کد خبر: ۲۶۴۱۰
تاریخ انتشار: ۰۸ مرداد ۱۴۰۰ - ۰۹:۱۷-30 July 2021
[... گزارش جالب دیگری که بیش و کم در همان دوران تدارک شد، رسالهٔ فوق لیسانس پرویز نیکخواه بود. او در نتیجهٔ تحقیقات خود به این نتیجه رسیده بود که در سال‌های دههٔ شصت و هفتاد [چهل و پنجاه]، شمار طلبه‌ها در ایران به طور غیرمتعارف و استثنایی فزونی گرفته است.
می‌گفت این پدیده اهمیتی ویژه دارد و مستحق هم تحقیق بیشتر و هم تبیین دقیق جامعه‌شناختی است. حتی در خود ایران در دوران رضاشاه شمار طلبه‌ها در ایران از ۲,۹۴۹ نفر به هفتصد و هشتاد و چهار طلبه تقلیل پیدا کرده بود. 

نیکخواه یادآور شده بود که معمولاً در فرایند نوسازی جوامع، تعداد کسانی که به طلبگی، کشیشی یا خاخامی رو می‌کنند کاهش پیدا می‌کند. در ایران جریانی درست برعکس این رخ داده است. برای نمونه می‌توان به این نکته اشاره کرد که شمار مساجد و حوزه‌ها هم در آن سال‌ها شاهد رشد شگفت‌انگیز بود. 

در سال ۱۹۷۷ (۱۳۵۶) مثلاً چیزی نزدیک به ۷۵ هزار مسجد و حوزه در ایران مشغول کار بود. به علاوه، شبکه‌ای سخت پیچیده از تکیه‌ها، هیئت‌ها، مجالس تدریس قرآن و نشر احکام و حتی مجله‌ها و انتشارات مذهبی به ترویج احکام اسلام و تشیع و در بسیاری از موارد نظرات ... آیت الله خمینی بود. هیچ‌کس نه روشنفکران و محققان، و نه   ساواک به واکاوی ریشه‌های این شبکه و چند و چون فعالیتش عنایتی نداشتند. حتی هشدار نیکخواه را هم کسی به جد نگرفت... 

شاه از خواندن تحلیل ثابتی [ که در ماه‌های قبل از انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا گزارشی پیرامون پیامدهای پیروزی کارتر تدارک کرده بود و کوشیده بود خطرات و تهدیدات بالقوهٔ برآمده از چنین تحولی را برای رژیم شاه و ثبات آن ارزیابی کند.] برآشفت. او را متهم کرد که با تنگ‌نظری و‌ بدبینی ذاتی‌اش همهٔ دستاوردهای انقلاب شاه مردم را نادیده گرفته است. 

پرسیده بود که آیا ما از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ هیچ تغییری در مملکت ایجاد نکرده‌ایم؟ آیا کارگران به رغم این‌که آن‌ها را در سهام شرکت‌هایی که در آن کار می‌کنند سهیم کردیم از ما حمایت نمی‌کنند؟ آیا زنانی که در همین دوران بعد از ۱۵ خرداد به آزادی رسیدند و حق رأی پیدا کردند به صف مخالفان خواهند پیوست؟ مفروضات تحلیل ساواک و واکنش شاه به آن‌ها به خوبی دست‌کم یکی از ریشه‌های انقلاب ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) را روشن می‌کند. 

حتی وقتی که ساواک به درستی بحرانی را پیش‌بینی می‌کرد عملاً تنها راه‌حل پیشنهادی‌اش سرکوب و سخت‌گیری بیشتر بود. واکنش شاه هم به خوبی مؤید نگاه اقتصادزدهٔ او به سیاست بود. به این توهم دچار بود که پیشرفت اقتصادی حلال همهٔ مشکلات مملکت بوده است. 

جالب این‌جا است که بخش‌هایی از تحلیل هشدارآمیز ساواک شبیه تحلیلی است که آنتونی پارسنز، سفیر انگلستان در ایران از ریشه‌های بحران و انقلاب ارائه کرده بود. در بحبوبهٔ بحران، در یکی از دیدارهایش با شاه به صراحتی تمام سعی کرد تحلیلش از اوضاع را با شاه در میان بگذارد می‌گفت «شاه برای ۱۵ سال مملکت را با انضباطی شدید اداره کرده» و در این دوران برنامه نوسازی سریع جامعه را دنبال کرده است. 

اجتناب‌ناپذیر بود که بالاخره زمانی این انضباط آهنین بایستی پایان می‌گرفت. در عین حال تردیدی هم نبود که پایان این دوران استبداد در وهلهٔ اول با عصیان عاطفی پرخشونت مردم همراه خواهد بود. پارسنز می‌گفت که در این دوران نوسازی «خیل عظیمی از روستاییان شهرنشین شدند.» اما در آن‌جا نهادهایی که بتواند آن‌ها را جذب و تربیت کند وجود نداشت. 

و بدین‌سان بود که «صف عظیم و بی‌سابقه‌ای از پرولتاریای شهرنشین بی‌ریشه» پدیدار شد. در تمام طول تاریخ ایران چنین خیل بهم فشردهٔ عاصی و از خودبیگانه‌ای از مردم زحمت‌کش و تنگدست وجود نداشت. پس از توصیف این تحول تاریخی، پارسنز به این نتیجهٔ نهایی رسید که «در شرایط ذهنی آن‌ها طبیعی بود که به رهبران و پیش‌کسوتان سنتی خود، یعنی سلسله مراتب روحانیون رجعت کنند.»... ]

نگاهی به شاه
عباس میلانی
نشر پرشین سیرکل-تورنتو، کانادا، چاپ اوّل، بهار ۱۳۹۲ ، صص ۴۶۸-۴۷۰



دفتر ایام از روزگاران ایران
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان