کد خبر: ۲۶۸۹۰
تاریخ انتشار: ۰۷ شهريور ۱۴۰۰ - ۰۸:۵۵-29 August 2021
زیارت قبور اگرچه ویژگی و ابداع مذهب شیعه نیست، ولی اهمیت خاصی نزد شیعیان دارد و شاید بشود «زیارت‌نامه»ها را از ویژگی‌های شیعه دانست.
در متون زیارت‌نامه‌ها که باید از سوی معصومین(ع) صادر شده باشد، علاوه بر ادای احترام به فردی که قبرش زیارت می‌شود، به آموزه‌های اعتقادی نیز پرداخته می‌شود و به نظر می‌رسد تعلیم متون دعا و زیارت‌نامه، دو راه مهم آموزشی امامان شیعه بوده است. 

از آنجا که بسیاری از امامان شیعه مورد ستم و فشار حاکمان زمان خود قرار داشته‌اند، مرزبندی با آن حکام و آن روش حکمرانی نیز از مضامین مهم زیارت‌نامه‌هاست. حتی در متون دعا نیز مضامینی مانند دعا برای مسلط نشدن افراد بی‌رحم و ظالم به چشم می‌خورد (لا تُسَلّط علینا من لایَرحمنا).

از قرن بیستم و خصوصا پس از جنگ جهانی اول و سقوط خلافت عثمانی که اسلام سیاسی در منطقه اوج گرفت، تشیع سیاسی نیز همسو با گروه‌های جهادی و سیاسی اهل سنت سعی کرد از متون دینی به سود فعالیت‌های سیاسی خود استفاده کند. جمله معروف استاد مطهری (شمر امروز موشه دایان است. شمر ۱۳۰۰ سال پیش مُرد. شمر امروزت را بشناس) یکی از همین نمونه‌هاست. طبعا به موازات تطبیق شمر و یزید بر چهره‌های معاصر، علی(ع)، حسین(ع)، ابوذر و مالک اشتر نیز نمونه‌های مشابه جدید پیدا می‌کردند. 

این‌گونه بود که متون تشیع سیاسی نیز شکل گرفت و طبعا دعا و زیارت‌نامه دو قالب مهم برای چنین متونی تلقی می‌شد، چون ذهن و فرهنگ شیعیان قرن‌ها با این دو قالب خو گرفته بود. دعای فارسی و موزون موسوم به «دعای همیشگی» که از دهه شصت در ایران رواج یافت و بعد از نمازهای جماعت مساجد و مدارس خوانده می‌شد یکی از مهم‌ترین نمونه‌های ادعیه تشیع سیاسی است.

زیارت‌نامه‌های سیاسی نیز در آستانه پیروزی انقلاب اوج گرفت و نمونه‌هایی خلق شد که در سال‌های اخیر به مدد شبکه‌های اجتماعی با آنها آشنا شده‌ایم. هرچند معروف‌ترین زیارت‌نامه سیاسی را باید «زیارت‌نامه امام خمینی» دانست که پس از درگذشت ایشان از سوی آیت‌الله جوادی آملی نوشته و منتشر و حتی روی ضریح ایشان نصب شد و پس از درگذشت سید احمد خمینی در سال 1373 از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی با افزودن چند کلمه درباره فرزندان امام خمینی تکمیل شد.

سه سال پیش یکی از نمونه‌ها را با عنوان «زیارت‌نامه پدر طالقانی» به لطف دوست فاضل‌مان جناب محمدرضا معینی عزیز در اینجا منتشر کردم. چند روز پیش نیز متن زیارت‌نامه‌ای در برخی کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی منتشر شد که آذر سال ۱۳۵۶ به عنوان زیارت‌نامه امام رضا(ع) گویا در مشهد منتشر شده و به نظر می‌رسد که احتمالا کار یک طلبه انقلابی بوده باشد. متن این زیارت‌نامه از نظر ادبی، متوسط است و نویسنده گمنام آن که از دوستداران امام خمینی بوده، به زائران امام هشتم توصیه کرده که به جای زیارت‌نامه‌های قبلی، این متن را بخوانند چون به مسائل جدید این روزگار نیز اشاره کرده است.

این تلاش برای ثمربخشی مفاهیم و آموزه‎های دوره ماقبل مدرن برای انسان مدرن، دغدغه متدینان نواندیش یا سیاسی دوران معاصر بوده است. گاه برخی تا حد همسان‌پنداری شخصیت‌های مثبت دینی با قهرمانان و چهره‌های چپ‌گرای قرن بیستم همچون لنین و چه‌گوارا پیش می‌رفتند و گاه نیز به تطبیق این شخصیت‌ها بر چهره‌های دینی معاصر اکتفا کرده و از «علی زمان» و «حسین زمان» سخن گفته‌اند. 

برخی نیز صرفا به تطبیق شخصیت‌های منفی تاریخ اسلام و شیعه بر رجال معاصر اکتفا کرده و همچون استاد مطهری از «شمر زمان» یا «یزید زمان» سخن گفته‌اند که نیاز به هنجارشکنی نداشته است، چون جایگاه معصوم در اعتقادات شیعه امامیه به گونه‌ای است که همسان‌پنداری معصومین با غیر معصومین، تبعات معرفتی و اجتماعی خاصی به همراه دارد.

مسعود رجوی از کسانی است که در سخنرانی‌های متعدد دهه شصت تا هشتاد کوشید هم خود و دیگر رهبران سازمانش را با شخصیت‌های مقدس تاریخ شیعه همچون شهدای کربلا همسان‌سازی کند. وی حتی در زیارت‌نامه‌هایی که ابداع می‌کرد و در عتبات مقدسه عراق می‌خواند، دشمنان خود یعنی رهبران جمهوری اسلامی را بر شخصیت‌های منفی و منفور دوران نخستین شیعه تطبیق می‌داد و همه را نفرین می‌کرد!  

زیارت‌نامه انقلابی امام رضا(ع) نیز کوشیده در عین تطبیق شخصیت‌های منفی تاریخ شیعه بر افراد معاصر همچون شاهان پهلوی، حتی علمای غیر انقلابی را نیز بی‌نصیب نگذارد و آنان را همانند یکی از فقهای دربار بنی‌عباس دانسته و حتی با ذکر اسامی برخی‌شان (همچون آیت‌الله احمد شاهرودی و شیخ نوغانی) نفرین کرده است. در مقدمه این متن گفته شده است:

«این‌همه موقوفات حضرت رضا که مومنان با اخلاص برای رفاه زوار وقف کرده، نذوراتی که زنان و مردان ساده و بی‌اطلاع به مزار امام می‌دهند، در هوس‌رانی‌ها و قماربازی‌ها و شهوت‌رانی‌های محمدرضا و ایادی او صرف می‌شود و مظلومیت امام را در حال حاضر مبرهن می‌کند و خاطره مظلومیت‌های حال حیات آن بزرگوار را به یاد می‌آورد. به‌جاست این زیارت‌نامه که جریانات معاصر در آن گنجانیده شده، خوانده شود».

همین جملات نشان می‌دهد که خالقان این متون جدید، متون اولیه شیعه را که به پیامبر و امامان نسبت داده می‌شود، ناکافی دانسته و درصدد تکمیل آن مطابق نیازهای زمان بوده‌اند. همچنین در این متن سعی شده تاریخچه‌ای از اقدامات منفی و سرکوبگرانه شاهان پهلوی ارائه شود تا همسان‌سازی آنان با بنی‌امیه و بنی‌عباس، مشروع و مقبول جلوه داده شود. 

اشاره به کشتار گوهرشاد، نام بردن از زندانیان و قربانیان سیاسی دوره پهلوی دوم و سرکوب دانشجویان و طلاب منتقد، از محورهای مهم این زیارت‌نامه است. نویسنده به ادعای محمدرضا شاه درباره رؤیت امام زمان(ع) نیز اشاره کرده و می‌گوید که از نظر شیعه، هرکس در عصر غیبت مدعی رؤیت امام زمان شود، دروغگوست و بدین‌سان خواسته از پهلوی دوم، مشروعیت‌زدایی کند.

اما حمله نویسنده این زیارت‌نامه انقلابی به علمای غیر انقلابی دست‌کمی از حملاتش به حکومت پهلوی ندارد. او به امام زمان(ع) به خاطر وجود چنین علمایی تسلیت می‌گوید که فقط به دنبال گردآوری پول و سرمایه و مناصب دنیوی هستند و در ادامه نیز با نام بردن از برخی‌شان، آنان را خائن و فاسق دانسته و لعنت می‌کند.

تمجید از آیت‌الله منتظری، مرحوم طالقانی و دکتر شریعتی و اعلام مخالفت با شوروی در کنار آمریکا و انگلیس نشان می‌دهد که نویسنده از طلاب سیاسی آن روزگار بوده و با گروه‌های چپ نیز همدلی نداشته است. البته وی از «مجاهدین» نام برده، ولی هیچ اشاره‌ای به اعدامیان این سازمان نکرده و البته بنا به مصلحت اپوزیسیون آن زمان، از هجمه به فعالان اپوزیسیون چپ نیز خودداری کرده است.

متن کامل این زیارت‌نامه که ابتدا در گروه تلگرامی منتدی و سپس در برخی کانال‌ها منتشر شد، این است:
 
«بسم الله الرحمن الرحیم. السلام علیک یابن رسول الله. السلام علیک یابن امیرالمؤمنین. السلام علیک یابن فاطمة الزهراء سیدة نساء العالمین. السلام علیک و علی آبائک الطاهرین و لعنة الله علی اعدائکم اعداء الدین اجمعین. اللهم العن الغاصبین الاولین حق اهل بیت نبیک، والعن اباسفیان و معاویة و یزید بن معاویة و هارون و مأمون و غیرهم من آل مروان و آل عباس و آل سعود و آل بهلوی و سلاطین الجور اجمعین، و العن کل من کان یعاضدهم و یقویهم و یساندهم و الذین خلفوا من بعدهم فأضاعوا الصلوة و اتبعوا الشهوات حتی انتهی الامر بعد توطئة اعداء المسلمین الی اسرة البهلوی الدنیّة و فی رأسهم میربنج اللعین الفاقد الحسب و النسب الجامع خباثة الاولین و دنائة اللاحقین و کان هو جرثومة الغدر و الخیانة الملعون الذی هتک حرمة حرمک بغاراته و سرقاته و قتل عدة کثیرة من ابریاء المؤمنین فی جامع کوهرشاد و فی داخل الحرم الشریف و لم یکن لهم ای جرم الا الذب عن حوزة الاسلام و الدفاع عن الحجاب و سائر احکام القرآن، ثم اذاقه الله فی الدنیا الذل و المهامة قبل ان یرد الدرک الاسفل من النار فی الآخرة فاسقط عن سریر الحکومة و ابعد الی جوهانسبورک و مات هناک فی غایة المسکنة و الفاقة، فلعنة الله علیه و علی اتباعه اجمعین، ثم صوّب اعداء المسلمین ان یحکم علی المسلمین ابنه الغاشم الظالم الهاتک حرمة الدین و الاسلام؛ محمدرضا الخائن الکاذب المنافق المرائی فقتل عدة غیر قلیلة من العلماء الاحرار و السادة الابرار و المؤمنین الکاسبین و المجاهدین الاخیار و ایده فی جنایاته و قتلاته الید الاثیمة و منبع التأثیم الامریکا و ولیده اسرائیل فأبادوا ایران و خرّبوا الدیار و القری و عطّلوا الصناعة و الزراعة، فقُتل عدة کثیرة من ابریاء المهندسین و الدکاترة الانجبین و الشباب الاحرار من الطالبین و الطالبات فی الحوزات العلمیة الاسلامیة و الجامعات و الکلیّات التابعة، اَلا لعنة الله علیه و علیهم بحق محمد و آله.
یابن رسول الله لعن الله من اتی بک من مدینة جدک الی خراسان فبقیت هناک غریبا فریدا، لقد تبع المأمون اللعین محمدرضا البهلوی اللعین ابن اللعین حیث اقصی من بلدة قم سلیل العترة الطاهرة المرجع الدینی الاعلی نائب الامام و حجة الله الملک العلام آیت‌الله الامام الخمینی ارواحناه فداه و اقصی ایضا کثیرا من العلماء و المدرسین و التجار المؤمنین و کان کل ذلک بحمایة آمریکان اعداء المسلمین و الشیعة، و من جنایاته و آثامه انه اعان اسرائیل عدو المسلمین بما یمکن ان یعان من الاسلحة و المهمات و البترول و النفرات و هو مع ذلک یدعی رؤیة الامام صاحب العصر و الزمان و هو لایعقل و لایدری ان الشیعة القائلة بظهور الحجة یروی عن ائمتهم ان مدعی الرؤیة کذاب مفتر، الا لعنة الله علی الکاذبین المرائین الخائنین. یابن رسول الله احسن الله لک العزاء فی ابتلاء الاسلام بعلماء السوء الذین یشوّهون سمعة الاسلام و لیس لهم لا جمع المال و الوصول الی مناصب الدنیویة کیحیی ابن الاکثم اللعین فی زمانک و بعد وفاتک و شهادتک نری خلف ابن اکثم بل اخلافه کأحمد الشاهرودی الذی یقیم الصلوة فی جامع کوهرشاد و هو عون الظلمة و مؤید الفسقة و الرامی بلقائه ذلک الصنمِ السهمَ الی صدورکم و کالنوقانی ذلک الواعظ غیر المتعظ و الحافظ من اخبارکم و آثارکم شیئا و هو منها غیر مستفید فهو کمثل الحمار یحمل اسفارا من احادیثکم و اخبارکم. اللهم العنهم لعنا وبیلا و احفظ الاسلام و المسلمین من شرور امثال هولاء الخَوَنة و عُمّال الفسقة ثم ایّد لهم حُماة الدین و الاسلام و المسجونین بجرم الدفاع عن حریم القرآن السید النبیل الطالقانی و المنتظری و غیرهم و بلغ الثواب و التحیة الی ارواح شهدائنا المعاصرین المقتولین فی سجون الحاکم الغاشم بهلوی اللعین خصوصا السید السعیدی و الغفاری و الانصاری و مصطفی الخمینی و الشریعتی الذین قتلهم ایادی محمدرضا البهلوی من غیر جرم و اثم الا ان قالوا ربنا الله ثم یا ربنا و سیدنا ندعوک تحت هذه القبة المبارکة و فی هذا الحرم الشریف حرم الامام المظلوم المقتول ان تبلغ صلواتنا و سلامنا و تحیاتنا الی قائد الامة الاسلامیة و الحامی عن الدین فی عصرنا هذا عصر غربة الدین و الذاب عن القرآن و احکامه و المحیی شریعة جده سید المرسلین النائب العام آیت‌الله السید روح‌الله الموسوی الخمینی لازال مؤیدا من عندک و منصورا و موفقا آمین. اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمد و آل محمد و آخر تابع له علی ذلک. اللهم العن العصابة التی جاهدت الحق و عاندت الاسلام و شیعة الامام علی بن ابی‌طالب علیه السلام علی مدی الزمان و اعز الباطل و اذلّ الحق. اللهم العن بنی امیه قاطبة و آل مروان و آل عباس و آل عثمان و آل سعود و آل بهلوی. اللهم العنهم جمیعا. ثم ضاعف اللعن و العذاب علی شیاطین الانس من بریطانی و آمریکی و سوفیاتی الذین تسیطروا علی العالم و تعاموا عن الحق بل عمیت قلوبهم فهم للحق کارهون و عن الرشد معرضون و اجعلم کلهم من تابع و متبوع حطب جهنم هم فیها خالدون بحق بمحمد و آله».
 
این‌گونه متون با همه تلاش‌های رسمی و غیر رسمی که طی نیم قرن برای تثبیت و رواج آنها صورت گرفته، با اقبال جامعه مذهبی مواجه نشده‌اند و عرف متدینان با وجود اختلاف ذائقه‌ها و سلیقه‌ها در مجموع به زیارت‌نامه‌هایی که درصدد مشروعیت‌سازی برای چهره‌های غیر مقدس دوره‌های پس از حیات پیامبر و امامان هستند، عموما واکنش مثبتی نشان نمی‌دهد. 

از همین روست که حتی نوحه‌خوانی‌های سیاسی نیز معمولا ویژگی محصولات یک بار مصرف را دارند و نمی‌توانند از اقبال همیشگی مخاطبان مذهبی برخوردار شوند. متنی مانند «زیارت‌نامه امام خمینی» سه دهه است که طراحی و منتشر شده و بارها به چاپ رسیده است، اما بسیاری از افراد در روزهای اخیر و پس از انتشار فیلم حضور کابینه رئیسی در آرامگاه امام خمینی از آن مطلع شده‌اند.

بنابر این خالقان و مروجان چنین متونی باید به هنجارهای متعارف کلامی و فرهنگی تاریخ شیعه توجه بیشتری کنند و تبعات همسان‌پنداری و شبیه‌سازی معصوم و غیر معصوم را جدی‌تر از پیش در نظر بگیرند. محدود کردن معصومین به تعداد مشخص، یک راهکار درون‌مذهبی برای جلوگیری از استبداد و قدرت مطلقه بوده است و نادیده گرفتن این مرزبندی با تدوین متونی که این خط قرمزها و مرزها را کمرنگ می‌کند، به سود دین و دنیای انسان نیست. 

علی‌اشرف فتحی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان