کد خبر: ۲۶۸۳۸
تاریخ انتشار: ۰۳ شهريور ۱۴۰۰ - ۲۲:۲۶-25 August 2021
به تازگی ولیعهد سعودی در مصاحبه ای تلویزیونی با تاکید بر این که «قانون اساسی ما قرآن است» اعلام کرد: «دولت در جنبه های شرعی به متون قرآن و احادیث متواتر پایبند است و به صحت آحاد به اعتبار صحت و ضعف آنها توجه دارد و حدیث خبر را در نظر نمی گیرد مگر اینکه حاوی دیدگاهی باشد که به صراحت به نفع انسان باشد.»
این سخن به روشنی بر نفی مرجعیت بخشی قابل توجه از سنت در حوزه عمومی دلالت دارد، زیرا حدود۹۰٪ از سنت را روایاتی تشکیل می دهند که در اصطلاح به آن ها خبر واحد یا مرسل گفته می شود. بن سلمان با این راهبرد، که بر نوعی «قرآن گرایی» معتدل و میانه استوار است، در پی گذار از محدودیت هایی است که شریعت اسلامی فرا روی توسعه قرار داده است. 

قرآن گرایی نگرشی به اسلام است که برخی از نواندیشان دینی با گرایش های رادیکال و میانه آن را طرح کرده اند و پیشینه ای بیش از یک قرن دارد. گرایش رادیکال با آموزه «حسبنا کتاب الله» از قرآن بسندگی و بی نیازی از روایات به طور مطلق دفاع می کند. اما گرایش میانه با آموزه « اصالت کتاب»، قرآن را به عنوان منبع اصلی دین و معیاری برای سنجش روایات معرفی می کند و بر پایه آن اعتبار بخشی قابل توجه از روایات را زیر سوال می برد.

این جریان در ایران نیز پیشینه ای نیرومند و قابل توجه دارد و  اندیشمندانی همچون اسدالله خرقانی(۱۲۱۷-۱۳۱۵) و شریعت سنگلجی (۱۲۷۱-۱۳۲۲) و سید محمود طالقانی(۱۲۸۹-۱۳۵۸) و مهدی بازرگان (۱۲۸۶-۱۳۷۳) را می توان از پیشتازان گرایش میانه رو آن دانست. آنان با آموزه «بازگشت به قرآن» از یک سو به ارائه فهمی ناب از دین و پاک سازی آن از خرافات و موهومات می اندیشیدند و از سوی دیگر نجات از انحطاط و استبداد و عبور از چالش های فراروی اندیشه دینی در دوران کنونی را در گرو آن می دانستند. 

قرآن گرایی بر مبانی و دلایلی استوار است که در این مجال فرصت پرداختن به آن نیست. در کانون این دلایل ارزش و اعتبار قرآن به عنوان اصلی ترین منبع اسلام قرار دارد، که اعتبار دیگر متون به آن وابسته است. بی تردید در پرتو قرآن می توان به فهمی از تعالیم اسلامی دست یافت که تا اندازه ای زیاد از موهومات و خرافات مصون باشد. اما آنچه در این جا اهمیت دارد پاسخ به این پرسش است که این رویکرد تا چه اندازه می تواند در حل چالش های حاکمیت شریعت و گذار به توسعه کارگر و سودمند باشد؟

بی گمان بخشی قابل توجه از احکام شریعت، که با ارزش های دنیای جدید ناسازگار  و با حقوق بشر بین المللی آشتی ناپذیر است، از منابع روایی به ویژه اخبار غیر متواتر سرچشمه می گیرند. برای مثال مجازات های سنگینی همچون اعدام مرتد یا سنگسار کردن در قرآن بیان نشده اند. بنابراین اسلام قرآنی در مقایسه با اسلام فقاهتی ، که بر این نوع اخبار تکیه دارد، چالشی بسیار کم تر با تجدد و ارزش های برخاسته از آن دارد.

با وجود این کم نیستند احکامی که نص قرآن به صراحت بر آن ها دلالت دارد و با حقوق بشر تعارض آشکار دارند. برای مثال آیاتی که احکام تبعیض آمیز بر پایه جنسیت یا مذهب و یا مجازات های خشن همچون قطع دست و پا را تجویز می کنند، از این دسته اند. در این موارد قرآن گرایان ناگزیر از تاویل و تفسیر آیات در چارچوب زمینه ها و شرایط تاریخی آن ها و اصل بنیادین عدالت هستند.

قرآن گرایی اگر با نگاه متن گرایانه و بدون توجه به زمینه ها و شرایطی تاریخی دنبال شود، در معرض فروغلتیدن به دام افراطی گری است. گروه های فرقان و مجاهدین خلق و جریان داعش نمونه های روشنی برای گواهی درستی این ادعا هستند.

عبور از ظاهر قرآن و تاویل آن بی تردید به معیاری فرادینی نیاز دارد. این معیار هر چند مناقشه پذیر است، ولی عقل و خرد در فهم و کاربست آن نقشی اساسی دارد. از سویی باز شدن پای عقل انسانی در فرایند فهم کار دست یابی به برداشتی اجماعی از قرآن را بسیار دشوار می کند. بنابراین مشکل چالش شریعت با ارزش ها و نیازهای جهان جدید با قرآن گرایی حل نمی شود. 

چالش حاکمیت شریعت در کشورهای اسلامی در اصل ریشه در ایده یگانگی قانون و شریعت و بی توجهی به تفکیک و جدایی آن ها در ساختار دولت مدرن دارد. بر پایه دریافت سنتی، همچنان که ملاصدرا نیز بیان کرده، قانون همان شریعت است. اما در برداشت مدرن قانون نهادی است که خواست و خیر همگانی را بازتاب می دهد. از این دیدگاه قانون فاقد هرگونه جنبه متافیزیکی و منبع اصلی آن در نهایت خواست شهروندانی است که دولت را تشکیل می دهند.

قرآن گرایی هر چند گذار از برخی چالش های اسلام فقاهتی را تسهیل می کند، ولی راه حل نهایی نیست. دولت های اسلامی تا زمانی که به حاکمیت مردم  تن ندهند و جدایی قانون و شریعت را نپذیرند، همچنان با این چالش درگیر خواهند بود.

سیدعلی میرموسوی 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان