همان‌قدر که اثبات آن‌ها سخت است. اما یک نکته را می‌توان به عنوان «ترمزی مطمئن» در مسیر سقوط به درۀ تئوری‌های توطئه در نظر داشت. این‌که کسانی از یک رخدادی نهایت بهره‌برداری را بکنند، دلیل بر این نمی‌شود که‏ خود آن را طراحی کرده باشند. ممکن است ــ و بسیار محتمل است ــ آن‌ها پس از رخداد با شم تیزِ منفعت‌طلبانۀ خود وارد گود شده باشند و با امکاناتی که در اختیار دارند نهایت بهره‌برداری را از آن کرده باشند؛ و اتفاقاً این کاری است که هر فرد، ‏گروه و جریانی ممکن است در روند رخدادها انجام دهد! 

بنابراین یک «تمایز» مهم را باید لحاظ کرد: نفع‌برنده الزاماً عامل نیست! بلکه ممکن است کوشیده باشد از رخدادی که خود بانی‌اش نبوده است بهره برد. یعنی کسی که از آب گلالود ماهی می‌گیرد، الزاماً خود نیز آب را گلالود نکرده است!‏

اما وجه گمراه‌کنندۀ تئوری‌های توطئه همین است که می‌خواهد این تمایز را لاپوشانی کند. در نهایت بگویم: هدف انکار هر گونه تئوری توطئه نیست، بلکه می‌خواهیم از پذیرش عجولانۀ آن جلوگیری کنیم.




Light Night
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان