کد خبر: ۲۶۸۸۰
تاریخ انتشار: ۰۶ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۴:۱۴-28 August 2021
روز گذشته پیرامون قرائت زیارتنامه مرحوم امام امت (ره) در مراسم هیئت دولت حرف‌هایی زده شد.
عمده سخنان از سنخ عقده گشایی بود و طبعا از دایره خواندن کنار میرفت. اما قلم برادر گرامی آقای محسن حسام مظاهری قلمی است خواندنی و به حسب عادت نوشته ایشان را خواندم. گرچه هر چه پیشتر میرفتم بر حیرتم افزوده میشد آن را تا آخر ادامه دادم تا شاید فرجی شود. اجمال آنکه نگارنده موضع اقای مظاهری را یکسره غلط میداند ؛ و اما توضیح.

ما اجازه نداریم به صرف نپسندیدن یک چیز از سر انکار برآییم. لازم است ابتدا در ماهیت و جوهره آن مطلب تامل و تعمیق کنیم. متن آقای مظاهری خالی از رعایت حتی اولیات ادبیات حکمی و فقهی حول مسئله زیارت است؛ فضلا از تامل و تعمیق!

مقدمتا جملاتی از متن را میخوانیم؛ نوشته اند: "هیئت دولت طبق روال مرسوم رفته اند آرامگاه خاندانی آیت الله خمینی..."؛ این توصیف از حرم امام لاجرم توصیفی سویه دار و نادرست است. کسانی که به این حرم میروند قصد زیارت امامشان را دارند و نه خاندان امام! اینکه به مرور حسب وصیت اعضای این خاندان رفته رفته این مکان شاهد حضور قبور دیگران باشد، اصل قصد زائر را خدشه دار نمیکند. آنجا حرم امام خمینی است؛ خوب است ایشان به احترام زائران این حرم دست کم ادب به خرج دهند و برای پیجویی مقاصد خود ماهیت اشیاء را استحاله نکنند. کاری که ایشان در این جمله کرده است، دقیقا همان استحاله ای است که به غلط تولیت این حرم عزیز مرتکب شده است. البته پیدا است که ایشان صرفا در این متن از در توصیف بر نیامده و آشکارا اغراض خود را در دل الفاظ جای داده است(ولاباس البته). اما به عنوان یک جامعه شناس عجیب است که درک زائر از این مکان را نادیده گرفته و صرفا متکی به درک خود از این مکان مناسک زائران را تحلیل کرده است!

این اغراض ادعاهای عجیب تری را به متن کشانده است؛ ایشان در توصیف زیارتنامه مرحوم امام چنین نوشته اند: "متنی جعلی که به سیاق زیارتنامه های مرسوم امامان و امامزادگان شیعه تنظیم شده و مداح آن را به سنت زیارتنامه خوانی و با لحن سوزناک میخواند.".

این گزاره در جهت و محتوا دروغ و کذب است. در ادامه متن، این اغراض ادعاهای عجیب تری را به متن کشانده است؛ ایشان در توصیف زیارتنامه مرحوم امام چنین نوشته اند: "متنی جعلی که به سیاق زیارتنامه های مرسوم امامان و امامزادگان شیعه تنظیم شده و مداح آن را به سنت زیارتنامه خوانی و با لحن سوزناک می‌خواند.".

این گزاره در جهت و محتوا دروغ و کذب است. اولا آنچه ایشان نامش را "جعل" گذاشته همان چیزی است که دیسیپلین هزارساله فقه و حدیث ما نامش را "زیارتنامه غیر ماثور" نهاده. جعل در علوم حدیث - و بطور کلی علوم تاریخی- به معنای آن است که قولی را به کسی منسوب کنیم، در حالی که انتسابی در کار نیست. درحالی که در خصوص زیارتنامه مرحوم امام - نظیر اکثریت قریب به اتفاق زیارتنامه های امامزادگان - اصلا ادعا این نیست که این زیارتنامه از معصوم صادر شده! این زیارتنامه مانند بسیار دیگری از زیارتنامه ها بدست عالمانی انشا شده است!

ثانیا اگر هر زیارتنامه غیر ماثوری را "جعلی" بدانیم، زیارتنامه حضرت ابراهیم بن رسول الله(ص) که شیخ مفید، سید بن طاووس و شهیداول(رض) و مجلسی دوم نقل فرموده اند هم جعلی است. زیارت نامه حضرت فاطمه بنت اسد نیز با این مبنا جعلی است. نیز مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح پیش از نقل زیارتنامه حضرت عبدالعظیم حسنی تصریح دارد که زیارتی برای ایشان نقل نشده و زیارتی را از کتاب المزار آقا جمال الدین نقل می‌فرماید. 

حتی ایشان خود برای حضرت حمزه بن موسی - که در جوار جناب عبدالعظیم حسنی است - میگوید همین متن زیارتنامه مذکور را با ذکر نام جناب حمزه بن موسی(به جای نام حضرت عبدالعظیم) بخوانید!! جعل تا کجا؟؟!! یاللعجب! چقدر این علمای شیعه اهل جعل و مقدس سازیِ این و آن بوده اند... .

زیارت امام زادگان و بزرگان غیرمعصوم که سهل است؛ حتی زیارتنامه حضرت فاطمه(س) که جناب صدوق در من لایحضر روایت میکند به تصریح ایشان، بدست خود ایشان انشا و بقول آقا مظاهری «تنظیم» شده است.حکماً آن زیارتنامه را هم به نام جعل باید کنار گذاشت و شیخ صدوق را جاعل زیارتنامه خواند.

نوشته آقای مظاهری نشان داد که ایشان با وجود آنکه سالها در حوزه مناسبک شیعی قلم زده اند، در درک اولیات ادبیات این حوزه ناتوان اند، حتی چیزی را صد و هشتار درجه برعکس واقعیتش فهم و روایت میکنند. مثلا موارد معهود و مالوف سنت شیعی را طوری روایت میکنند که گویی «بدعت» است! ایشان گرچه در نوشته خود از این تعبیر استفاده نکرده است، تلویحا دینی که آن را به نام دین قدرت شناسانده، واجد این خصلت معرفی کرده؛ و این تحلیل انتزاعی را بر مصداق زیارتنامه امام منطبق دانسته! ( از طرد روایت ایشان خواهیم فهمید که اساسا انگاره دین قدرت، گرچه جذاب است و برای متهم کردن دیگران کاربردی است، در اصل توضیح دهنده هیچ چیزی نیست!) برای آشنایی ایشان و خوانندگان نوشته های ایشان، توضیحی اجمالی در این خصوص مقوله «بدعت »به عرض می رسد:

قدر متیقن تعاریف مختلف بدعت نزد عالمان شیعه نشان میدهد که گرچه "بدعت" نحوی اضافه کردن/کاستن چیزی به/از دین است، اما این چیز هرچیزی نیست. آن "چیز" باید ذیل بابی از ابواب متعارف اصول یا فروع دین گنجیده باشد یا بتواند بگنجد! اگر ظهور هر پدیده اجتماعی و هر فرهنگ تازه ای که ارجاع به دین دارد را بدعت بشماریم، لاجرم اباید ساس پویاییِ فرهنگ و تمدن را با عَلَم "بدعت ستیزی" منکر شویم! تعریف مرحوم علامه مجلسی (ره) گویای این مطلب است؛ "بدعت: آنچه بعد از پیامبر(ص) به عنوان عقیده یا عمل دینی ارائه گردد در حالی که در خصوص آن بیان خاصی نرسیده باشد و ذیل یک باب یا حکم کلی هم به شمار نرود، یا آنکه صراحتا آن عقیده و عمل منهی شارع باشد."(ترجمه اجمالی از بحارالانوار . ج۲ : باب البدعه و السنه ... . ذیل ح۱۲).

ظهور پدیده زیارتنامه را در ادامه دو انگاره تاریخی باید فهمید و تفسیر کرد؛

زیارت قبور مومنین:

انگاره اول را ذیل باب عام "زیاره القبور" باید دید. کلینی به عنوان اقدم محدثین جامع نگار بابی را در کتاب خود به احادیث این باب اختصاص داده است. توصیه به زیارت قبور مومنین و نیز سلام کردن بر او در هنگام زیارت فصل مشترک عمده روایات باب است. پس اولا انگاره شیعی زیارت را نباید محدود به امامان معصوم کرد، کما اینکه کلینی در نامگذاری عنوان باب از تعبیر "زیارت" استفاده کرده و از آن زیارت مطلق اهل قبول را مراد کرده! در ثانی سلام کردن بر اهل قبور با تعابیری زیبا و مودبانه - چنانکه در روایات باب شاهدیم - نوید شکل گیری مناسکی هرچند مختصر را حول زیارت قبر مومن می‌دهد.

مومن باید زیارت شود و باید با الفاظی زیبا و در شأن هم زیارت شود.‌ حتی مومن می‌تواند با زیارت کسانی که به نحوی حق ولایت بر او دارند، از آن مقام عالی بخواهد تا برای حاجت او دعا نماید. طلب حاجت در کنار قبر پدر و مادر از همین جهت در حدیث وارد است. جناب کلینیک این حدیث را با سندی محول و با دو طریق از امام صادق (ع) از امیرالمومنین (ع) گزارش کرده است: زُورُوا مَوْتَاكُمْ فَإِنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِزِيَارَتِكُمْ ، وَ لْيَطْلُبْ أَحَدُكُمْ حَاجَتَهُ عِنْدَ قَبْرِ أَبِيهِ وَ عِنْدَ قَبْرِ أُمِّهِ بِمَا يَدْعُو لَهُمَا (الکافی، ج ۳ : ۲۸۸)

این مقام و‌ همنشینی آن با انگاره زیارت قبر مومن در همین آداب عام زیارت قبور مومنین جاری است. پیداست که هر چه مقام آن مومن بالاتر، ادب و آداب زیارت قبر او بیشتر و محکم‌تر و الفاظ زائر زیبا و بلیغ‌تر! شاید همین یک انگاره ابتدایی برای توضیح مطلب مورد بحث ما کفایت کند. اما به انگاره مهم دیگری هم باید اشاره کنیم. 

زیارت قبر امام معصوم(ع):

ظهور پدیده خاص زیارت که مربوط به زیارت قبور معصومین(ع) است این درک عام را تصریح میکند. قبر معصوم قبر کسی است که صراحتا وجه الله است و در مقام شفاعت کبری ایستاده؛ او از همه زنده تر و بالاتر است. در حریم حرم حاضر است و درک شدّت حضور او آداب زیارت قبر او را پررنگ تر میکند (تاکید بر اینکه امام سخن زائر را میشنود در متون شیعی تاکید بر همین شدّت حضور است.). زائر در حین زیارت مشغول زیارت و انس با غنی ترین موجودات است و در این حال به تبع فقر خود را در شدیدترین نوعش درک میکند. به حدی که زیارت او میشود زیارت خدا در عرش او؛ "من زار قبر الحسین عارفا بحقه کمن زار الله فی عرشه"(کامل الزیارات : ۱۴۹).

اما نکته اینجا است که باطن این زیارت و منازلی که زائر در آن سیر می‌کند منحصر و متوقف نزد امامان معصوم(ع) نیست. اصل آن است که محضری برپا است که در آن محضر توجه به حق تعالی (فی المثل غنای حق تعالی و فقر و زائر) رخ میدهد. این خصلت عام هر محضری است که کمالات ولایی و توحیدی را اظهار میکند! شیعه این درک را خصوصا ذیل تنقیح معنای "وجه الله" به نحو متینی تبیین کرده است. وجه الله کسی است که بدل به نقطه توجه خلق الله به الله تبارک و تعالی باشد، و آن هدایات الهی را به نزد خلق برساند. آن نقطه که خلق بواسطه اش توجه به حق پیدا میکنند، همان وجه الله است، هر هادی به حسب هدایتگری اش واجد مرتبه ای از وجه اللهی است(در این خصوص فرصت تبیین نیست؛ توضیح مرحوم علامه در المیزان و یا توضیح ملامحسن فیض در صافی بسیار گویا است. هرچند روایات ذیل این معنا نیز از صریح ترین روایات است.).

این مطلب منحصر در مکان و قبر هم نیست! حقیقتی چون عبادت بودنِ نظر کردن به چهره عالم نیز تحت همین باب معنا میشود؛ در الجعفریات - از منابع متقدم شیعه- به نقل از امام رسول خدا(ص) میخوانیم:"النظر الی وجه العالم حباً له عباده."(الجعفریات : ۱۹۴). جناب صدوق نیز در کتاب من لایحضره الفقیه تحریر کامل تر حدیث را می آورد که در کنار عالم ، تعبیر "آل محمد" نیز آمده(ن.ک: کتاب من لایحضره الفقیه. ج۲ : ۲۰۵). اگر به حدیث رجوع شود پیدا است که مراد اشتراک در خصلت عام وجه اللهی است. چنانکه امام(ع) کمالات توحیدی و ولایی را اظهار میکند و محضرش میشود نقطه و لحظه توجه به حق تعالی، عالم نیز به حسب خود واجد چنین محضری است، حیاً او میتاً.

همین شباهت _ که مستند و مستدل و معقول است_ زیارت قبر امام‌زادگان را نازل منزله زیارت قبر امام معصوم (ع) کرده است؛ عالم و امامزاده نیز به حسب خود باید محترمانه و درست زیارت شوند و زائر باید بتواند در قالب عباراتی از توجهات توحیدی و ولای خودش در محضر قبر آن عالم یا امامزاده مراقبت کند. نگارش زیارت‌نامه تمهید این خواست و این ادب مشروع است. این مطلب نه بدعت است، نه جعل است، نه خدعه اهل قدرت! این محصول طبیعی انگاره‌های متین و موقر شیعی است. هر چقدر هم آشنایی دوستان با این مقوله تازه و بدیع بوده باشد، دلیل نمی‌شود که اصل و جوهره این مطلب بدعت بوده باشد.‌

حال که اصل ماجرای زیارتنامه داشتن و زیارتنامه خواندن معلوم شد، در خصوص مصداق زیارتنامه امام(ره) هم تکلیف روشن میشود. مرحوم امام در عصر خود حرکتی اصیل و اسلامی را آغاز کرد و آفاق جهان را متوجه معالی توحیدی اسلام و موازین متین سیاسی و اجتماعی آن کرد. او نزد طیف های فراوانی از شیعه و سنی به صفت "مجدد الاسلام" خوانده میشود. آثار امام هم به نزد اهل خبره به عنوان آثار یک ولی الهی شناخته میشود؛ مصباح الهدایه او جدا چراغی است در فهم ولایت که سابق بر آن چنین چراغی سراغ نداریم. 

سرالصلاه او اگر لطیف تر و دقیق تر از اسرارالصلاه مرحوم میرزا و شهید نباشد، چیزی کم ندارد. چهل حدیث او یک قدم در تهذیب خواننده از معراج السعاده و محجه البیضا و احیا علوم الدین پیشتر نهاده. در صدق و صفای او و طریق مقاومت الهی او هم کسی تردیدی ندارد. چرا کسانی که قبر او را با الفاظی متین و استوار و صحیح زیارت میکنند ملامت کنیم؟!

هر زائر حکماً مزور را با شناختی که از او دارد زیارت میکند؛ با همین شناخت هم متن زیارتنامه ها تنظیم میشده و میشود. درک ما از مرحوم امام خمینی(ره) واجد مولفاتی است؛ عالم، مجاهد، ظلم ستیز، احیاگر توحید و ولایت، ملجا مستضعفان و پیر و مراد شهیدان راه حق! آیا مولفات مندرج در زیارتنامه جز این هاست؟! آیا امام واقعا جز این بود؟! پاسخ دهندگان بر دو قسم اند؛

عده ای پاسخشان منفی است و درستی این مولفات در خصوص امام را تصدیق خواهندکرد. اما عده دیگر آن را تکذیب خواهند نمود؛ پاسخ ما به این دسته دوم ساده است؛ به صرف اینکه عقیده دیگران با شما سازگار نیست دیگران را تحقیر و تکفیر نکنید؛ در زیارتنامه حضرت عبدالعظیم حسنی فرازی وارد است؛"السلام علیک یا من بزیارته ثواب زیاره سیدالشهدا یرتجی". کس یا کسانی که این زیارت را تنظیم کرده اند، حکما این فراز را از حدیث باب یکی مانده به آخر کتاب کامل الزیارات ابن قولویه برگرفته اند؛ در این حدیث ثواب زیارت حضرت عبدالعظیم حسنی مانند ثواب زیارت حضرت اباعبدالله(ع) معرفی شده است. ممکن است کسی -به دلائلی متین و علمی- این حدیث را نپذیرفته باشد -نظیر مصحح محترم کتاب کامل الزیارات آقای بهراد جعفری یا مرحوم استاد علی اکبر غفاری در تعلیقاتشان بر ثواب الاعمال صدوق-. این دوستان نه زیارتنامه را جعلی خواندند و نه نگارندگان را بدعتگزار شمردند!

زیارتنامه مرحوم امام متن متینی دارد؛ نیمی از آن سلام و صلوات بر انبیا و ائمه اطهار است، به نشان آنکه اگر خمینی عزیز و بزرگ است از سر تمسکش به طریق ایشان است که بزرگ است.

مابقی هم اوصافی عمومی از امام است که هیچ چیز شاذ و عجیبی در آن نیست. هر که با واقعیت تاریخی امام آشنا باشد حتما آنرا تصدیق خواهد کرد. البته اگر کسی هم احیاناً عقیده ما را تصدیق نکرد، نه بدعتگزارش می‌خوانیم و غالی و اهل قدرت می‌پنداریمش! مناسک شیعی را از قِبَل درک طرح کلی معرفتی شیعه فهمید. هر طریقی جز این ما را به داوری های ناصحیح خواهد کشاند؛ نه هر چیز تازه‌ای بدعت است و نه هر امر قدیمی مقدس! این راه به جایی جز سلفی گری ختم نخواهد شد.‌ آنچه قدیم است و با روح تشیع ناسازگار است کنارگذاشتنی است، و آنچه بدیع است و برآمده از روح تشیع، خواستنی. نرسیدن به روح مناسک راه داوری درباره مناسک را می‌بندد؛ نتیجه آن می‌شود که رعایت «اداب حضور» در حریم قبر یک عالم مجاهد را «مقدس سازی» می‌خوانند. 

گویی دوستان یک خورجین از امور مقدس نزد خود دارند و تا چیز مقدسی را می‌بینند که در خورجین خودشان نبوده و نیست، از در انکار برآمده می‌گویند این «مقدس سازی» است.‌ نخیر؛ هر چه رنگ توحید داشته باشد، هر چه صدای توحید را بلندتر و رساتر کرده باشد، نزد اهل توحید مقدس است؛ ولو در خورجین مقدسات شما عزیزان نباشد. امر مقدس یک امر توفیقی و از پیش تعیین شده نیست، امر مقدس دائماً کشف می‌شود.‌ و دائماً خود را متجلی می‌کند. در این موارد باید دقیق سخن گفت. اگر کسی امر مقدس را به بازی گرفته باشد، آنکس صاحب همین تحلیل است که با صرفنظر از باطن امور، تحلیل سطحی و ظاهری را ملاک و مناطق داوری قرارداده و در جهت سلیقه سیاسی خود انگاره سترگی نظیر زیارت  را دچار تحریف کرده است. 

آنچه نوشته آمد از سر تکلیف و دلسوزی بود. آن شاء الله این نوشته راهی گشوده باشد. والسلام علی من تابع الهدی

ح میررکنی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان