کد خبر: ۲۶۶۹۶
تاریخ انتشار: ۲۶ مرداد ۱۴۰۰ - ۲۱:۰۸-17 August 2021
اپیدمی واژه‌ای است فرانسوی که در توصیفِ بیماری‌های واگیر به‌کارمی‌رود.
اپیدمیولوژی نیز دانشی است که به «بررسیِ توزیعِ سلامت و بیماری در جوامع و عواملِ موثر بر این توزیع» می‌پردازد (فرهنگِ بزرگِ سخن). در متونِ طبی، تاریخی و ادبیِ کهن، به‌کرّات به بیماری‌های واگیر یا همه‌گیری‌ها به‌ویژه وبا و طاعون اشاره شده‌؛ ازآن‌جمله اند هدایة‌المتعلّمینِ اخوینی و قانونِ ابنِ سینا. 

قدما به نقشِ تعیین‌کنندهٔ آب و هوا در این‌گونه همه‌گیری‌ها آگاه‌بودند (هدایة‌المتعلّمینِ اخوینی، به‌ تصحیحِ استاد جلالِ متینی، انتشاراتِ دانشگاهِ فردوسیِ نشهد، ۱۳۴۴،ص ۱۵۳). در تاریخِ بیهقی به «سختْ وَبی‌»‌ بودنِ گرگان و طبرستان (درعین یادآوریِ هوای «نزهِ» این نواحی)، اشاره شده‌است (به تصحیح استاد علی اکبرِ فیاض، دانشگاهِ فردوسی مشهد، ۱۳۵۰، ص ۵۸۰). نیز در تاریخِ بیهقِ ابنِ فُندُق، در فصلِ «در ذکرِ آفات و امراضِ ولایات»، ازجمله آمده: «در طبرستان وبا و امراضِ عفونت بوَد» (به‌کوششِ احمدِ بهمنیار، چاپ‌خانهٔ کانون، ۱۳۱۷، ص ۳۰). جایی دیگر از همین اثر نیز آمده: «در شام، طاعون و حشرات خیزد» (ص ۳۱).

در شعرِ فارسی، به‌ویژه در دیوانِ خاقانی، به وبا بسیار اشاره شده: «دفعِ وبا را جامِ شه یاقوت‌کردار آمده» (دیوان، به‌کوششِ استاد سجادی، انتشاراتِ زوّار، ص ۳۹۱). و بنابه قرائنی می‌دانیم که «یاقوت» و «شراب» را در درمانِ وبا، موثرمی‌دانسته‌اند. خاقانی در قصیده‌ای با ردیفِ «انشاء‌الله»، در مذمّتِ شهرِ «ری» سروده:

چه نشینم به وباخانهٔ ری؟!
به خراسان شوم انشاء‌الله! (همان، ص ۴۰۵).

او هم‌چنین به فاصله‌گذاریِ اجتماعی نیز اشاره‌ای دارد:

گر نگیرم در برت عذر است از آنک
بوی بیماری همی آید ز من (ص ۶۵۵).

از همه‌گیری‌ها‌ و بیماری‌های سرایت‌کننده، در متونِ کهن با تعابیری هم‌چون «ساری»، «مُسری» (در عربی: «مُسریه»)، «عادیه»، «مرگِ عام» و «مرگامرگی» یادشده‌است. یکی از این تعابیر، «گذرنده» (سرایت‌کننده و منتقل‌شونده) است. «گذرنده» درحقیقت معادلِ همان «عادیه» است. 

در مرزبان‌‌نامه واژهٔ «عَدوا» (در عربی: عَدوی) نیز در معنای «انتقال» و «سرایت» آمده که با «عادیه» از یک ریشه است: «نادانی»، «نفسِ مردم را مرضی است»، «که از عَدوای آن چارهٔ احتراز بباید‌کرد» (سعدالدینِ وراوینی، به‌کوشش دکتر خلیلِ خطیب‌رهبر، انتشاراتِ صفی‌علیشاه، ص ۳۰۱). و اخوینی «جذام» را نیز (که امروزه می‌دانیم انواعی دارد) درشمارِ بیماری‌های «گذرنده» نام‌برده‌است (هدایة‌المتعلمین، ص ۴_۵۸۳). 

او هم‌چنین در فصلی با عنوانِ «فی‌الحمیّاتِ وبائیه» (تب‌های وبایی)، از «گذرندگیِ» وبا و نیز لزومِ پرهیز از نشستنِ کنارِ هم، در مکان‌هایی تنگ و فشرده، سخن‌گفته‌است (همان، ص ۵۷۶). یادآور می‌شوم در هدایة‌المتعلمین، از کتابِ «ابیذیمیا» نوشتهٔ بقراط نیز یادی‌شده که جالینوس شرحی بر آن نوشته‌بوده‌است (همان، ص ۴۳۵).

در مرزبان‌نامه حکایتی آمده که بیانگرِ بیمِ حاکمان از بیماری‌های سرایت‌کننده و رعایتِ فاصله‌گذاریِ اجتماعی حکایت دارد: «داستانِ مردِ طامع با نوخرّه»، حکایتِ پادشاهی دانش‌دوست است که وزیری نوخرّه نام دارد. وزیری که «اگرچه به‌اهلیّت از همه متأخّر بود، به‌رتبتِ قبول، بر همه تقدم داشت». روزی شخصی «خوش‌محضر، پاکیزه‌منظر، نکته‌انداز [...] که هم‌نشینیِ ملوک را شایستی» با نوخرّه دیدار می‌کند و ... . خلاصهٔ حکایت آن‌که این تازه‌وارد هرچه تلاش‌کرد تا به‌واسطهٔ دوستی با نوخرّه به مصاحبتِ پادشاه برسد، توفیق‌نمی‌یابد. 

و این تازه‌وارد نومید که می‌شود، برای انتقام‌گرفتن از ناجوانمردیِ نوخرّه، «قصه به پادشاه نوشت که این نوخرّه، حاشا لِلسّامعین، معلولِ علتی است از عللِ «عادیه» که اطباءِ وقت از مجالست و مؤاکلتِ او تجنّب می‌فرمایند». درنتیجه، پادشاه مدتی نوخرّه را از خود دورمی‌کند. و بعدها نوخرّه برای اثباتِ دروغِ وزیر، «پیشِ ایشان از جامه بیرون آمده و ظواهرِ اعضای خویش تمام بدیشان بنمود». و بر همه مسلم شد که او هیچ‌گونه بیماری ندارد، اما «نفرت و نَبوَتی» از دیدارِ نوخرّه در دل‌ها پدیدآمد که گفته‌اند: «چون گِل به دیوار زنی، اگر درنگیرد نقشِ آن لامحاله بمانَد» (همان، صص۱۳۴_۱۳۰).


احمدرضا بهرام‌پور عمران


از گذشته و‌اکنون
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان