کد خبر: ۲۶۸۸۲
تاریخ انتشار: ۰۶ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۵:۵۸-28 August 2021
ما افغانستان را نمی‌شناسیم.
به همان كليشه‌های رايج در مورد «كارگر افغانی» بسنده كرديم، آدم فقير و معمولا تحصيل نكرده‌ای كه جنگ‌زده است، مهارت‌ها و دانش‌های زيادی ندارد و حاضر است در ازای حداقل‌های زندگی، سخت‌ترين كارها را انجام دهد و در حاشيه شهرهای بزرگ ما، برای خودش کلونی‌هایی بسازد يا به عنوان سرايدار و نيروی خدماتی، در برج‌ها و شركت‌های بزرگ با زن و بچه‌اش كار كند. تصوير عمومی ما از «افغانی» (و نه افغاستانی) چنين بود.

كتابخانه‌های ما از جهت آثار و پژوهش‌هایی درباره تاريخ و فرهنگ افغانستان بسيار فقير و نادار هستند. انگار اين حجم عظيم از جمعيتي كه به يك‌باره به ايران آمدند، توجه هيچ‌كس را به خود جلب نكرده جز تعداد انگشت‌شماری پژوهشگر و هنرمند و سينماگر و عكاس. چشم‌ها و گوش‌های همه به سوی غرب بوده و تحولات آنجا را رصد می‌کردیم. علتش هم روشن است. مدت‌هاست كه همه تغييرات جدی و بنيان‌برافكن از آن سو شروع شده. تا پيش از قرن هفتم هجری و مشخصا قبل از حمله مغول، شرق برای ما اهميت بيشتری داشت. 

منظور فقط مهاجرت‌ها و تهاجم‌های گاه و بی‌گاه و ديرينه اقوام صحرانشين در پی يافتن مرتع و چراگاه نيست. شرق، خواه هند و خواه چين، همواره برای ما ساكنان چهارراه تمدن‌ها، سرزمين شگفت‌انگيز انديشه‌ها، فرهنگ‌ها، اسطوره‌ها، باورها، مصنوعات و محصولات متنوع فرهنگی و اقتصادی بوده. بخش مهمی از تمدن ايرانی-اسلامی در منتهی‌اليه شرقی جهان اسلام، يعنی در منطقه ماوراءالنهر به ظهور رسيد، در شهرهایی چون بلخ و بخارا و هرات و خوارزم و خيوه و خجند و... بخش عمده‌ای از اين منطقه، خراسان بزرگ محسوب می‌شد.

اما بعد از حمله مغول اين شهرها ديگر به رونق قبلی خودشان باز نگشتند و دوران طلایی‌شان كه از مدت‌ها پيش با حملات و دست‌اندازی‌های غزها و غزنويان و سلجوقيان و... رو به زوال گذاشته بود، به سر آمد. 

ضربه نهایی تاسيس امپراتوری عثمانی و بنای سد سكندر در برابر مسير كاروان‌ها، در جاده‌های موسوم به ابريشم از غرب به شرق بود. اين امر در كنار اختراع ماشين بخار و رونق تجارت دريایی، باعث شد كه منطقه مذكور به كلی به فراموشی و نسيان سپرده شود؛ زمين حاصلخيزی براي رشد و نمو انديشه‌ها و باورهای كين‌توزانه و انتقام‌جو. بر آمدن صفويه در ايران و اعلام شيعه به عنوان مذهب رسمی در اين سرزمين، منطقه ماوراءالنهر و ساكنانش را كه عمدتا سنی حنفی مذهب بودند، بيشتر به محاق برد. 

رويكرد سیاسی-مذهبی افراطی صفويان و ازبك‌ها به عنوان رقيباني سرسخت و جنگجو از سوی ديگر، باعث شد كه پيوندهای هویتی ميان مردم سست‌تر شود، به گونه‌ای كه جدایی هرات از ايران در دوران ناصرالدين شاه آن چنان كه بايد و شايد، با واكنش ايرانيان مواجه نشد. 

از آن پس نيز تحولات افغانستان چندان توجه ايرانيان را به خود جلب نکرد. بعد از كودتای حزب دموكراتيك خلق مورد حمايت شوروی در آوريل ۱۹۷۸ در افغانستان، همزمان با انقلاب ۱۳۵۷، اين كشور بار ديگر برای ما مهم شد، به اين صورت كه سيل عظيم پناهندگان به مرزهای ايران هجوم آوردند. 

اين روند در طول دهه شصت ادامه يافت. بعد از سقوط دولت نجيب‌الله و به قدرت رسيدن طالبان در سال ۱۳۷۵، بار ديگر مهاجرت پناهندگان افغانستانی به ايران شتاب گرفت. كمترين پيامد اين اتفاقات، حضور چند ميليون افغانستانی در جای جای ايران بود.

اين وضعيت جديد اما سبب نشده كه ما نسيان را كنار بگذاريم و تلاش كنيم دريابيم در خانه همسايه چه اتفاقی رخ داده است. اين كم‌كاری و اهمال، به هيچ عنوان توجيه‌پذير نيست. ما حتی از خود اين ميهمانان رنج ديده نپرسيديم كه چه اتفاقی برای‌شان افتاده است و به آنها فرصت نداديم تا تاريخ و فرهنگ و اقتصاد و سياست و جامعه خود را برای ما تشريح كنند، كاری كه كشورهای استعمارگر در طول سده‌ها در قبال مستعمرات خود با دقت و پشتکاری مثال‌زدنی صورت دادند و نتيجه‌اش هم‌اكنون هزاران هزار كتاب و تحقيق و مستند و سند درباره وجوه گوناگون جوامع مستعمره است، در كنار صدها و بلكه هزاران پژوهشگر كارآزموده.

حالا بار ديگر افغانستان بحران‌زده و اين كشور در آستانه يكی از تحولات مهم در تاريخ خود است. در حال حاضر همه ‌چيز در هاله ابهام فرو رفته و هيچ‌كس نمي‌داند در آينده اين كشور چه رخ می‌دهد. اما طبیعی‌ترين پيامد اين واقعه براي ايران، شكل‌گيری موج جديدی از مهاجرت‌هاست. 

با گسترش فضای مجازی و افزايش بی‌سابقه ارتباطات، مساله افغانستان در افكار عمومی ايران مهم شده. اما اين اهميت در فقدان اطلاعات دقيق و پژوهش‌های مستند، صرفا به تكرار اخبار و دامن زدن به شايعات منجر می‌شود. غياب گفت‌وگو و تحقيق جز به جهالت نمی‌انجامد و نادانی نيز پيامدی جز تاريكی در بر ندارد.

نویسنده: محسن آزموده
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان