کد خبر: ۲۶۱۵۰
تاریخ انتشار: ۲۶ تير ۱۴۰۰ - ۱۴:۵۳-17 July 2021
اشاره‌ای به پیشینهٔ جمعِ مکسّرِ اقوام و نژادها
در «غلط ننویسیم» اثرِ ارجمندِ استادِ زنده‌یاد ابوالحسنِ نجفی، آمده: «از دورهٔ صفویّه که بسیاری از اسم‌های غیرِ عربی و فارسی را تصنّعاً به‌شیوهٔ جمعِ مکسّرِ عربی جمع‌می‌بستند، عادت‌‌شده‌است که نامِ بعضی از قوم‌ها و گروه‌های نژادی را به‌صورتِ زیر جمع‌می‌بندند: ارمنی: ارامنه/ تُرک: اتراک/ ترکمان: تَراکمه/ کُرد: اکراد/ لُر: الوار» و در ادامه افزوده‌اند: در زمانِ صفویّه به گروهی از تبریزی‌های مهاجر که ساکنِ محلّه‌ای در اصفهان بودند تبارزه می‌گفتند و حتی دربارهٔ صائب، شاعرِ بزرگِ آن زمان، نوشته‌اند که از «تبارزهٔ اصفهان بود!» (نشر دانشگاهی، هفدهم، ۱۳۹۱، صص۵_۱۳۴).

نخستین‌بار که این نکته را خواندم، از‌خاطرم‌‌گذشت که در جهانگشای جوینی (ق ۷) واژهٔ «اتراک» را دیده‌ام و بیتی را از مثنویِ مولوی (ق ۷) نیز به‌یاد‌آوردم:

پیل اندر خانهٔ تاریک بود
عرضه را آورده‌بودندش هُنود

اما نمی‌دانستم که بعدها به نتایجی شگفت‌آور خواهم‌رسید. در جستجوهای عمدتاً ازسرِ تصادف به‌این نمونه‌ها دست‌یافتم:

در سه متن از سدهٔ پنجم با «اتراک» مواجه‌شدم: در الصّیدنه فی‌الطّبِ بیرونی ذیلِ «اطریّه» که نوعی حلوا بوده، آمده: انّهُ طعامٌ یتّخذهُ الأتراک من اللّحمِ المّدقّق». در کشف‌المحجوبِ هجویری آمده: «[و حبُّ] عندَ‌الأتراکِ أَشهرُ من‌الفتراک». و در دیوان ابوالفرجِ رونی این بیت آمده:
عزمِ او باره گرم کرد همی
در فراز و نشیب چون اتراک

در قرون بعد این‌گونه جمع‌بستن افزایش بیش‌تری یافت. در تاریخِ بیهقِ ابنِ فندق (تألیفِ قرن ۶) «اتراک» و «هنود» آمده‌است. در همین قرن در عبهر‌العاشقینِ شیخ روزبهانِ شیرازی از «جمالِ اتراکِ چین» سخن‌رفته و باز در همین قرن در تاریخ‌الوزاء ابوالرّجاء قمی واژهٔ «دیالم» دیده‌می‌شود. 

در قرنِ ۷،  واژه‌های اتراک و اکراد، در متونی هم‌چون نفثة‌المصدور، اخبارِ سلاجقهٔ روم (اثرِ ابنِ بی‌بی)، اشکال‌العالمِ جیهانی و ترجمهٔ تاریخِ یمینی به‌کار‌رفته‌است.
 
در قرنِ ۸ نیز در جامع‌التّواریخ، تاریخِ بناکتی، تاریخِ گزیدهٔ مستوفی، و مسامرة‌الأخبارِ آقسرایی واژه‌های اتراک، اکراد، دیالمه و تراکمه نمونه‌هایی ‌دارد.

استاد نجفی به‌درستی اشاره‌کرده‌اند که از عهدِ صفویّه این کاربرد رواجِ بسیاری یافته‌بوده‌است. در تأییدِ سخنِ ایشان اشاره می‌شود که تنها در شرفنامهٔ بدلیسی که اثری است دربابِ پیشینهٔ قومِ کُرد (تألیفِ ۱۰۰۵ ق) تقریباً در تمامِ موارد «کُرد» به‌صورتٍ «اکراد» جمع‌بسته‌شده‌است. حتی جمعِ مکسّرِ تبریز به‌صورتِ تبارزه (که اشاره‌کردند) در قرونِ ۸ و ۹ نیز رایج بوده و در نزهة‌القلوب و مطلع‌السّعدین آمده و جالب‌تر آن‌که در مطلع‌السّعدین به‌جای «شیرازی‌ها» «شیارزه» آمده‌است.

نکتهٔ دیگر آن‌که استاد نجفی نوشته‌اند این فارسی‌زبان‌ها بودند که اسامیِ غیرِ عربیِ حوزهٔ اقوام و ملل را به‌صورتِ جمعِ مکسّر درآورده‌اند؛ حال‌آن‌که در متونِ کهنِ عربی نیز این کاربرد رایج بود و چه‌بسا ایرانیان به پیروی از اعراب این ساخت را به‌کاربرده‌اند. گفتنی است که اقوامِ ترک و کرد، تنها در حوزهٔ جغرافیای ایران نمی‌زیسته‌اند و هم‌امروز نیز کردها علاوه‌بر ایران در بسیاری از کشورها (ازجمله: عراق، ترکیه، سوریه و لبنان) پراکنده‌اند.

ابنِ منظور (۷۱۱_۶۳۰) صاحبِ لسان‌الغیب، ذیلِ مدخلِ «کرد» آورده: «جیلٌ من‌النّاس، معروفٌ، و الجمعُ أَکرادٌ». در سفرنامهٔ ابنِ جُبَیر (ق ۵) در وصفِ شهرِ حَلَب، از دژی معروف به «حِصنُ‌الأکراد» (دژ کردان) یادشده‌است. و مطابق‌با اشارهٔ کتاب بیمارستان‌های اسلامی نوشتهٔ عیسی بک، در اوائلِ قرنِ ۸ در شام بیمارستانی نیز وجود داشت به نامِ «حِصن‌الأکراد» که در جوارِ دژِ پیش‌گفته ساخته‌شده‌بود.

ابنِ ندیم (ق ۴_۳) نیز در زمرهٔ آثارِ مدائنی، از کتابی به نامِ «کتابُ‌القلاع و الأکراد» یادمی‌کند. او هم‌چنین در زمرهٔ آثارِ جاحظ از کتابی باعنوانِ «کتابُ مناقبِ الجُندِ‌الخلافةِ و‌الفضائلِ‌الأتراک» نام‌می‌‌برَد. و بدرالدّین حسن‌بن حبیبِ‌الحَلَبی (۷۹۰_۷۱۰) کتابی نگاشته‌بود به‌نامِ «دُرّةُ‌الاسلاک فی دَولةِ‌الأتراک». این کتاب و تکمله‌ای که زین‌الدّین طاهر، فرزندِ مولّف، بر آن افزود و ثبتِ وقایع را تا سالِ ۸۰۲ ق ادامه‌داد، از سوی مستشرقِ هلندی وایرس مورسینگ، در قرنِ  ۱۹ در آمستردامِ هلند، در دو جلد منتشر شد.
 
هم‌چنین می‌توان به کتابِ «الإدراک للسانِ‌الأتراک»، که اثری است به زبانِ عربی دربابِ قواعدِ این زبان، تألیفِ ابوحیّان اثیر‌الدّین محمد‌بنِ یوسف‌الغرناطی (۷۴۸_۶۵۴) اشاره‌کرد. [۱]

[۱] این یادداشت تلخیصی است از مقالهٔ نویسنده باعنوانِ «یادداشت‌هایی در حاشیهٔ غلط ننویسیم» که در روزنامهٔ اطلاعات (۱۴ و ۲۱ اسفندِ ۱۳۹۳، ص ۶) منتشرشده‌است.
برای آسان‌ترشدنِ خوانشِ متن، ارجاع‌ها حذف‌شده‌است.

احمدرضا بهرامپور عمران
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان